"Thích tiết chân tà" (刺節真邪) — năm phép châm đặc biệt, và bàn về chân khí với tà khí. Đây là thiên dài nhất của Linh Khu, và gồm bốn phần lớn.

Phần thứ nhất — năm phép châm (ngũ tiết), mỗi phép có một cái tên rất hình tượng:

Phép	Nghĩa tên	Dùng cho
Chấn ai (振埃)	Rũ bụi	Khí nghịch lên đầy ngực, suyễn thở
Phát mông (發矇)	Mở cái mờ tối	Tai không nghe, mắt không thấy
Khứ trảo (去爪)	Cắt móng	Nước đọng xuống bìu, sưng to
Triệt y (徹衣)	Cởi áo	Nhiệt dữ trong ngoài, không chịu nổi vải áo
Giải hoặc (解惑)	Gỡ mê	Mất thăng bằng, không biết phương hướng

Bốn tên đầu đều là hình ảnh của sự giải thoát tức thì — rũ bụi, vén màn, cắt móng, cởi áo — và mỗi lần Kỳ Bá đều nói hiệu quả còn nhanh hơn chính hành động ấy.

Phần thứ hai — năm loại tà và năm loại kim tương ứng.

Phần thứ ba là đoạn lý luận hay nhất: dùng hình ảnh nước và băng để dạy về thời điểm điều trị. "Người khéo dẫn nước cũng không thể dẫn nước trên băng; người khéo đào đất cũng không thể đục đất đóng băng; người khéo dùng kim cũng không thể chữa chứng tứ quyết." Phải chờ trời ấm, băng tan thì nước mới chảy — nên chữa chứng quyết phải chườm ấm trước rồi mới châm.

Phần thứ tư phân biệt chân khí, chính khí, tà khí, rồi mô tả tám cách tà khí gây bệnh tùy chỗ nó bám vào — trong đó có đoạn nổi tiếng về chứng thiên khô (liệt nửa người) và về các loại u bướu.

释1. Năm phép châm

一曰振埃，二曰發矇，三曰去爪，四曰徹衣，五曰解惑。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Ta nghe phép châm có năm tiết — thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Vốn có năm tiết: một là chấn ai, hai là phát mông, ba là khứ trảo, bốn là triệt y, năm là giải hoặc.

• Chấn ai là châm ở ngoài, trừ bệnh ở phần dương.
• Phát mông là châm huyệt du của phủ, trừ bệnh ở phủ.
• Khứ trảo là châm các lạc ở khớp và chi.
• Triệt y là châm khắp các huyệt du lẻ của các kinh dương.
• Giải hoặc là biết hết cách điều hòa âm dương, bổ tả chỗ thừa thiếu, làm cho nghiêng lệch chuyển dời."

Giảng: Năm cái tên này là những cái tên hay nhất trong toàn bộ Nội Kinh, vì mỗi cái đều gói trọn hiệu quả mong muốn vào một hình ảnh quen thuộc:

• Chấn ai — rũ bụi khỏi áo. Người tức ngực khó thở, chữa xong thì nhẹ như vừa phủi sạch một lớp bụi.
• Phát mông — vén tấm màn che. Người tai điếc mắt mờ, chữa xong thì như vén màn ra.
• Khứ trảo — cắt móng tay quá dài. Cái sưng thừa ra, cắt đi thì thân nhẹ.
• Triệt y — cởi áo trong ngày nóng. Người nội nhiệt hun đốt, chữa xong thì mát như vừa cởi được áo.
• Giải hoặc — gỡ khỏi cơn mê. Người choáng váng mất phương hướng, chữa xong thì tỉnh ra.

Và điều rất thú vị: mỗi lần Kỳ Bá đều nói hiệu quả còn nhanh hơn chính hành động ấy — "thượng tật ư chấn ai dã" (còn nhanh hơn cả rũ bụi), "thượng tật ư phát mông dã", "tật ư triệt y", "tật ư giải hoặc". Đây là cách nói khẳng định hiệu quả rất mạnh mẽ, và cũng cho thấy người xưa đặt tên theo tiêu chuẩn "bệnh nhân cảm thấy thế nào" chứ không theo tiêu chuẩn kỹ thuật.

Năm phép này được nhắc tên ở thiên 61 (Ngũ cấm) trong bảng cấm châm theo ngày, nhưng chỉ ở đây mới được giải thích đầy đủ.

释2. Chấn ai và phát mông

振埃者，陽氣大逆，上滿於胸中，憤瞋肩息，大氣逆上，喘喝坐伏，病惡埃煙，䭇不得息。

Dịch:

Chấn ai — Kỳ Bá đáp: "Chấn ai là khi dương khí nghịch lên dữ dội, đầy tràn trong ngực; bực tức trợn mắt, phải so vai mà thở; khí lớn nghịch lên, thở khò khè, ngồi mà gục xuống; bệnh ghét bụi khói, nghẹn không thở được.

Lấy huyệt Thiên dung. Nếu ho, khí dồn lên, bức bối đau ngực thì lấy huyệt Liêm tuyền.

Lấy Thiên dung thì không quá một tấc; lấy Liêm tuyền thì huyết đổi sắc là thôi."

Phát mông — Hoàng Đế hỏi: "Phát mông là tai không nghe được gì, mắt không thấy được gì; thầy lại nói châm huyệt du của phủ để trừ bệnh phủ — là huyệt nào khiến nên thế?"

Kỳ Bá đáp: "Hỏi hay thay! Đây là cái cốt của phép châm, là chỗ cùng cực của cây kim, thuộc loại thần minh; lời nói và sách vở còn chưa theo kịp.

Châm phép này ắt phải làm vào giữa trưa: châm huyệt Thính cung, nhắm vào con ngươi, khiến có tiếng vang trong tai — ấy là huyệt du của nó."

Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là có tiếng vang trong tai?"

Kỳ Bá đáp: "Khi châm thì lấy tay bịt chặt hai lỗ mũi mà nín thở dồn xuống; tiếng ấy ắt ứng với cây kim."

Hoàng Đế nói: "Hay. Đây chính là cái gọi là làm mà không thấy, không dùng mắt mà nhìn, thấy được mà lấy được — là chỗ thần minh gặp nhau vậy."

Giảng: Hai phép này cho thấy hai kiểu hiệu quả khác nhau.

Chấn ai chữa chứng khí nghịch lên đầy ngực, và mô tả rất sống: "bực tức trợn mắt, so vai mà thở, thở khò khè, ngồi mà gục xuống, ghét bụi khói, nghẹn không thở được." Đây là mô tả khá sát với cơn hen hoặc khó thở cấp: người bệnh phải ngồi (không nằm được), so vai lên để thở (dùng cơ hô hấp phụ), thở khò khè, và nhạy cảm với khói bụi — chi tiết cuối rất đáng chú ý vì khói bụi đúng là tác nhân khởi phát cơn hen phổ biến nhất.

Giới hạn "lấy Thiên dung thì không quá một tấc" là lời cảnh báo an toàn: Thiên dung nằm ở cổ, gần động mạch cảnh — châm sâu rất nguy hiểm. Và "lấy Liêm tuyền thì huyết đổi sắc là thôi" là tiêu chuẩn dừng: khi màu máu chảy ra đổi từ sẫm sang tươi thì ngừng, không tả quá.

Phát mông thì đặc sắc ở chỗ có một nghiệm pháp kiểm chứng ngay tại chỗ: châm huyệt Thính cung (ngay trước lỗ tai), rồi bảo người bệnh bịt hai lỗ mũi và nín thở dồn xuống — nếu có tiếng vang trong tai thì đúng.

Đây chính là nghiệm pháp Valsalva mà y học hiện nay vẫn dùng! Bịt mũi ngậm miệng và thổi ra làm tăng áp lực trong vòm mũi họng, đẩy không khí qua vòi nhĩ vào tai giữa — người ta nghe thấy tiếng "ục" trong tai. Đây là cách kiểm tra vòi nhĩ có thông hay không, và cũng là cách tự cân bằng áp suất tai khi đi máy bay hay lặn.

Việc Nội Kinh mô tả đúng động tác này, và dùng nó làm tiêu chuẩn xác nhận hiệu quả điều trị ù tai nghe kém, là một chi tiết đáng khâm phục — vì nó cho thấy người xưa hiểu rằng tai giữa thông với mũi họng, và rằng sự thông thoáng ấy liên quan đến thính lực.

Câu khen của Hoàng Đế — "làm mà không thấy, không dùng mắt mà nhìn" — nói về việc thầy thuốc nhận biết hiệu quả qua phản hồi chứ không qua thị giác: không nhìn thấy gì trong tai, nhưng nghe người bệnh báo có tiếng vang thì biết đã đúng.

释3. Khứ trảo, triệt y, giải hoặc

腰脊者，身之大關節也。肢脛者，人之管以趨翔也。莖垂者，身中之機，陰精之候，津液之道也。

Dịch:

Khứ trảo — Kỳ Bá đáp: "Lưng và cột sống là khớp lớn của thân. Tay chân là ống dẫn để người ta đi lại nhanh nhẹn. Bộ sinh dục là cái máy trong thân, là chỗ nghiệm của âm tinh, là đường của tân dịch.

Cho nên ăn uống không điều độ, mừng giận không đúng lúc, thì tân dịch tràn ra bên trong, rồi đọng xuống tinh hoàn; đường huyết không thông, ngày càng to mãi không thôi; cúi ngửa không tiện, đi lại không được. Bệnh ấy đầy ứ có nước, không lên không xuống — phải dùng kim phi và đá châm mà lấy.

Hình không giấu được, thường không che được — cho nên gọi là khứ trảo."

Triệt y — Kỳ Bá đáp: "Ấy là dương khí có thừa mà âm khí không đủ. Âm khí không đủ thì trong nóng; dương khí có thừa thì ngoài nóng. Trong ngoài nóng đánh nhau, nóng hơn cả ôm than trong lòng.

Bên ngoài thì sợ cả vải lụa chạm vào, không cho gần mình, cũng không cho nằm gần chiếu; tấu lý bế tắc thì mồ hôi không ra; lưỡi cháy môi khô, da khô họng ráo, ăn uống không còn phân biệt ngon dở.

Lấy huyệt Thiên phủ, Đại trữ ba lần châm; lại châm Trung lữ để trừ nhiệt; bổ Túc Thái âm và Thủ Thái âm để trừ mồ hôi. Nhiệt trừ mồ hôi bớt — nhanh hơn cả cởi áo."

Giải hoặc — Kỳ Bá đáp: "Đại phong ở trong thân, huyết mạch lệch về một bên mà hư; chỗ hư thì không đủ, chỗ thực thì có thừa; nặng nhẹ không được, nghiêng ngả gục xuống, không biết đông tây, không biết nam bắc; lúc lên lúc xuống, lúc ngược lúc xuôi, đảo lộn thất thường — còn hơn cả mê hoặc.

Tả chỗ có thừa, bổ chỗ không đủ; âm dương bình phục lại. Dùng kim như thế thì nhanh hơn cả gỡ mê."

Hoàng Đế nói: "Hay. Xin cất vào phòng Linh Lan, không dám tùy tiện đưa ra."

Giảng: Ba phép này mỗi phép một nét đáng chú ý.

Khứ trảo chữa một chứng rất cụ thể: nước đọng xuống bìu, sưng to dần, đi lại khó khăn. Đây chính là chứng mà y học hiện nay gọi là tràn dịch màng tinh hoàn — và mô tả khớp hoàn toàn: sưng to dần, không đau nhiều, "đầy ứ có nước", "không lên không xuống".

Và phép chữa cũng đúng nguyên tắc: dùng kim phi và đá châm mà lấy — tức chọc tháo dịch, đúng như xử trí hiện nay. Đây là một trong những chỗ Nội Kinh mô tả thủ thuật ngoại khoa rõ nhất.

Ba định nghĩa ở đầu đoạn cũng rất hay, nhất là định nghĩa về bộ sinh dục: "cái máy trong thân, chỗ nghiệm của âm tinh, đường của tân dịch" — vừa là cơ quan chức năng, vừa là chỉ dấu để đánh giá tình trạng âm tinh.

Triệt y chữa chứng nội nhiệt dữ dội, và mô tả thì cực kỳ sinh động: "nóng hơn cả ôm than trong lòng", "sợ cả vải lụa chạm vào, không cho gần mình, cũng không cho nằm gần chiếu". Đây là mô tả về trạng thái sốt cao kèm tăng cảm giác da — người bệnh không chịu nổi bất cứ vật gì chạm vào.

Và ba dấu hiệu mất tân dịch — lưỡi cháy môi khô, da khô họng ráo — cộng với "ăn uống không còn phân biệt ngon dở" (mất vị giác) là bộ triệu chứng mất nước nặng kèm sốt cao.

Chi tiết phép chữa rất đáng chú ý: tả nhiệt bằng các huyệt ở lưng, nhưng bổ Thái âm để "trừ mồ hôi". Nghĩa là vừa hạ nhiệt vừa giữ tân dịch lại — không để ra mồ hôi thêm. Đây là nguyên tắc rất đúng: người đang mất nước nặng thì không được phát hãn thêm, đúng theo "ngũ đoạt" của thiên 61.

Giải hoặc mô tả một chứng rất sống động: "nghiêng ngả gục xuống, không biết đông tây nam bắc, lúc lên lúc xuống, đảo lộn thất thường." Đây là mô tả về chóng mặt nặng kèm mất thăng bằng — tình trạng mà người bệnh cảm thấy cả thế giới quay đảo, không định hướng được.

Chi tiết "huyết mạch lệch về một bên mà hư; chỗ hư thì không đủ, chỗ thực thì có thừa; nặng nhẹ không được" rất tinh: nguyên nhân được quy về sự mất cân đối giữa hai bên. Và trên thực tế, chóng mặt kiểu quay cuồng thường do rối loạn tiền đình một bên — hai bên mất cân bằng tín hiệu thì não không định hướng được.

Câu kết — "xin cất vào phòng Linh Lan, không dám tùy tiện đưa ra" — là cách Hoàng Đế bày tỏ sự trân trọng, giống như "khắc vào tấm ngọc" ở thiên 60.

释4. Băng chưa tan thì nước chưa chảy

善行水者，不能往冰。善穿地者，不能鑿凍。善用鍼者，亦不能取四厥……故行水者，必待天溫，冰釋凍解，而水可行，地可穿也。人脈猶是也。

Dịch: "Xin nói về phép giải, nó ứng với trời đất, hợp với bốn mùa; người tham cùng trời đất nên mới có thể giải được.

Dưới có chỗ ẩm ướt thì trên mọc lau sậy — ấy là chỗ để biết hình khí nhiều hay ít.

Âm dương là rét và nóng.

Mùa	Hiện tượng	Trong người
Nóng	Mưa nhiều ở trên, rễ cây ít nhựa	Khí người ở ngoài; da chùng, tấu lý mở, khí huyết giảm, mồ hôi ra nhiều, da mềm nhuận
Rét	Đất đóng băng, nước hóa đá	Khí người ở trong; da kín, tấu lý đóng, mồ hôi không ra, khí huyết mạnh, thịt chắc mà sáp

Đương lúc ấy: người khéo dẫn nước cũng không thể dẫn nước đi trên băng; người khéo đào đất cũng không thể đục đất đã đóng băng; người khéo dùng kim cũng không thể chữa được chứng tứ quyết. Huyết mạch đông kết, cứng chắc không qua lại được, thì cũng chưa thể làm mềm ngay.

Cho nên người dẫn nước ắt phải đợi trời ấm, băng tan giá vỡ, thì nước mới chảy được, đất mới đào được. Mạch người cũng như vậy.

Chữa chứng quyết thì ắt phải chườm trước cho điều hòa kinh mạch: lòng bàn tay với nách, khuỷu với chân, gáy với cột sống, mà điều hòa. Khí lửa đã thông thì huyết mạch mới đi; rồi sau mới xem bệnh: mạch mềm nhuận thì châm mà làm bằng; cứng căng thì phá mà tán đi; khí xuống là thôi — ấy gọi là gỡ chỗ kết vậy."

Giảng: Đây là đoạn hay nhất của thiên, và là một trong những đoạn hay nhất của toàn bộ Linh Khu về mặt văn chương lẫn tư tưởng.

Hình ảnh trung tâm là nước và băng, và nó được triển khai rất chặt:

Nước đóng băng  →  không dẫn được, không đào được
        ↓
Phải đợi trời ấm, băng tan
        ↓
Thì nước mới chảy, đất mới đào được

    ⟺ TƯƠNG TỰ ⟺

Huyết mạch đông kết  →  châm không có tác dụng
        ↓
Phải chườm ấm trước cho khí lửa thông
        ↓
Thì huyết mạch mới đi, rồi mới châm được

Bài học rút ra rất giá trị: có những lúc kỹ thuật giỏi đến mấy cũng vô dụng, vì điều kiện chưa cho phép. Không phải thầy dở, mà là chưa đến lúc. Và việc cần làm không phải là cố gắng hơn, mà là tạo điều kiện trước đã.

Đây là một nguyên tắc rất sâu sắc, và nó hô ứng với thiên 55 (Nghịch thuận): đừng đánh vào lúc tà đang thịnh. Nhưng ở đây tinh tế hơn: không chỉ là chờ, mà là chủ động tạo điều kiện — chườm ấm để "băng tan" rồi mới châm.

Và bốn vị trí chườm được nêu rất cụ thể: lòng bàn tay với nách, khuỷu với chân, gáy với cột sống. Ba cặp này chính là các vùng bát hư của thiên 71 cộng thêm vùng gáy lưng — đều là nơi mạch lớn đi qua và nằm nông, nên chườm ấm ở đó làm ấm được cả dòng máu đi qua.

Trên thực hành hiện nay, nguyên tắc này vẫn được dùng nguyên vẹn: trước khi xoa bóp hay châm cho người có chi lạnh, tê bì, co cứng, thì làm ấm vùng đó trước bằng chườm, ngâm, hoặc xoa bóp nhẹ. Vùng cơ lạnh và co cứng thì tác động vào chỉ gây đau mà không hiệu quả — đúng như thiên 53 đã nói ("thịt chắc căng thì kim vào đau hơn").

Phần so sánh mùa nóng với mùa rét cũng rất chính xác về mặt sinh lý:

	Mùa nóng	Mùa rét
Khí ở	Ngoài	Trong
Tấu lý	Mở	Đóng
Mồ hôi	Ra nhiều	Không ra
Da	Chùng, mềm nhuận	Kín, thịt chắc

Đây chính là mô tả về cơ chế điều nhiệt: trời nóng thì mạch máu da giãn, ra mồ hôi để thoát nhiệt; trời lạnh thì mạch co lại, giữ nhiệt ở trung tâm. Người xưa quan sát đúng, và rút ra hệ quả thực hành đúng: mùa nào thì châm nông sâu khác nhau.

Câu "dưới có chỗ ẩm ướt thì trên mọc lau sậy" là một ví dụ đẹp của lối suy luận "xem ngoài biết trong": nhìn cỏ mọc mà biết đất dưới có nước. Cũng vậy, nhìn ngoài thân mà biết khí huyết bên trong.

释5. Chân khí, chính khí, tà khí

真氣者，所受於天，與穀氣并而充身也。正氣者，正風也……邪氣者，虛風之賊傷人也，其中人也深，不能自去。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Có một mạch mà sinh mấy chục bệnh: có khi đau, khi ung, khi nóng, khi rét, khi ngứa, khi tý, khi tê dại — biến hóa vô cùng. Cớ gì vậy?"

Kỳ Bá đáp: "Đều là do tà khí sinh ra cả."

Hoàng Đế hỏi: "Ta nghe khí thì có chân khí, có chính khí, có tà khí. Thế nào là chân khí?"

Kỳ Bá đáp:

Loại khí	Định nghĩa
Chân khí	Nhận được từ trời, cùng với khí của thóc mà làm đầy thân thể
Chính khí	Là chính phong — gió từ một phương đến, không phải thực phong cũng không phải hư phong. Trúng người thì nông, hợp rồi tự đi; khí nó đến mềm yếu, không thắng nổi chân khí nên tự đi
Tà khí	Là hư phong làm hại người. Trúng người thì sâu, không tự đi được

Giảng: Ba định nghĩa này là một trong những đoạn quan trọng nhất của Nội Kinh về học thuyết khí.

Chân khí (真氣) — định nghĩa rất gọn và rất hay: "nhận được từ trời, cùng với khí của thóc mà làm đầy thân thể." Tức chân khí là sự kết hợp của hai nguồn:

• Tiên thiên — cái nhận từ trời, tức vốn bẩm sinh;
• Hậu thiên — khí của thóc, tức từ ăn uống.

Đây là định nghĩa kinh điển nhất về chân khí, và nó cân bằng đúng hai nguồn: vốn liếng bẩm sinh phải được nuôi dưỡng hằng ngày mới thành sức sống thực.

Chính khí (正氣) ở đây có nghĩa đặc biệt — không phải "chính khí" đối lập với "tà khí" như cách dùng phổ biến về sau, mà là "chính phong" — gió đến từ hướng đúng với mùa. Loại gió này cũng vào người, nhưng nông, nhẹ, và tự đi vì không thắng nổi chân khí.

Tà khí (邪氣) là hư phong — gió trái mùa trái hướng. Nó vào sâu và không tự đi được.

Sự phân biệt này rất tinh, và nó hoàn chỉnh mô hình của thiên 66: không phải mọi tiếp xúc với gió đều gây bệnh. Gió thuận mùa thì cơ thể xử lý được; chỉ gió trái thường gặp lúc cơ thể có chỗ hư mới thành bệnh.

Dịch sang ngôn ngữ hôm nay: cơ thể tiếp xúc với vô số tác nhân mỗi ngày, phần lớn được xử lý mà ta không hề biết. Chỉ một phần nhỏ vượt qua được hàng rào phòng vệ. Đây là mô hình rất gần với hiểu biết về miễn dịch.

释6. Tám cách tà khí gây bệnh

虛邪偏容於身半，其入深，內居營衛，營衛稍衰，則真氣去，邪氣獨留，發為偏枯。

Dịch: "Hư tà trúng vào người thì rùng mình động đến hình thể, dựng lông tơ lên mà mở tấu lý.

Tà bám vào	Thành bệnh
Vào sâu, đánh vào xương	Cốt tý
Đánh vào gân	Gân co rút
Đánh vào trong mạch	Huyết bế không thông, thành ung
Đánh vào thịt, cùng vệ khí đánh nhau	Dương thắng thì nóng, âm thắng thì rét; rét thì chân khí đi, đi thì hư, hư thì rét
Đánh ở khoảng da, khí phát ra ngoài, tấu lý mở, lông tơ lay động, khí qua lại	Ngứa
Lưu lại không đi	Tý
Vệ khí không đi	Tê dại
Hư tà lệch về một nửa thân, vào sâu, ở trong doanh vệ; doanh vệ hơi suy thì chân khí đi, tà khí ở lại một mình	Thiên khô (liệt nửa người)

Tà khí nông thì mạch đau lệch một bên.

Hư tà vào thân sâu, rét với nóng đánh nhau, lưu lại lâu mà bám vào bên trong:

Tình huống	Thành
Rét thắng nóng	Xương đau, thịt khô
Nóng thắng rét	Nát thịt thối da thành mủ; vào trong làm tổn xương — thành cốt thực
Gân co không duỗi được, tà ở giữa không về	Cân lựu (bướu ở gân)
Có chỗ kết, khí quy về, vệ khí lưu lại, tân dịch lưu lâu hợp lại	Trường lựu — lâu thì mấy năm mới thành, sờ vào thì mềm
Đã có chỗ kết, khí quy về, tân dịch lưu lại, tà khí vào, đông kết ngày càng nặng, liên tiếp mà tụ ở đó	Tích lựu — sờ vào thì cứng
Có chỗ kết, vào sâu trong xương, khí nương vào xương, xương với khí hợp lại, ngày càng to	Cốt thư
Có chỗ kết, vào giữa thịt, tông khí quy về, tà lưu không đi; có nhiệt thì hóa thành mủ, không nhiệt thì thành	Nhục thư

Phàm mấy thứ khí ấy, phát ra không có chỗ nhất định, mà có tên gọi nhất định."

Giảng: Hai phần trong đoạn này.

Phần thứ nhất — tám cách tà gây bệnh cho thấy một nguyên lý rất gọn: cùng một tà khí, bám vào tầng nào thì thành bệnh của tầng ấy. Xương thì thành cốt tý, gân thì thành co rút, mạch thì thành ung, da thì thành ngứa.

Điều này trả lời trực tiếp câu hỏi mở đầu của Hoàng Đế: "Có một mạch mà sinh mấy chục bệnh" — vì chỗ bám khác nhau thì bệnh khác nhau, dù nguồn gốc là một.

Hai mục đáng chú ý riêng:

• Ngứa được giải thích bằng cơ chế "khí qua lại" ở khoảng da — một mô tả khá gợi về cảm giác ngứa: không phải đau, không phải tê, mà là một cái gì đó di chuyển dưới da. Đây là mô tả hay về mặt hiện tượng.
• Tê dại (不仁 — bất nhân) được quy về "vệ khí không đi". Chữ "bất nhân" rất đắt: mất cảm giác thì như thể phần thân ấy không còn là của mình nữa.

Phần đáng chú ý nhất là chứng thiên khô (偏枯 — liệt nửa người):

"Hư tà lệch về một nửa thân, vào sâu, ở trong doanh vệ; doanh vệ hơi suy thì chân khí đi, tà khí ở lại một mình — phát thành thiên khô."

Đây là mô tả sớm nhất và rõ nhất về đột quỵ liệt nửa người trong y học phương Đông. Chữ "thiên khô" — khô héo một bên — tả đúng hình ảnh: nửa người bên liệt teo dần, khô đi so với bên lành.

Và cơ chế được nêu có một điểm rất đúng: "lệch về một nửa thân" — tính chất một bên của bệnh được nhận ra ngay từ đầu, và đó chính là đặc điểm quyết định của đột quỵ. Người xưa không biết về não và mạch máu não, nhưng họ ghi nhận đúng đặc điểm phân bố.

Phần thứ hai — các loại u bướu là một bảng phân loại khối u rất đáng chú ý, và tiêu chí phân biệt chính là sờ vào mềm hay cứng:

Loại	Đặc điểm	Sờ
Trường lựu	Do tân dịch lưu lại, mấy năm mới thành	Mềm
Tích lựu	Do tà khí đông kết, ngày càng nặng	Cứng
Cốt thư	Vào sâu trong xương, ngày càng to	—
Nhục thư	Ở giữa thịt; có nhiệt thì thành mủ, không nhiệt thì thành nhục thư	—

Tiêu chí mềm hay cứng này vẫn là một trong những tiêu chí đầu tiên khi khám một khối u, và nó có ý nghĩa: khối mềm, ranh giới rõ, phát triển rất chậm thường lành tính; khối cứng chắc, dính, phát triển nhanh thì đáng lo hơn.

Chi tiết "lâu thì mấy năm mới thành" cho thấy người xưa đã theo dõi người bệnh qua nhiều năm — điều kiện cần để nhận ra tốc độ phát triển của khối u.

Và câu kết rất đáng ghi: "phát ra không có chỗ nhất định, mà có tên gọi nhất định." Nghĩa là: vị trí thì thay đổi, nhưng loại bệnh thì phân biệt được. Đây là tuyên bố về khả năng phân loại bệnh — nền tảng của mọi nền y học.

• 一曰振埃，二曰發矇，三曰去爪，四曰徹衣，五曰解惑 · Nhất viết chấn ai, nhị viết phát mông, tam viết khứ trảo, tứ viết triệt y, ngũ viết giải hoặc · Năm phép châm, đặt tên theo cảm giác giải thoát của người bệnh.
• 莖垂者，身中之機，陰精之候，津液之道也 · Hành thùy giả, thân trung chi cơ, âm tinh chi hậu, tân dịch chi đạo dã · Bộ sinh dục là cái máy trong thân, chỗ nghiệm của âm tinh, đường của tân dịch.
• 熱於懷炭，外畏綿帛近，不可近身 · Nhiệt ư hoài thán, ngoại úy miên bạch cận, bất khả cận thân · Nóng hơn cả ôm than trong lòng, sợ cả vải lụa chạm vào.
• 善行水者，不能往冰。善穿地者，不能鑿凍。善用鍼者，亦不能取四厥 · Thiện hành thủy giả, bất năng vãng băng; thiện xuyên địa giả, bất năng tạc đống; thiện dụng châm giả, diệc bất năng thủ tứ quyết · Người khéo dẫn nước cũng không dẫn được trên băng.
• 治厥者，必先熨調和其經……火氣已通，血脈乃行 · Trị quyết giả, tất tiên úy điều hòa kỳ kinh… hỏa khí dĩ thông, huyết mạch nãi hành · Chữa chứng quyết phải chườm ấm trước; khí lửa thông thì huyết mạch mới đi.
• 真氣者，所受於天，與穀氣并而充身也 · Chân khí giả, sở thụ ư thiên, dữ cốc khí tính nhi sung thân dã · Chân khí là cái nhận từ trời cùng với khí của thóc mà làm đầy thân thể.
• 正風者，其中人也淺，合而自去……邪氣者，虛風之賊傷人也，其中人也深，不能自去 · Chính phong giả, kỳ trúng nhân dã thiển, hợp nhi tự khứ… tà khí giả, hư phong chi tặc thương nhân dã, kỳ trúng nhân dã thâm, bất năng tự khứ · Chính phong vào nông rồi tự đi; tà khí vào sâu không tự đi được.
• 虛邪偏容於身半……真氣去，邪氣獨留，發為偏枯 · Hư tà thiên dung ư thân bán… chân khí khứ, tà khí độc lưu, phát vi thiên khô · Mô tả sớm nhất về liệt nửa người.
• 凡此數氣者，其發無常處，而有常名也 · Phàm thử sổ khí giả, kỳ phát vô thường xứ, nhi hữu thường danh dã · Phát ra không có chỗ nhất định, mà có tên gọi nhất định.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Ngũ tiết	五节	Năm phép châm đặc biệt: chấn ai, phát mông, khứ trảo, triệt y, giải hoặc.
Chân khí	真气	Cái nhận từ trời hợp với khí của thóc — kết hợp tiên thiên và hậu thiên.
Chính phong · Hư phong	正风 · 虚风	Gió thuận mùa (vào nông, tự đi) và gió trái mùa (vào sâu, không tự đi).
Tứ quyết	四厥	Chứng bốn chi lạnh, huyết mạch đông kết — phải chườm ấm trước khi châm.
Giải kết	解结	Gỡ chỗ kết — mục đích của phép chườm rồi châm.
Bất nhân	不仁	Tê dại mất cảm giác, do vệ khí không đi tới.
Thiên khô	偏枯	Liệt nửa người, nửa thân khô héo — mô tả sớm nhất về di chứng đột quỵ.
Trường lựu · Tích lựu	肠溜 · 昔瘤	Hai loại khối u: một sờ mềm, một sờ cứng.
Cốt thư · Nhục thư	骨疽 · 肉疽	Ung nhọt sâu ở xương và ở thịt.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem đoạn "băng chưa tan thì nước chưa chảy" là chỗ tinh diệu nhất của thiên, và bình rằng đây là lời dạy về thời cơ: thầy thuốc gặp chứng quyết mà vội châm thì vô ích, phải làm ấm cho khí thông đã. Ông cũng nối điều này với thiên 55, cho rằng hai thiên cùng dạy một điều — biết chờ và biết tạo điều kiện.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý phép phát mông, khen cái nghiệm pháp bịt mũi nín thở để nghe tiếng vang trong tai, cho rằng đó là chỗ rất khéo: lấy chính cảm giác người bệnh làm bằng chứng, không cần thấy bằng mắt.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn kỹ ba định nghĩa chân khí, chính khí, tà khí, nhấn mạnh rằng chính phong tuy cũng là gió vào người nhưng không thành bệnh — hiểu được chỗ ấy thì mới không sợ hãi mọi thứ gió.

Về chứng thiên khô, các y gia đời sau đều dẫn thiên này làm nguồn sớm nhất, rồi khai triển thành học thuyết trúng phong với các giai đoạn và thể bệnh khác nhau. Đến đời Kim Nguyên, Lưu Hà Gian, Lý Đông Viên, Chu Đan Khê mỗi người đưa ra một cách giải thích khác về nguyên nhân — hỏa, khí hư, đàm — và cuộc tranh luận ấy kéo dài đến tận đời Thanh.

• Nguyên tắc "băng chưa tan thì nước chưa chảy" rất thiết thực: vùng cơ đang lạnh và co cứng thì làm ấm trước rồi mới xoa bóp hay vận động. Tác động mạnh vào cơ lạnh chỉ gây đau và dễ tổn thương. Đây là lý do mọi buổi tập đều phải khởi động.
• Rộng hơn, bài học là: có lúc cố gắng thêm không giúp gì, phải tạo điều kiện trước đã. Điều này đúng cả trong điều trị lẫn ngoài đời.
• Động tác bịt mũi nín thở dồn hơi (nghiệm pháp Valsalva) vẫn là cách đơn giản để cân bằng áp suất tai khi đi máy bay, lên núi hoặc lặn. Nhưng không nên làm quá mạnh và không làm khi đang viêm mũi họng cấp, vì có thể đẩy dịch nhiễm vào tai giữa.
• Ù tai, nghe kém xuất hiện mới là lý do đi khám tai mũi họng, không nên chịu đựng — nhiều nguyên nhân chữa được nếu phát hiện sớm.
• Một bên bìu sưng to dần, không đau nhiều là lý do đi khám nam khoa — có thể là tràn dịch màng tinh hoàn (lành tính, xử trí đơn giản), nhưng cũng cần loại trừ nguyên nhân khác.
• Với khối u sờ thấy được, ba câu hỏi Nội Kinh gợi ý vẫn là ba câu quan trọng nhất: mềm hay cứng? di động hay dính? to lên nhanh hay chậm? Cả ba đều là thông tin bác sĩ sẽ hỏi.
• Liệt hoặc yếu đột ngột một bên người, méo miệng, nói khó là cấp cứu đột quỵ — phải đưa đi viện ngay trong những giờ đầu, vì thời gian quyết định khả năng hồi phục. Đây là chỗ y học hiện nay đã tiến xa hơn hẳn so với thời Nội Kinh.
• Sự phân biệt chính phong với hư phong có một ý nghĩa tinh thần đáng giữ: không phải mọi tiếp xúc đều gây bệnh. Cơ thể xử lý được phần lớn những gì nó gặp. Sống quá lo sợ, kiêng khem mọi thứ, tránh mọi tiếp xúc cũng không phải là cách giữ gìn sức khỏe.

• Thiên 61 · Ngũ cấm — nhắc tên ba phép phát mông, chấn ai, khứ trảo; chỉ ở thiên 75 mới giải thích đầy đủ.
• Thiên 55 · Nghịch thuận — đừng ra tay lúc tà đang thịnh; hô ứng với "băng chưa tan thì chưa dẫn nước".
• Thiên 66 · Bách bệnh thủy sinh — "hai cái hư gặp nhau"; thiên 75 bổ sung bằng phân biệt chính phong với hư phong.
• Thiên 71 · Tà khách — khái niệm bát hư, trùng với các vùng chườm nêu ở đây.
• Thiên 60 · Ngọc bản — "do cái rất nhỏ tích lại mà sinh"; hô ứng với các loại u bướu "mấy năm mới thành".
• Thiên 57 · Thủy trướng — tiêu chí mềm cứng, di động hay không khi khám khối.
• Thiên 53 · Luận thống — "thịt chắc căng thì kim vào đau hơn", nền cho việc làm mềm trước khi châm.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên và Thiên 7 · Quan châm — năm loại kim dùng cho năm loại tà.