"Vệ khí hành" (衛氣行) — đường đi của vệ khí. Thiên này trình bày mô hình thời gian sinh học hoàn chỉnh nhất của Nội Kinh: vệ khí đi vòng quanh thân thể năm mươi vòng trong một ngày đêm — ban ngày hai mươi lăm vòng ở phần dương, ban đêm hai mươi lăm vòng ở phần âm.

Thiên gồm ba phần.

Phần thứ nhất mô tả đường đi cụ thể của vệ khí: sáng sớm khi âm đã hết, dương khí ra ở mắt; mắt mở thì khí đi lên đầu, rồi theo gáy xuống kinh Túc Thái dương, dọc lưng xuống tới ngón chân út. Các nhánh tỏa ra theo các kinh dương khác. Ban đêm thì vào phần âm theo thứ tự thận → tâm → phế → can → tỳ → thận.

Phần thứ hai là phép tính: mặt trời đi qua hai mươi tám tú, mỗi lần đi một "xá" thì vệ khí đi được một vòng tám phần mười trong thân. Tính đến mười bốn xá thì được hai mươi lăm vòng, dương hết mà âm nhận khí.

Và có một chi tiết rất hay: phép tính không chia chẵn, còn dư ra "bốn phần mười thân" — và Nội Kinh dùng chính chỗ dư ấy để giải thích một hiện tượng đời thường: "Cho nên người ta có người dậy sớm kẻ dậy muộn, là vì phần lẻ ấy không chia hết vậy."

Phần thứ ba rút ra nguyên tắc châm theo thời điểm: phải đợi khí đến chỗ có bệnh rồi mới châm. "Châm thực thì châm lúc khí đang đến; châm hư thì châm lúc khí đang đi." Và lời cảnh báo: "Sai thời, trái dấu hiệu thì trăm bệnh không chữa được."

释1. Vệ khí đi năm mươi vòng một ngày đêm

故衛氣之行，一日一夜五十周於身，晝日行於陽二十五周，夜行於陰二十五周，周於五藏。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Xin nghe vệ khí đi thế nào, ra vào hợp nhau ra sao?"

Kỳ Bá đáp: "Năm có mười hai tháng, ngày có mười hai giờ. Tý Ngọ làm kinh (trục dọc), Mão Dậu làm vĩ (trục ngang). Trời có hai mươi tám tú, mỗi phương bảy sao, bốn lần bảy là hai mươi tám sao.

Cho nên từ sao Phòng đến sao Tất là phần dương; từ sao Mão đến sao Tâm là phần âm. Dương chủ ban ngày, âm chủ ban đêm.

Cho nên vệ khí đi: một ngày một đêm năm mươi vòng quanh thân; ban ngày đi ở phần dương hai mươi lăm vòng, ban đêm đi ở phần âm hai mươi lăm vòng, vòng quanh năm tạng."

Giảng: Con số năm mươi vòng một ngày đêm là một trong những con số quan trọng nhất của Nội Kinh, và nó xuất hiện nhất quán ở nhiều thiên (18, 71, 76).

Điều đáng chú ý là cấu trúc đối xứng hoàn hảo: 25 vòng ngày ở dương, 25 vòng đêm ở âm. Đây là mô hình về nhịp sinh học ngày đêm, và nó nắm đúng ba điều cốt lõi mà khoa học hiện nay xác nhận:

Nội Kinh	Hiểu biết hiện nay
Có một chu kỳ ngày đêm chi phối cơ thể	Nhịp sinh học (circadian rhythm)
Ngày và đêm là hai pha khác nhau về chất	Pha hoạt động và pha nghỉ có hồ sơ nội tiết và chuyển hóa khác hẳn nhau
Chu kỳ ấy gắn với ánh sáng	Ánh sáng qua mắt là tín hiệu đồng bộ chính của đồng hồ sinh học

Điểm thứ ba đặc biệt đáng khâm phục, và sẽ thấy rõ ngay ở đoạn sau.

释2. Dương khí ra ở mắt

是故平旦陰盡，陽氣出於目，目張則氣上行於頭，循項下足太陽，循背下至小指之端。

Dịch: "Cho nên rạng sáng thì âm hết, dương khí ra ở mắt. Mắt mở thì khí đi lên đầu, theo gáy xuống kinh Túc Thái dương, dọc theo lưng xuống tới đầu ngón chân út.

Nhánh tản ra thì rẽ ở khóe mắt ngoài, xuống kinh Thủ Thái dương, xuống tới mé ngoài ngón tay út.

Nhánh tản ra nữa thì rẽ ở khóe mắt ngoài, xuống kinh Túc Thiếu dương, rót vào khoảng ngón chân út và ngón áp út; rồi theo phần của Thủ Thiếu dương mà lên, men xuống tới khoảng ngón út.

Nhánh rẽ lên tới trước tai, hợp với mạch ở hàm, rót vào Túc Dương minh mà đi xuống, đến mu bàn chân, vào khoảng năm ngón.

Nhánh tản ra thì từ dưới tai xuống Thủ Dương minh, vào khoảng ngón cái, vào lòng bàn tay.

Khi đến chân thì vào lòng bàn chân, ra mắt cá trong, xuống đi ở phần âm, rồi lại hợp ở mắt — thế là một vòng.

Ban đêm mới vào phần âm thì thường từ Túc Thiếu âm rót vào thận; thận rót vào tâm, tâm rót vào phế, phế rót vào can, can rót vào tỳ, tỳ lại rót vào thận — thế là một vòng."

Giảng: Đoạn này chứa một chi tiết xuất sắc đến mức đáng kinh ngạc:

"Bình đán âm tận, dương khí xuất ư mục; mục trương tắc khí thượng hành ư đầu." Rạng sáng thì âm hết, dương khí ra ở mắt; mắt mở thì khí đi lên đầu.

Nghĩa là: chu kỳ ngày bắt đầu từ mắt, và bắt đầu khi mắt mở ra.

Đây chính là điều mà sinh học hiện nay xác nhận: ánh sáng đi qua võng mạc là tín hiệu chính đồng bộ đồng hồ sinh học. Tế bào hạch võng mạc nhạy cảm ánh sáng gửi tín hiệu tới nhân trên giao thoa thị giác ở vùng dưới đồi — trung tâm điều khiển nhịp ngày đêm. Ánh sáng buổi sáng chạm vào mắt là thứ khởi động cả chu kỳ hoạt động trong ngày, ức chế melatonin và kích hoạt cortisol.

Người xưa không biết về võng mạc hay melatonin, nhưng họ đặt mắt vào đúng vị trí là cửa ngõ khởi động chu kỳ ngày — và đó là một trong những trực giác chính xác nhất trong toàn bộ Nội Kinh.

Hệ quả thực hành rất rõ, và vẫn là lời khuyên hàng đầu về giấc ngủ hiện nay: ra ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng sớm là cách hiệu quả nhất để chỉnh lại đồng hồ sinh học.

Còn thứ tự vào phần âm ban đêm — thận → tâm → phế → can → tỳ → thận — thì theo lẽ ngũ hành tương khắc: thủy khắc hỏa, hỏa khắc kim, kim khắc mộc, mộc khắc thổ, thổ khắc thủy. Đây là điều đáng chú ý: ban ngày đi ở dương thì theo đường kinh mạch thật; ban đêm vào âm thì theo thứ tự ngũ hành. Hai cách vận hành khác nhau cho hai pha khác nhau.

释3. Phép tính và phần lẻ

是故人之所以臥起之時有早晏者，奇分不盡故也。

Dịch:

Mặt trời đi	Vệ khí đi được
Một xá	1 vòng 8/10 thân
Hai xá	3 vòng 6/10
Ba xá	5 vòng 4/10
Bốn xá	7 vòng 2/10
Năm xá	9 vòng
Sáu xá	10 vòng 8/10
Bảy xá	12 vòng 6/10
Mười bốn xá	25 vòng, dư 2/10 thân — dương hết ở âm, âm nhận khí

"Cho nên ban đêm đi một xá thì khí người đi trong tạng âm được một vòng tám phần mười; cũng như ban ngày đi hai mươi lăm vòng, rồi lại hợp ở mắt.

Âm dương một ngày một đêm cộng lại còn dư bốn phần mười thân và hai phần mười tạng.

Cho nên người ta có người dậy sớm kẻ dậy muộn, là vì phần lẻ ấy không chia hết vậy."

Giảng: Phép tính này dựa trên một tương ứng: mặt trời đi qua hai mươi tám tú trong một ngày đêm, mỗi "xá" (舍 — chặng dừng, tức một tú) tương ứng với một quãng thời gian; và trong quãng ấy vệ khí đi được 1,8 vòng.

Kiểm chứng: 14 xá × 1,8 vòng = 25,2 vòng. Đúng như kinh văn chép: "hai mươi lăm vòng, dư hai phần mười."

Nhưng chỗ đáng khen nhất không phải phép tính, mà là cách xử lý phần dư.

Một hệ thống kém sẽ làm tròn con số cho đẹp, hoặc lờ đi phần lẻ. Nội Kinh thì giữ lại phần lẻ, và dùng nó để giải thích một hiện tượng có thật:

"Cố nhân chi sở dĩ ngọa khởi chi thời hữu tảo yến giả, kỳ phân bất tận cố dã." Cho nên người ta có người dậy sớm kẻ dậy muộn, là vì phần lẻ ấy không chia hết vậy.

Đây là một lối suy luận rất chín: cái không khớp hoàn hảo trong mô hình lại chính là chỗ giải thích được sự đa dạng trong thực tế. Nếu chu kỳ chia chẵn hoàn toàn thì mọi người phải ngủ dậy cùng giờ — mà thực tế không thế.

Và điều thú vị là nhận định này lại đúng về bản chất. Đồng hồ sinh học nội sinh của con người không đúng bằng 24 giờ mà thường dài hơn một chút (khoảng 24,2 giờ trung bình), và độ dài ấy khác nhau giữa người với người. Chính sự chênh lệch ấy tạo ra cái mà ngày nay gọi là kiểu thời gian (chronotype) — người "sáng sớm" và người "đêm khuya". Và nó phải được ánh sáng ban ngày chỉnh lại mỗi ngày.

Nói cách khác: Nội Kinh giải thích sự khác nhau về giờ ngủ dậy bằng một "phần lẻ không chia hết" trong chu kỳ — và đó đúng là cơ chế. Đây là một trong những trùng hợp đáng kinh ngạc nhất giữa mô hình cổ và hiểu biết hiện nay.

释4. Châm theo thời điểm

謹候其時，病可與期。失時反候者，百病不治。故曰：刺實者，刺其來也。刺虛者，刺其去也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Vệ khí ở trong thân, lên xuống qua lại không có kỳ hạn nhất định. Vậy đợi khí mà châm thì làm thế nào?"

Bá Cao đáp: "Phần có nhiều ít, ngày có dài ngắn; xuân thu đông hạ mỗi mùa có lẽ riêng. Nhưng vẫn thường lấy rạng sáng làm mối, lấy lúc đêm hết làm khởi đầu.

Cho nên một ngày một đêm nước đồng hồ xuống trăm khắc; hai mươi lăm khắc là độ nửa ngày, thường như thế không thôi. Mặt trời lặn thì dừng; tùy ngày dài ngắn mà lấy làm mối rồi châm.

Giữ đúng thời của nó thì bệnh có thể hẹn ngày khỏi. Sai thời, trái dấu hiệu thì trăm bệnh không chữa được.

Cho nên nói: châm thực thì châm lúc khí đang đến; châm hư thì châm lúc khí đang đi. Ấy là nói về lúc khí còn hay mất, để xét hư thực mà châm.

Cho nên xét kỹ chỗ khí đang ở mà châm — ấy gọi là gặp đúng thời. Bệnh ở ba kinh dương thì ắt đợi khí ở phần dương mà châm; bệnh ở ba kinh âm thì ắt đợi khí ở phần âm mà châm."

Rồi bảng chi tiết:

Nước xuống	Khí người ở
1 khắc	Thái dương
2 khắc	Thiếu dương
3 khắc	Dương minh
4 khắc	Phần âm
(lặp lại chu kỳ bốn khắc)
25 khắc	Thái dương — ấy là độ nửa ngày

Giảng: Phần này rút ra nguyên tắc thời trị — chữa theo thời điểm, và có ba điều đáng chú ý.

Thứ nhất, câu "châm thực thì châm lúc khí đang đến; châm hư thì châm lúc khí đang đi."

Nguyên tắc này thoạt nghe khó hiểu, nhưng logic rất chặt:

	Châm lúc	Vì sao
Tả (bệnh thực)	Khí đang đến	Đón lấy khí đang thịnh mà tả đi — nghênh nhi đoạt chi
Bổ (bệnh hư)	Khí đang đi	Theo sau khí mà giữ lại — tùy nhi tế chi

Đây chính là cặp "nghênh tùy bổ tả" (迎隨補瀉) — đón thì tả, theo thì bổ — một trong những nguyên tắc nền tảng nhất của châm cứu, đã nêu ở thiên 1 và thiên 3, nay được đặt vào khung thời gian.

Thứ hai, câu cảnh báo "sai thời, trái dấu hiệu thì trăm bệnh không chữa được." Đây là lời nhấn mạnh rất mạnh về tầm quan trọng của thời điểm, và nó hô ứng với thiên 55 (Nghịch thuận) và thiên 75 (băng chưa tan thì nước chưa chảy).

Thứ ba, bảng chi tiết theo khắc nước — cứ bốn khắc thì khí đi hết một vòng Thái dương → Thiếu dương → Dương minh → phần âm.

Bảng này là cơ sở của học thuyết "tý ngọ lưu chú" — chọn huyệt theo giờ — mà đời sau phát triển rất công phu. Nhưng như đã nói ở thiên 61, đây là phần gây tranh luận nhất và ít được thực hành nhất trong châm cứu học. Nhiều y gia lớn xem đó là phần phụ hội.

Cách đọc đúng: giữ lấy nguyên tắc, không câu nệ bảng. Nguyên tắc là: thời điểm có ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị — và điều này thì y học hiện nay xác nhận, qua cả một ngành gọi là thời dược học (chronopharmacology): cùng một thuốc, dùng vào giờ khác nhau thì hiệu quả và tác dụng phụ khác nhau đáng kể.

Còn chi tiết "tùy ngày dài ngắn mà lấy làm mối" thì rất chín: hệ thống có tính đến sự thay đổi độ dài ngày theo mùa, không cứng nhắc theo giờ đồng hồ. Đây là điều mà y học hiện nay cũng phải tính tới khi nghiên cứu nhịp sinh học ở các vĩ độ khác nhau.

• 衛氣之行，一日一夜五十周於身，晝日行於陽二十五周，夜行於陰二十五周 · Vệ khí chi hành, nhất nhật nhất dạ ngũ thập chu ư thân; trú nhật hành ư dương nhị thập ngũ chu, dạ hành ư âm nhị thập ngũ chu · Vệ khí đi năm mươi vòng một ngày đêm, ngày ở dương, đêm ở âm.
• 平旦陰盡，陽氣出於目，目張則氣上行於頭 · Bình đán âm tận, dương khí xuất ư mục; mục trương tắc khí thượng hành ư đầu · Rạng sáng âm hết, dương khí ra ở mắt; mắt mở thì khí lên đầu. — Trực giác chính xác về vai trò của ánh sáng và mắt.
• 故人之所以臥起之時有早晏者，奇分不盡故也 · Cố nhân chi sở dĩ ngọa khởi chi thời hữu tảo yến giả, kỳ phân bất tận cố dã · Người ta có kẻ dậy sớm người dậy muộn là vì phần lẻ không chia hết.
• 常以平旦為紀，以夜盡為始 · Thường dĩ bình đán vi kỷ, dĩ dạ tận vi thủy · Thường lấy rạng sáng làm mối, lấy lúc đêm hết làm khởi đầu.
• 謹候其時，病可與期。失時反候者，百病不治 · Cẩn hậu kỳ thời, bệnh khả dữ kỳ; thất thời phản hậu giả, bách bệnh bất trị · Giữ đúng thời thì bệnh có thể hẹn ngày khỏi; sai thời trái dấu hiệu thì trăm bệnh không chữa được.
• 刺實者，刺其來也。刺虛者，刺其去也 · Thích thực giả, thích kỳ lai dã; thích hư giả, thích kỳ khứ dã · Châm thực thì châm lúc khí đang đến, châm hư thì châm lúc khí đang đi.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Ngũ thập chu	五十周	Năm mươi vòng vệ khí đi trong một ngày đêm.
Bình đán	平旦	Rạng sáng — mốc khởi đầu của chu kỳ ngày.
Nhị thập bát tú	二十八宿	Hai mươi tám chòm sao, dùng làm thước đo thời gian.
Xá	舍	Một chặng dừng của mặt trời, tức một tú.
Kỳ phân	奇分	Phần lẻ không chia hết — dùng giải thích sự khác nhau về giờ ngủ dậy.
Thủy hạ bách khắc	水下百刻	Nước đồng hồ xuống trăm khắc — một ngày đêm.
Nghênh tùy bổ tả	迎随补泻	Đón khí đang đến mà tả, theo khí đang đi mà bổ.
Phùng thời	逢时	Gặp đúng thời — châm đúng lúc khí ở chỗ có bệnh.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem thiên này là nền của phép thời trị, và đặc biệt chú ý câu "dương khí ra ở mắt, mắt mở thì khí lên đầu" — cho rằng đó là chỗ nói rõ vì sao người ta thức dậy thì tinh thần dấy lên, và vì sao nhắm mắt lại thì khí lắng xuống.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi khen cách Nội Kinh xử lý phần lẻ: không làm tròn cho gọn mà giữ lại để giải thích sự khác nhau giữa người với người. Ông cho rằng đó là chỗ thành thật của người làm sách.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về nguyên tắc "châm thực lúc khí đến, châm hư lúc khí đi", nối với phép nghênh tùy ở thiên 1, và cho rằng đây là chỗ khó nhất của phép châm: biết chỗ thì dễ, biết lúc mới khó.

Về bảng khí theo từng khắc, các nhà chú giải chia hai phái như đã thấy ở thiên 61: phái theo thì phát triển thành học thuyết tý ngọ lưu chú và linh quy bát pháp, rất công phu; phái không theo cho rằng nên xem bệnh xem người hơn là xem giờ. Trên thực hành hiện nay, phái thứ hai chiếm ưu thế.

• Trực giác "dương khí ra ở mắt, mắt mở thì khí lên đầu" dẫn thẳng tới lời khuyên hiệu quả nhất về giấc ngủ hiện nay: ra ánh sáng tự nhiên trong vòng một giờ sau khi thức dậy. Mười lăm đến ba mươi phút ánh sáng ban mai giúp chỉnh đồng hồ sinh học tốt hơn bất cứ biện pháp nào khác.
• Ngược lại, ánh sáng mạnh từ màn hình vào buổi tối làm lệch chu kỳ — vì nó gửi tín hiệu "còn ngày" vào đúng lúc cơ thể cần chuyển sang pha đêm.
• Nhận xét "người dậy sớm kẻ dậy muộn là vì phần lẻ không chia hết" rất đáng an ủi: kiểu thời gian của mỗi người là có thật và phần lớn do bẩm sinh. Người "đêm khuya" không phải là người lười; họ có đồng hồ sinh học lệch muộn hơn. Biết vậy để sắp xếp công việc cho hợp, thay vì tự trách.
• Nhưng cũng chính vì đồng hồ nội sinh không đúng bằng 24 giờ, nó phải được chỉnh lại mỗi ngày bằng ánh sáng và giờ giấc đều đặn. Đây là lý do giữ giờ ngủ và giờ dậy cố định quan trọng hơn là ngủ đủ số giờ.
• Nguyên tắc thời điểm ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị ngày nay có cả một ngành nghiên cứu: nhiều thuốc có giờ dùng tối ưu (thuốc hạ mỡ máu thường uống tối, thuốc lợi tiểu uống sáng, corticoid uống sáng). Uống thuốc đúng giờ được dặn là có lý do thật, không phải cho tiện.
• Mô hình ngày là pha hoạt động, đêm là pha phục hồi giải thích vì sao làm ca đêm kéo dài có hại cho sức khỏe — nó buộc cơ thể hoạt động trong pha lẽ ra phải nghỉ. Người làm ca đêm cần chú ý giữ giấc ngủ ban ngày trong phòng tối và yên.
• Không cần theo bảng giờ châm cứu cổ để chọn giờ đi khám. Điều đáng theo là nhịp sống đều đặn, không phải một bảng tra giờ.

• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — nền tảng về doanh vệ và chu kỳ năm mươi vòng; đọc trước thiên này.
• Thiên 71 · Tà khách — cơ chế mất ngủ dựa trên chính mô hình vệ khí ngày dương đêm âm.
• Thiên 80 · Đại hoặc luận — cũng bàn về mất ngủ và ngủ nhiều theo mô hình này.
• Thiên 15 · Ngũ thập doanh — bàn về năm mươi vòng doanh khí, đọc kèm để đối chiếu hai hệ.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên và Thiên 3 · Tiểu châm giải — phép nghênh tùy bổ tả, nền cho "châm thực lúc khí đến".
• Thiên 61 · Ngũ cấm — bảng cấm châm theo ngày, cùng thuộc hệ thời trị.
• Thiên 55 · Nghịch thuận và Thiên 75 · Thích tiết chân tà — cùng nhấn mạnh tầm quan trọng của thời điểm.