"Luận tật chẩn xích" (論疾診尺) — bàn về bệnh qua việc xem vùng xích. Thiên này trả lời một câu hỏi rất táo bạo của Hoàng Đế:

"Ta muốn không xem sắc, không bắt mạch, chỉ xét riêng vùng xích mà nói được bệnh, từ ngoài mà biết trong — làm thế nào?"

Nghĩa là: bỏ hai trong bốn phép chẩn, chỉ giữ lại một chỗ duy nhất trên thân thể — vùng da mặt trong cẳng tay từ cổ tay đến khuỷu, gọi là "xích phu" (尺膚). Và Kỳ Bá nhận lời.

Câu trả lời của ông gồm bốn phần:

Phần thứ nhất — cách xem xích phu: chùng hay căng, nhỏ hay lớn, trơn hay sáp, thịt chắc hay mềm, nóng hay lạnh. Rồi kê một bảng dài các chứng.

Phần thứ hai — bản đồ nhiệt trên cánh tay: chỗ nào trên cánh tay nóng thì tương ứng với vùng nào trong thân. Khuỷu nóng thì trên thắt lưng nóng; bàn tay nóng thì dưới thắt lưng nóng; lòng bàn tay nóng thì trong bụng nóng.

Phần thứ ba — xem mắt, xem răng, xem huyết mạch, và vài dấu hiệu ở trẻ nhỏ.

Phần thứ tư — kết bằng một đoạn lý luận rất nổi tiếng về âm dương chuyển hóa và bệnh theo mùa: "Mùa đông bị hàn làm tổn thì mùa xuân sinh chứng nóng; mùa xuân bị phong làm tổn thì mùa hạ sinh tả sống phân và lỵ; mùa hạ bị thử làm tổn thì mùa thu sinh sốt rét; mùa thu bị thấp làm tổn thì mùa đông sinh ho."

释1. Chỉ xem vùng xích mà biết bệnh

余欲無視色持脈，獨調其尺，以言其病，從外知內，為之奈何。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Ta muốn không xem sắc, không bắt mạch, chỉ xét riêng vùng xích mà nói được bệnh, từ ngoài mà biết trong — làm thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Xét kỹ vùng xích: chùng hay căng, nhỏ hay lớn, trơn hay sáp; thịt chắc hay mềm — thì hình bệnh định được."

Giảng: Câu hỏi này rất đáng chú ý về mặt phương pháp, vì nó là một bài toán tự đặt giới hạn: nếu chỉ được dùng một công cụ duy nhất, thì công cụ ấy cho biết được bao nhiêu?

Và vùng xích (尺 — từ cổ tay đến khuỷu tay, mặt trong cẳng tay) được chọn không phải ngẫu nhiên. Đây là vùng có mấy ưu thế:

• Da mỏng, nông, dễ quan sát và dễ sờ;
• Nằm trên đường đi của ba kinh âm ở tay;
• Luôn sẵn sàng — không cần cởi áo, không cần người bệnh làm gì;
• Nằm ngay cạnh thốn khẩu, nơi bắt mạch, nên thầy thuốc đằng nào cũng cầm tới.

Năm tiêu chí xem xích phu — chùng hay căng, nhỏ hay lớn, trơn hay sáp, thịt chắc hay mềm, nóng hay lạnh — chính là những tiêu chí đã được dùng suốt từ thiên 46 đến 64 để đánh giá thể chất, nay được tập trung vào một vùng.

Thực tế, phép xem xích phu này được Nội Kinh coi trọng ngang với bắt mạch. Tố Vấn thiên 17 nói: "Thiện điều xích giả, bất đãi ư thốn" — người khéo xét vùng xích thì không cần đợi đến thốn khẩu. Và thiên 4 của Linh Khu cũng đã nêu nguyên tắc "mạch cấp thì xích phu cũng cấp" — mạch và da vùng xích biến đổi song song.

释2. Bảng chứng theo xích phu

尺膚滑，其淖澤者，風也……尺膚麤如枯魚之鱗者，水泆飲也。

Dịch:

Chứng phù: "Xem mí mắt trên của người ta, hơi sưng như vừa mới ngủ dậy; mạch ở cổ đập rõ; thỉnh thoảng ho; ấn lên tay chân thì lõm xuống mà không nảy lên — ấy là chứng phong thủy, phu trướng."

Bảng xích phu:

Xích phu	Chứng
Trơn, mềm nhuận	Phong
Thịt vùng xích mềm yếu	Giải diệc (rã rời uể oải); nằm yên mà thịt sút thì là hàn nhiệt, không chữa được
Sáp (ráp)	Phong tý
Thô ráp như vảy cá khô	Thủy dật ẩm (nước tràn thành ẩm)
Nóng lắm, mạch thịnh mà táo	Bệnh ôn; mạch thịnh mà trơn thì bệnh sắp ra
Lạnh, mạch nhỏ	Tiêu chảy, ít hơi
Nóng bừng, trước nóng sau lạnh	Hàn nhiệt
Trước lạnh, lâu rồi lại nóng	Cũng là hàn nhiệt
Nóng bừng, nhân nghênh lớn	Sắp mất huyết
Cứng và lớn, mạch lại rất nhỏ, ít hơi bứt rứt tăng lên	Chết ngay

Giảng: Bảng này có mấy chỗ đáng khen về quan sát.

Thứ nhất, "thô ráp như vảy cá khô" (麤如枯魚之鱗) là một hình ảnh cực kỳ sống động, và nó mô tả đúng tình trạng da khô bong vảy — thứ mà y học hiện nay gọi là da vảy cá hoặc da khô nặng. Và Nội Kinh quy nó về "thủy dật ẩm" — rối loạn phân bố nước trong cơ thể. Nhận định này có cơ sở: da khô bong vảy quả thật thường đi kèm mất nước, suy giáp, suy thận — tức những tình trạng rối loạn dịch.

Thứ hai, chứng "giải diệc" (解㑊) — một chứng rất đặc biệt của Nội Kinh, chỉ trạng thái rã rời uể oải toàn thân, không đau ở đâu cụ thể, không sốt, chỉ là mệt mỏi không sao gượng dậy được. Đây là mô tả khá sát với hội chứng mệt mỏi mạn tính, và việc Nội Kinh có hẳn một tên gọi cho nó cho thấy người xưa nhận ra đây là một tình trạng riêng, không phải "lười biếng".

Thứ ba, sự phân biệt hai kiểu hàn nhiệt: "trước nóng sau lạnh" và "trước lạnh sau nóng" — cả hai đều là hàn nhiệt, nhưng trình tự khác nhau. Đây là kiểu quan sát rất tinh: không chỉ ghi nhận triệu chứng mà ghi nhận cả trình tự xuất hiện.

Thứ tư, dấu hiệu tử: "xích phu cứng và lớn mà mạch lại rất nhỏ, ít hơi bứt rứt tăng lên — chết ngay." Đây lại là nguyên tắc hình và mạch trái nghịch nhau đã gặp ở các thiên 55, 60, 61: bề ngoài còn chắc mà mạch đã rất nhỏ, tức hình còn mà khí đã kiệt.

释3. Bản đồ nhiệt trên cánh tay

肘所獨熱者，腰以上熱。手所獨熱者，腰以下熱……掌中熱者，腹中熱。掌中寒者，腹中寒。

Dịch:

Chỗ nóng riêng	Tương ứng
Khuỷu tay	Trên thắt lưng nóng
Bàn tay	Dưới thắt lưng nóng
Mặt trước khuỷu	Trước ngực nóng
Mặt sau khuỷu	Vai lưng nóng
Giữa cánh tay	Lưng bụng nóng
Sau khuỷu xuống ba bốn tấc	Trong ruột có trùng
Lòng bàn tay nóng	Trong bụng nóng
Lòng bàn tay lạnh	Trong bụng lạnh
Mô cái có mạch máu xanh	Trong vị có hàn

Giảng: Đây là một bản đồ hình chiếu — thân người được chiếu lên cánh tay, và nguyên tắc chiếu rất rõ ràng:

Khuỷu tay  ←→  Phần trên thân (trên thắt lưng)
Giữa tay   ←→  Phần giữa (lưng bụng)
Bàn tay    ←→  Phần dưới (dưới thắt lưng)

Cộng thêm chiều trước sau: mặt trước khuỷu ứng ngực, mặt sau khuỷu ứng vai lưng.

Đây là kiểu tư duy "hình chiếu thu nhỏ" đã gặp ở thiên 49 (khuôn mặt) và thiên 51 (lưng). Cánh tay là hình chiếu thứ ba.

Cần đọc bản đồ này với thái độ đúng: đây là một hệ quy chiếu để ghi nhận và truyền đạt quan sát, không phải một phát hiện về sinh lý học. Không có cơ chế nào khiến nhiệt độ khuỷu tay phản ánh riêng phần trên thân.

Nhưng có hai dòng thì lại có cơ sở thực tế, và đáng giữ:

• "Lòng bàn tay nóng" — trong Đông y đây là dấu hiệu của "ngũ tâm phiền nhiệt" (nóng ở lòng hai bàn tay, hai bàn chân và giữa ngực), một chứng quy về âm hư nội nhiệt. Và trên thực tế, cảm giác nóng lòng bàn tay bàn chân kèm bứt rứt về đêm quả thật hay gặp ở người thiếu máu, mãn kinh, cường giáp, lao — những tình trạng có tăng chuyển hóa hoặc rối loạn vận mạch.
• "Lòng bàn tay lạnh" và "mô cái có mạch máu xanh" — dấu hiệu của tuần hoàn ngoại vi kém, vẫn đáng chú ý.

Riêng dòng "sau khuỷu xuống ba bốn tấc nóng thì trong ruột có trùng" thì không có cơ sở, và nên đọc như một chi tiết lịch sử.

释4. Xem mắt, xem răng, xem huyết mạch

目赤色者病在心，白在肺，青在肝，黃在脾，黑在腎……診目痛，赤脈從上下者太陽病，從下上者陽明病，從外走內者少陽病。

Dịch:

Xem mắt theo sắc:

Sắc mắt	Bệnh ở
Đỏ	Tâm
Trắng	Phế
Xanh	Can
Vàng	Tỳ
Đen	Thận
Vàng mà không gọi tên được	Trong ngực

Xem đau mắt theo hướng mạch đỏ:

Mạch đỏ đi	Bệnh ở kinh
Từ trên xuống	Thái dương
Từ dưới lên	Dương minh
Từ ngoài vào trong	Thiếu dương

Xem huyết mạch:

Sắc	Ý nghĩa
Nhiều đỏ	Nhiều nhiệt
Nhiều xanh	Nhiều đau
Nhiều đen	Tý đã lâu
Đỏ, đen, xanh đều thấy cả	Hàn nhiệt, mình đau

"Sắc hơi vàng, cáu răng vàng, móng tay vàng — ấy là chứng hoàng đản.

Nằm yên, nước tiểu vàng đỏ, mạch nhỏ mà sáp — thì không muốn ăn.

Người bệnh mà mạch thốn khẩu với mạch nhân nghênh lớn nhỏ bằng nhau, nổi chìm cũng bằng nhau — thì bệnh khó khỏi.

Đàn bà mà mạch Thủ Thiếu âm đập mạnh — là có thai.

Trẻ nhỏ bị bệnh mà tóc trên đầu đều dựng ngược lên — ắt chết.

Gân xanh nổi ở khoảng tai — là chứng đau co giật.

Đại tiện ra từng mảng đỏ, tả sống phân, mạch nhỏ — thì tay chân lạnh, khó khỏi. Tả sống phân mà mạch nhỏ, tay chân ấm — thì dễ khỏi."

Giảng: Phần này có ba điểm rất đáng ghi.

Thứ nhất, chẩn đoán hoàng đản (vàng da). Ba dấu hiệu được nêu: sắc da hơi vàng, cáu răng vàng, móng tay vàng. Đây là một bộ ba quan sát chính xác về mặt lâm sàng — vàng da do tăng bilirubin quả thật biểu hiện ở da, ở niêm mạc, và ở giường móng. Việc kèm thêm "nước tiểu vàng đỏ" càng hoàn chỉnh bức tranh: đây chính là bộ triệu chứng của vàng da tắc mật hoặc viêm gan mà y học hiện nay mô tả không khác.

Thứ hai, chẩn đoán có thai bằng mạch. "Đàn bà mà mạch Thủ Thiếu âm đập mạnh — là có thai." Mạch Thủ Thiếu âm là mạch tâm, bắt ở huyệt Thần môn (cổ tay phía ngón út). Đây là ghi chép sớm nhất về chẩn đoán thai nghén bằng mạch trong y học phương Đông, và nó có một cơ sở sinh lý thật: khi mang thai, thể tích tuần hoàn và cung lượng tim tăng đáng kể, nên mạch đập mạnh hơn và rõ hơn. Người xưa quan sát đúng hiện tượng, dù giải thích bằng lý khác.

Thứ ba, tiên lượng tiêu chảy bằng nhiệt độ tay chân. Đây là cặp phân biệt hay nhất trong đoạn:

Tả sống phân, mạch nhỏ	Tay chân	Tiên lượng
Giống nhau	Lạnh	Khó khỏi
Giống nhau	Ấm	Dễ khỏi

Cùng một bệnh, cùng một mạch, chỉ khác nhau ở nhiệt độ tay chân mà tiên lượng ngược nhau. Và điều này vẫn đúng hoàn toàn trên lâm sàng hiện nay: ở người tiêu chảy mất nước, tay chân lạnh, đầu chi tím tái là dấu hiệu sốc, còn tay chân ấm hồng là dấu hiệu tuần hoàn còn tốt. Đây là một trong những dấu hiệu đầu tiên mà bác sĩ cấp cứu đánh giá.

Nhận xét này cũng hô ứng với thiên 62: "bốn đầu chi ấm trở lại thì khí theo đó mà hợp".

Về bảng xem mắt đoán năm chết, thiên này chép lại đúng bảng đã có ở thiên 70 (Hàn nhiệt) — thấy một mạch thì một năm chết, hai mạch thì hai năm... Như đã bàn ở thiên 70, phần đáng giữ là nguyên tắc "càng lan vào trung tâm càng nặng", còn bảng quy đổi năm tháng thì không có cơ sở.

释5. Âm dương chuyển hóa và bệnh theo mùa

重陰必陽，重陽必陰……寒甚則熱，熱甚則寒……冬傷於寒，春生癉熱。春傷於風，夏生飧泄腸澼。夏傷於暑，秋生痎瘧。秋傷於濕，冬生欬嗽。

Dịch: "Sự biến của bốn mùa, sự thắng của nóng rét: âm chồng âm thì ắt hóa dương, dương chồng dương thì ắt hóa âm. Cho nên âm chủ rét, dương chủ nóng; rét quá thì hóa nóng, nóng quá thì hóa rét.

Cho nên nói: rét sinh nóng, nóng sinh rét — ấy là sự biến của âm dương.

Cho nên nói:

Mùa bị tổn	Mùa sau sinh bệnh
Mùa đông bị hàn làm tổn	Mùa xuân sinh chứng nóng
Mùa xuân bị phong làm tổn	Mùa hạ sinh tả sống phân, lỵ
Mùa hạ bị thử làm tổn	Mùa thu sinh sốt rét
Mùa thu bị thấp làm tổn	Mùa đông sinh ho

Ấy gọi là thứ tự của bốn mùa."

Giảng: Đoạn kết này chứa hai học thuyết lớn, và cả hai đều có ảnh hưởng rất sâu về sau.

Học thuyết thứ nhất: âm dương chuyển hóa.

"Trùng âm tất dương, trùng dương tất âm… hàn thậm tắc nhiệt, nhiệt thậm tắc hàn." Âm chồng âm thì ắt hóa dương, dương chồng dương thì ắt hóa âm; rét quá thì hóa nóng, nóng quá thì hóa rét.

Đây là một trong những phát biểu cô đọng nhất của biện chứng pháp phương Đông: cái gì đến cùng cực thì chuyển sang mặt đối lập. Nó khác hẳn với quan niệm đơn tuyến rằng lạnh thì càng lạnh, nóng thì càng nóng.

Và trên lâm sàng, nó có ý nghĩa rất thực: triệu chứng bề ngoài không phải lúc nào cũng phản ánh đúng bản chất. Một người sốt cao mà chân tay lạnh ngắt ("nhiệt thâm quyết thâm" — nhiệt càng sâu thì quyết càng sâu) — bề ngoài là hàn mà bản chất là nhiệt. Ngược lại, một người mặt đỏ bừng nhưng đó là "đới dương" — hư dương bốc lên trên nền hàn ở trong.

Đây chính là chỗ phân biệt thầy giỏi với thầy thường, và cả một chương lớn của Thương Hàn Luận bàn về "chân hàn giả nhiệt" và "chân nhiệt giả hàn" — hàn thật mà giả nóng, nhiệt thật mà giả lạnh.

Học thuyết thứ hai: bệnh phát muộn theo mùa.

Bảng bốn dòng này là một trong những đoạn được trích dẫn nhiều nhất của Nội Kinh (nó cũng có trong Tố Vấn thiên 3 và thiên 5), và nguyên lý của nó là "phục tà" — tà khí ẩn phục: tà xâm nhập ở mùa này nhưng không phát ngay, mà nằm im rồi phát ở mùa sau.

Đây là sự mở rộng của khái niệm "cố tà" (tà cũ) đã nêu ở thiên 58 và "lưu nhi bất khứ" ở thiên 66. Ba thiên cùng một nhận thức, và thiên 74 đưa nó vào khung thời gian theo mùa.

Học thuyết phục tà về sau trở thành nền tảng của cả một ngành — ôn bệnh học, với các y gia đời Minh Thanh như Ngô Hựu Khả, Diệp Thiên Sĩ, Ngô Cúc Thông. Họ dùng nó để giải thích các bệnh dịch có thời gian ủ bệnh dài.

Và ý tưởng cốt lõi — có những bệnh nhiễm không phát ngay mà ủ một thời gian dài rồi mới bộc lộ — thì hoàn toàn đúng, và ngày nay ta gọi là thời gian ủ bệnh và nhiễm trùng tiềm tàng. Lao là ví dụ kinh điển: nhiễm có thể nằm im nhiều năm rồi mới phát khi sức đề kháng giảm.

Còn bảng cụ thể bốn dòng thì nên đọc như một cách hệ thống hóa quan sát dịch tễ theo mùa của người xưa: sốt rét quả thật nhiều vào cuối hạ đầu thu (mùa muỗi); ho và bệnh hô hấp quả thật nhiều vào mùa đông; tiêu chảy quả thật nhiều vào mùa hè. Quan sát dịch tễ thì đúng, còn cơ chế "tà ẩn từ mùa trước" thì là cách giải thích của thời đại.

• 審其尺之緩急小大滑濇，肉之堅脆，而病形定矣 · Thẩm kỳ xích chi hoãn cấp tiểu đại hoạt sáp, nhục chi kiên thúy, nhi bệnh hình định hĩ · Xét vùng xích chùng căng nhỏ lớn trơn sáp, thịt chắc mềm, thì hình bệnh định được.
• 尺膚麤如枯魚之鱗者，水泆飲也 · Xích phu thô như khô ngư chi lân giả, thủy dật ẩm dã · Da vùng xích thô ráp như vảy cá khô là chứng nước tràn thành ẩm.
• 掌中熱者，腹中熱。掌中寒者，腹中寒 · Chưởng trung nhiệt giả, phúc trung nhiệt; chưởng trung hàn giả, phúc trung hàn · Lòng bàn tay nóng thì trong bụng nóng, lạnh thì trong bụng lạnh.
• 身痛而色微黃，齒垢黃，爪甲上黃，黃疸也 · Thân thống nhi sắc vi hoàng, xỉ cấu hoàng, trảo giáp thượng hoàng, hoàng đản dã · Sắc hơi vàng, cáu răng vàng, móng tay vàng — ấy là chứng hoàng đản.
• 女子手少陰脈動甚者妊子 · Nữ tử Thủ Thiếu âm mạch động thậm giả nhâm tử · Đàn bà mạch Thủ Thiếu âm đập mạnh là có thai.
• 飧泄，脈小，手足溫，泄易已 · Tôn tiết, mạch tiểu, thủ túc ôn, tiết dị dĩ · Tả sống phân, mạch nhỏ mà tay chân ấm thì dễ khỏi. — Nhiệt độ đầu chi quyết định tiên lượng.
• 重陰必陽，重陽必陰……寒甚則熱，熱甚則寒 · Trùng âm tất dương, trùng dương tất âm… hàn thậm tắc nhiệt, nhiệt thậm tắc hàn · Âm chồng âm thì hóa dương, dương chồng dương thì hóa âm.
• 冬傷於寒，春生癉熱。春傷於風，夏生飧泄腸澼。夏傷於暑，秋生痎瘧。秋傷於濕，冬生欬嗽 · Đông thương ư hàn, xuân sinh đản nhiệt; xuân thương ư phong, hạ sinh tôn tiết trường tích; hạ thương ư thử, thu sinh giới ngược; thu thương ư thấp, đông sinh khái thấu · Bảng bệnh phát muộn theo mùa.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Xích phu	尺膚	Da mặt trong cẳng tay từ cổ tay đến khuỷu — vùng chẩn riêng của thiên này.
Giải diệc	解㑊	Chứng rã rời uể oải toàn thân, không đau không sốt, không gượng dậy được.
Thủy dật ẩm	水泆饮	Nước tràn thành ẩm — rối loạn phân bố dịch, biểu hiện ở da khô bong vảy.
Hoàng đản	黄疸	Chứng vàng da: da vàng, cáu răng vàng, móng tay vàng, nước tiểu vàng đỏ.
Tôn tiết	飧泄	Tiêu chảy ra thức ăn chưa tiêu (tả sống phân).
Trùng âm tất dương	重阴必阳	Âm chồng âm thì hóa dương — nguyên lý chuyển hóa của âm dương.
Phục tà	伏邪	Tà ẩn phục: xâm nhập mùa này, phát bệnh mùa sau.
Giới ngược	痎疟	Chứng sốt rét, sốt cơn có chu kỳ.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đề cao phép xem xích phu, dẫn thêm câu của Tố Vấn thiên 17 — "người khéo xét vùng xích thì không cần đợi đến thốn khẩu" — và bình rằng mạch với xích phu vốn cùng một khí, nên biến đổi song song; ai xem được xích phu thì đã nắm được nửa phần chẩn.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý cặp tiên lượng tiêu chảy theo nhiệt độ tay chân, khen rằng chỉ một dấu hiệu nhỏ mà định được nặng nhẹ — người học nên ghi lấy.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn kỹ về câu "rét quá thì hóa nóng, nóng quá thì hóa rét", cho rằng đây là chỗ then chốt nhất của biện chứng: kẻ chỉ thấy bề ngoài mà chữa thì gặp chứng giả là sai ngay.

Bảng bệnh phát muộn theo mùa được Tố Vấn chép lại ở hai chỗ (thiên 3 và thiên 5), cho thấy tầm quan trọng của nó. Các y gia ôn bệnh đời Minh Thanh — Ngô Hựu Khả, Diệp Thiên Sĩ, Ngô Cúc Thông — đều lấy đó làm nền cho học thuyết phục tà, và từ đó xây nên cả một hệ thống chẩn trị riêng cho bệnh dịch, tách khỏi khuôn khổ Thương Hàn Luận.

• Dấu hiệu tay chân ấm hay lạnh ở người đang tiêu chảy, nôn nhiều, hoặc sốt cao là dấu hiệu quan trọng bậc nhất và ai cũng tự kiểm tra được: tay chân lạnh ngắt, đầu chi tím tái là dấu hiệu cần cấp cứu ngay. Nội Kinh nói đúng, và điều này vẫn nằm trong mọi hướng dẫn cấp cứu hiện nay.
• Bộ ba dấu hiệu vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu là lý do đi khám ngay — gợi ý bệnh gan mật. Quan sát móng tay và kết mạc mắt dưới ánh sáng tự nhiên là cách dễ nhất để nhận ra.
• Da khô bong vảy kéo dài không chỉ là chuyện da liễu: nó có thể liên quan suy giáp, thiếu dinh dưỡng, mất nước mạn tính. Đáng khám nếu xuất hiện mới và lan rộng.
• Nóng lòng bàn tay bàn chân kèm bứt rứt về đêm, ra mồ hôi trộm là bộ triệu chứng đáng chú ý — có thể gặp ở thiếu máu, cường giáp, tiền mãn kinh, hoặc nhiễm trùng mạn. Nên đi khám thay vì tự dùng thuốc "mát gan".
• Tình trạng rã rời uể oải kéo dài mà không có triệu chứng gì rõ (chứng "giải diệc") là có thật và đáng được xem xét nghiêm túc, không phải "lười". Nên kiểm tra thiếu máu, tuyến giáp, giấc ngủ, và tình trạng tinh thần.
• Nguyên lý "rét quá thì hóa nóng, nóng quá thì hóa rét" có một ứng dụng rất thực: triệu chứng bề ngoài có thể ngược với bản chất. Sốt cao mà run rẩy lạnh run là một ví dụ ai cũng gặp — lúc ấy đắp chăn thật kín không giúp hạ sốt.
• Khái niệm phục tà ứng với thời gian ủ bệnh ngày nay: nhiều bệnh nhiễm không phát ngay sau khi tiếp xúc. Vì vậy khi có triệu chứng, cần nhớ lại cả những tiếp xúc từ nhiều ngày hoặc nhiều tuần trước, không chỉ hôm qua.
• Quan sát bệnh theo mùa vẫn đúng về mặt dịch tễ: hô hấp mùa lạnh, tiêu hóa mùa nóng, sốt xuất huyết và sốt rét mùa mưa. Biết trước thì chủ động phòng — tiêm phòng cúm trước mùa đông, diệt muỗi trước mùa mưa.

• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — nguyên tắc "mạch cấp thì xích phu cũng cấp", nền cho phép xem xích phu.
• Thiên 49 · Ngũ sắc và Thiên 51 · Bối du — hai bản đồ hình chiếu khác (mặt và lưng), cùng kiểu tư duy với bản đồ cánh tay ở đây.
• Thiên 57 · Thủy trướng — mô tả chứng phù, trùng với đoạn đầu thiên này.
• Thiên 58 · Tặc phong và Thiên 66 · Bách bệnh thủy sinh — khái niệm "tà cũ", "lưu lại không đi"; nền cho học thuyết phục tà.
• Thiên 62 · Động du — "bốn đầu chi ấm trở lại thì khí hợp", hô ứng với tiên lượng theo nhiệt độ tay chân.
• Thiên 70 · Hàn nhiệt — bảng xem mắt đoán sống chết, chép trùng với thiên này.
• Tố Vấn thiên 17 · Mạch yếu tinh vi luận — "người khéo xét vùng xích thì không cần đợi đến thốn khẩu".
• Tố Vấn thiên 3 · Sinh khí thông thiên luận và thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận — cùng chép bảng bệnh phát muộn theo mùa.