"Quan năng" (官能) — giao việc theo tài năng. Thiên dài và gồm ba phần, nhưng phần cuối là phần làm nên tên thiên và cũng là phần độc đáo nhất trong toàn bộ Nội Kinh.

Phần thứ nhất là một bản tổng kết cô đọng toàn bộ nguyên lý của phép châm: phải biết hình khí ở đâu, trái phải trên dưới, âm dương biểu lý, khí huyết nhiều ít, thuận nghịch ra vào. Kết bằng câu: "Biết dùng chín loại kim thì đạo châm coi như xong."

Phần thứ hai kê các phép chữa cụ thể theo từng tình huống — nhiệt ở trên thì đẩy xuống, hàn ở ngoài thì giữ kim mà bổ, chỗ kim không làm được thì cứu — và mô tả rất tỉ mỉ thủ pháp bổ và tả. Kèm theo là một nhận xét rất sắc về sự khác nhau giữa tà khí và chính tà: tà khí trúng người thì rùng mình thấy ngay, còn chính tà trúng người thì rất nhỏ, chỉ hiện ở sắc mặt, thân chưa biết gì, "như có như không, như mất như còn".

Phần thứ ba trả lời câu hỏi của Lôi Công: "Sách nói được người xứng đáng mới truyền, không phải người ấy thì đừng nói — làm sao biết ai đáng truyền?" Và câu trả lời của Hoàng Đế là một bảng phân công nghề nghiệp theo năng lực — có lẽ là văn bản sớm nhất trong y học phương Đông về việc chọn người theo sở trường.

释1. Tổng cương của phép châm

用鍼之理，必知形氣之所在，左右上下，陰陽表裏，血氣多少，行之逆順，出入之合。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Ta học chín loại kim ở thầy, rất nhiều, không sao kể xiết. Ta suy mà bàn, gom lại thành một mối. Ta xin đọc lên, thầy nghe cái lý của nó; sai thì bảo lại cho ta, xin cái đạo đúng, khiến có thể truyền lâu cho đời sau mà không lo lắng. Được người xứng đáng mới truyền; không phải người ấy thì đừng nói."

Kỳ Bá cúi đầu lạy hai lạy nói: "Xin nghe đạo của thánh vương."

Hoàng Đế nói: "Cái lý của việc dùng kim là phải biết hình khí ở đâu, trái phải trên dưới, âm dương biểu lý, khí huyết nhiều ít, chỗ đi thuận hay nghịch, chỗ ra vào hợp nhau. Mưu tính mà đánh vào chỗ có lỗi.

Biết gỡ chỗ kết, biết bổ hư tả thực, biết cửa khí trên dưới, thông tỏ về bốn biển, xét chỗ nó ở, nóng rét thấm dầm, các huyệt du ở những chỗ khác nhau. Xét kỹ việc điều khí, rõ về kinh toại, các lạc trái phải, biết hết chỗ chúng hội nhau.

Rõ về thuận nghịch thì mới biết cái gì chữa được. Âm dương không lệch thì biết lúc bệnh dậy. Có hại ở gốc ngọn thì xét nóng rét, biết được tà ở đâu — muôn lần châm cũng không nguy. Biết dùng chín loại kim thì đạo châm coi như xong."

Giảng: Đoạn này là bản tổng kết toàn bộ lý luận châm cứu của Linh Khu, và nó gom lại những gì đã rải rác qua bảy mươi thiên trước:

• "Hình khí ở đâu" — thiên 64, 72 (phân loại người);
• "Khí huyết nhiều ít" — thiên 65 (bảng sáu kinh);
• "Thuận nghịch" — thiên 55;
• "Cửa khí trên dưới", "bốn biển" — thiên 33, 52 (tiêu bản, khí nhai);
• "Biết gỡ chỗ kết" — thiên 66 (tích khối);
• "Chín loại kim" — thiên 1, 7.

Ba câu ở giữa rất đáng ghi vì chúng nêu ba tình huống khó và ba cách xử:

• Rét với nóng tranh nhau → không chọn bên nào mà "hợp lại mà điều hòa";
• Hư với thực kề nhau → "khơi ra mà làm thông";
• Trái phải không điều → "nắm lấy mà làm cho đi".

Tinh thần chung là không đối đầu mà làm cho thông. Đây là nguyên tắc rất nhất quán của Nội Kinh, và nó cũng hô ứng với thiên 55 (đừng đánh vào lúc tà đang thịnh).

Lời mở đầu của Hoàng Đế cũng đáng chú ý ở hai chỗ. Thứ nhất, ông nói ông đã tự mình suy và gom lại thành một mối rồi đọc cho Kỳ Bá nghe để sửa — đây là hình ảnh người học đã trưởng thành, không còn chỉ nhận mà đã tự tổng hợp. Đúng như bài học "buộc miệng túi" của thiên 48: phải đầy rồi mới buộc. Thứ hai, ông nêu ngay điều kiện truyền thụ, và chính điều đó dẫn tới câu hỏi của Lôi Công ở cuối thiên.

释2. Các phép chữa và thủ pháp bổ tả

寫必用員，切而轉之，其氣乃行……補必用方，外引其皮，令當其門……用鍼之要，無忘其神。

Dịch: (Kê các phép chữa theo tình huống)

Phép tả: "Tả thì phải dùng cách tròn: ấn mà xoay kim, khí mới đi; rút nhanh rồi ra chậm, tà khí mới ra; duỗi kim mà đón lấy, lắc cho lỗ kim rộng ra, khí ra mới nhanh."

Phép bổ: "Bổ thì phải dùng cách vuông: ngoài thì kéo da, khiến đúng vào cửa của nó; tay trái kéo chỗ then, tay phải đẩy da; xoay nhẹ mà từ từ đẩy vào, phải ngay ngắn chính trực, yên ổn tĩnh lặng, lòng vững không lơi; muốn nhẹ mà giữ lâu; khí xuống rồi thì rút nhanh ra, đẩy da lại, che lấy cửa ngoài — chân khí mới còn lại.

Cái cốt của việc dùng kim là chớ quên cái thần của nó."

Về tà khí và chính tà: "Tà khí trúng vào người thì rùng mình mà động đến hình thể. Chính tà trúng vào người thì rất nhỏ: trước hiện ở sắc mặt mà thân mình chưa biết; như có như không, như mất như còn, có hình mà không hình — không ai biết được tình trạng của nó.

Cho nên thượng công lấy khí thì cứu ngay từ lúc nó mới nhú mầm; hạ công thì giữ lấy cái đã thành, nhân đó mà làm hỏng hình thể người ta."

Giảng: Ba nội dung đáng chú ý.

Thứ nhất, thủ pháp bổ tả được mô tả tỉ mỉ nhất trong cả Linh Khu, và nó dựa trên một cặp hình tượng rất hay:

Tròn thì chuyển động, mở ra; vuông thì vững chãi, giữ lại. Cặp hình tượng này cô đọng trọn vẹn tinh thần của hai phép, và chi tiết cuối rất dễ nhớ: tả thì để lỗ mở cho tà ra; bổ thì bịt lỗ lại cho khí khỏi thoát.

Câu "dụng châm chi yếu, vô vong kỳ thần" — cái cốt của việc dùng kim là chớ quên cái thần của nó — là lời kết của cả phần kỹ thuật, và nó nhắc rằng kỹ thuật dù tinh đến đâu cũng phải đi kèm sự chú tâm. Hô ứng với thiên 71 ("phải ngay ngắn chính trực, yên ổn tĩnh lặng").

Thứ hai, sự phân biệt giữa "tà khí" và "chính tà" là chỗ tinh vi nhất của đoạn:

Tám chữ "nhược hữu nhược vô, nhược vong nhược tồn" là một trong những câu đẹp nhất của Linh Khu, và nó tả đúng cái khó của việc nhận ra bệnh ở giai đoạn sớm nhất: chưa có triệu chứng, chỉ có một cái gì đó không ổn mà chưa gọi tên được.

Và từ đó dẫn tới cặp đối lập:

"Thượng công thủ khí, nãi cứu kỳ manh nha; hạ công thủ kỳ dĩ thành, nhân bại kỳ hình." Thượng công lấy khí thì cứu ngay từ lúc nó mới nhú mầm; hạ công thì giữ lấy cái đã thành, nhân đó mà làm hỏng hình thể người ta.

Hai chữ "manh nha" (萌芽 — mầm mới nhú) là hình ảnh đẹp nhất của tư tưởng "trị vị bệnh" (thiên 55), và nó nói rõ hơn cả câu gốc: cái phải chặn không phải là bệnh mà là cái mầm của bệnh.

Vế sau càng nặng: hạ công không chỉ chữa muộn mà còn "nhân đó mà làm hỏng hình thể người ta" — tức can thiệp muộn và sai lại gây thêm tổn hại. Đây là chỗ hô ứng trực tiếp với thiên 67 ("đều là chỗ thô công làm hỏng").

Thứ ba, các chỉ định cứu được kê khá kỹ, và tất cả đều quy về một nguyên tắc: cứu dùng cho chứng hàn và chứng hư. "Âm dương đều hư thì lửa tự đương lấy", "kinh mạch lõm xuống thì lửa đương lấy", "lạc mạch kết cứng thì lửa chữa được", "chỗ kim không làm được là chỗ hợp với cứu". Điều này nhất quán với thiên 51 (Bối du).

释3. Giao việc theo tài năng

明目者，可使視色，聰耳者，可使聽音。捷疾辭語者，可使傳論。語徐而安靜，手巧而心審諦者，可使行鍼艾。

Dịch: Lôi Công hỏi Hoàng Đế rằng: "Sách bàn về kim nói: được người xứng đáng mới truyền, không phải người ấy thì đừng nói. Vậy lấy gì mà biết ai có thể truyền được?"

Hoàng Đế nói: "Mỗi người có chỗ xứng của mình. Giao cho họ việc hợp với năng lực của họ, thì họ mới làm sáng được việc ấy."

Lôi Công nói: "Xin nghe về việc giao việc theo năng lực."

Hoàng Đế đáp:

"Mỗi người được đúng chỗ năng lực của mình thì việc mới làm được, danh mới rạng. Không được người xứng đáng thì công không thành, thầy cũng không có tiếng.

Cho nên nói: được người xứng đáng mới nói, không phải người ấy thì đừng truyền — chính là nói điều ấy vậy."

Giảng: Đây là phần độc đáo nhất của thiên, và có lẽ là văn bản sớm nhất trong y học phương Đông về việc phân công theo sở trường.

Câu trả lời của Hoàng Đế cho câu hỏi của Lôi Công rất bất ngờ và rất hay. Lôi Công hỏi: làm sao biết ai đáng truyền? — tức ông hình dung có một tiêu chuẩn duy nhất, người đạt thì truyền, người không đạt thì thôi.

Nhưng Hoàng Đế trả lời bằng cách lật ngược câu hỏi: không phải hỏi ai xứng đáng, mà hỏi ai xứng đáng với việc gì.

"Các đắc kỳ nhân, nhậm chi kỳ năng, cố năng minh kỳ sự." Mỗi người có chỗ xứng của mình. Giao cho họ việc hợp với năng lực thì họ mới làm sáng được việc ấy.

Nghĩa là: không có người "không xứng đáng", chỉ có người được giao sai việc.

Và bảng phân công rất cụ thể, mỗi nghề một yêu cầu rõ ràng:

• Mắt sáng → vọng chẩn. Nghề xem sắc đòi hỏi thị lực và khả năng phân biệt màu tinh tế.
• Tai thính → văn chẩn. Nghe tiếng thở, tiếng ho, giọng nói.
• Nói nhanh nhẹn → dạy học. Người có tài diễn đạt thì nên truyền bá lý luận.
• Nói chậm, yên tĩnh, tay khéo, lòng xét kỹ → châm cứu. Bốn phẩm chất này rất đúng: châm cứu đòi hỏi sự điềm tĩnh, khéo tay và tỉ mỉ, chứ không đòi hỏi tài ăn nói.
• Khớp mềm gân dẻo, lòng hòa điều → đạo dẫn. Người dạy vận động dưỡng sinh thì bản thân phải mềm dẻo và điềm hòa.
• Tay nặng → xoa bóp chỗ tích. Chi tiết này rất thú vị và sẽ nói riêng.

Điểm đáng khâm phục nhất là mục cuối: "trảo khổ thủ độc, vi sự thiện thương giả" — người móng cứng tay nặng, làm việc hay làm tổn. Nghe qua thì đây là một nhược điểm. Nhưng Hoàng Đế không loại họ ra mà tìm cho họ một việc phù hợp: xoa bóp chỗ tích, đè chỗ tý — những việc cần lực mạnh và sự dứt khoát.

Đây là tinh thần rất tiến bộ: cái là nhược điểm ở chỗ này lại là ưu điểm ở chỗ khác. Và nó lặp lại bài học của thiên 47 ("không có thể chất nào toàn ưu") ở một cấp độ khác.

Đoạn cuối cùng của thiên kể về phép thử "tay nặng" bằng con rùa — đặt rùa dưới một cái bình rồi ấn tay lên trên, người tay nặng thì rùa chết sau năm mươi ngày, người tay lành thì rùa sống như thường. Đây là một chi tiết thuộc về thế giới quan cổ về khí của bàn tay, và không cần bàn thêm về mặt cơ chế; nhưng nó cho thấy người xưa tin rằng sự khác biệt về "khí tay" giữa người này với người khác là có thật và đo được. Điều đáng giữ là nhận thức nền: cùng một động tác, mỗi người làm ra một lực và một cảm giác khác nhau — điều mà bất cứ ai từng được nhiều người xoa bóp đều xác nhận.

Có một chi tiết trong bảng cần nói rõ: mục "người nói năng độc địa, khinh người thì có thể sai đi phun nước bọt vào mụn nhọt, đọc thần chú chữa bệnh". Đây là chỗ Nội Kinh vẫn còn giữ lại phép chúc do (khấn chữa bệnh), và cách xếp nó cũng đáng chú ý — giao cho người có tính cách gay gắt. Đọc theo tinh thần của thiên 58 (Tặc phong), nơi Nội Kinh giải thích rằng thầy vu khấn mà khỏi là nhờ biết bệnh chứ không nhờ thần linh, thì mục này nên xem là dấu vết của một giai đoạn chuyển tiếp, không phải điều đáng làm theo.

• 用鍼之理，必知形氣之所在，左右上下，陰陽表裏，血氣多少，行之逆順 · Dụng châm chi lý, tất tri hình khí chi sở tại, tả hữu thượng hạ, âm dương biểu lý, huyết khí đa thiểu, hành chi nghịch thuận · Tổng cương của phép châm.
• 寒與熱爭，能合而調之，虛與實鄰，知決而通之 · Hàn dữ nhiệt tranh, năng hợp nhi điều chi; hư dữ thực lân, tri quyết nhi thông chi · Rét nóng tranh nhau thì hợp lại mà điều hòa; hư thực kề nhau thì khơi ra mà làm thông.
• 寫必用員……補必用方 · Tả tất dụng viên… bổ tất dụng phương · Tả thì dùng cách tròn, bổ thì dùng cách vuông.
• 用鍼之要，無忘其神 · Dụng châm chi yếu, vô vong kỳ thần · Cái cốt của việc dùng kim là chớ quên cái thần của nó.
• 正邪之中人也微，先見於色，不知於其身，若有若無，若亡若存，有形無形 · Chính tà chi trúng nhân dã vi, tiên kiến ư sắc, bất tri ư kỳ thân, nhược hữu nhược vô, nhược vong nhược tồn, hữu hình vô hình · Chính tà trúng người thì rất nhỏ — như có như không, như mất như còn.
• 上工之取氣，乃救其萌芽；下工守其已成，因敗其形 · Thượng công chi thủ khí, nãi cứu kỳ manh nha; hạ công thủ kỳ dĩ thành, nhân bại kỳ hình · Thượng công cứu ngay từ lúc mới nhú mầm; hạ công giữ cái đã thành mà làm hỏng hình thể người ta.
• 各得其人，任之其能，故能明其事 · Các đắc kỳ nhân, nhậm chi kỳ năng, cố năng minh kỳ sự · Mỗi người có chỗ xứng của mình; giao việc hợp năng lực thì mới làm sáng được việc.
• 語徐而安靜，手巧而心審諦者，可使行鍼艾 · Ngữ từ nhi an tĩnh, thủ xảo nhi tâm thẩm đế giả, khả sử hành châm ngải · Người nói chậm mà yên tĩnh, tay khéo mà lòng xét kỹ thì nên cho làm châm cứu.
• 不得其人，其功不成，其師無名 · Bất đắc kỳ nhân, kỳ công bất thành, kỳ sư vô danh · Không được người xứng đáng thì công không thành, thầy cũng không có tiếng.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh rất đề cao phần cuối thiên, cho rằng đây là chỗ Nội Kinh dạy phép dùng người. Ông bình rằng người đời chỉ biết chọn trò giỏi, mà không biết rằng giỏi có nhiều lối: kẻ tinh mắt chưa chắc khéo tay, kẻ hoạt ngôn chưa chắc điềm tĩnh. Thầy giỏi là thầy biết mỗi trò hợp với việc gì.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý mục "tay nặng thì cho xoa bóp chỗ tích", khen đó là chỗ rất công bằng: cái mà người ta cho là dở, thánh nhân lại tìm ra chỗ dùng được.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về cặp "tả dụng viên, bổ dụng phương", cho rằng tròn thì động mà mở, vuông thì tĩnh mà giữ — hai chữ ấy gói trọn hai phép, người học chỉ cần nhớ hai chữ là đủ.

Về đoạn "chính tà trúng người thì rất nhỏ", các nhà chú giải đều xem đây là bản diễn đạt sâu nhất của tư tưởng trị vị bệnh, sâu hơn cả câu ở thiên 55, vì nó tả được cái khó của việc nhận ra bệnh khi chưa có bệnh.

Bảng phân công của thiên này về sau được dẫn trong nhiều sách y đức, và được xem là một trong những nguồn của quan niệm "y hữu chuyên khoa" — nghề y có chuyên khoa, mỗi người chuyên một mặt.

• Nguyên tắc "không có người không xứng đáng, chỉ có người được giao sai việc" là một trong những bài học quản lý hay nhất, và nó ra đời cách đây hơn hai nghìn năm. Nó dùng được trong mọi tổ chức, mọi lớp học, mọi gia đình.
• Bảng phân công vẫn đúng về tinh thần: người giỏi quan sát, người giỏi lắng nghe, người giỏi diễn đạt, người khéo tay tỉ mỉ, người có lực và dứt khoát — bốn năm kiểu năng lực khác nhau, không kiểu nào hơn kiểu nào, và việc quan trọng là ghép đúng người với đúng việc.
• Mục "tay nặng thì cho xoa bóp chỗ tích" đáng nhớ nhất: cái là nhược điểm ở chỗ này có thể là ưu điểm ở chỗ khác. Trước khi kết luận ai đó "không hợp", hãy thử hỏi họ hợp với việc gì.
• Hình ảnh "cứu ngay từ lúc mới nhú mầm" là cách diễn đạt dễ nhớ nhất của phòng bệnh: cái cần chặn không phải là bệnh mà là mầm của bệnh — chỉ số bắt đầu lệch, thói quen bắt đầu hình thành, triệu chứng thoáng qua lặp lại.
• Tám chữ "như có như không, như mất như còn" tả rất đúng giai đoạn mà nhiều người bỏ qua: cảm thấy có gì đó không ổn mà chưa gọi tên được. Đây chính là lúc nên đi khám, chứ không phải lúc đợi cho rõ ràng hơn.
• Với người chọn nghề trong ngành y hay chăm sóc sức khỏe, bốn phẩm chất mà Nội Kinh đòi hỏi ở người làm châm cứu — nói chậm, yên tĩnh, tay khéo, lòng xét kỹ — vẫn là những phẩm chất đúng, và chúng khác hẳn với phẩm chất cần cho việc giảng dạy hay nghiên cứu.
• Nhận xét rằng cùng một động tác, mỗi người làm ra một lực khác nhau rất đáng nhớ khi chọn người xoa bóp hay vật lý trị liệu: cảm giác dễ chịu hay đau tăng lên sau buổi trị liệu là chỉ dấu quan trọng nhất.
• Lời khuyên chọn người mà truyền — "không được người xứng đáng thì công không thành" — trong bối cảnh hôm nay nên hiểu là: dạy nghề phải đi kèm với dạy trách nhiệm, vì những nghề chạm vào thân thể người khác đều có thể gây hại.

• Thiên 48 · Cấm phục — nghi lễ truyền thụ và điều kiện "được người xứng đáng mới truyền"; thiên 73 trả lời câu hỏi làm sao biết ai xứng đáng.
• Thiên 55 · Nghịch thuận — "thượng công trị vị bệnh"; ở đây được diễn đạt thành "cứu ngay từ lúc mới nhú mầm".
• Thiên 67 · Hành châm — "đều là chỗ thô công làm hỏng", hô ứng với "hạ công giữ cái đã thành mà làm hỏng hình thể".
• Thiên 71 · Tà khách — phép cầm kim, "ngay ngắn chính trực, yên ổn tĩnh lặng".
• Thiên 51 · Bối du — chỉ định của phép cứu, nhất quán với bảng cứu ở đây.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên và Thiên 7 · Quan châm — chín loại kim, nền cho câu "biết dùng chín loại kim thì đạo châm coi như xong".
• Thiên 58 · Tặc phong — giải thích vì sao thầy vu khấn mà khỏi; đọc kèm với mục "chúc bệnh" trong bảng phân công.
• Thiên 64 · Âm dương nhị thập ngũ nhân — cũng mở đầu bằng lời răn về việc chọn người mà truyền.