"Âm dương nhị thập ngũ nhân" (陰陽二十五人) — hai mươi lăm kiểu người theo âm dương. Đây là thiên dài nhất và có hệ thống nhất của Linh Khu về phân loại con người, và cũng là thiên được coi là bí truyền nhất: Kỳ Bá nói thẳng "đây là điều bí mật của tiên sư, dẫu Bá Cao cũng chưa thể hiểu rõ", còn Hoàng Đế thì rời khỏi chiếu ngồi, lùi lại mà thưa, hứa sẽ "cất vào hòm vàng, không dám phô ra".

Thiên gồm bốn phần.

Phần thứ nhất dựng bảng: trước hết lập năm hình — kim, mộc, thủy, hỏa, thổ — rồi phân năm sắc, phân biệt năm dạng người của mỗi hình, thành hai mươi lăm kiểu. Mỗi hình lớn có một mô tả đầy đủ về sắc da, vóc dáng, tính tình, mùa nào chịu được mùa nào không, và kinh nào dễ mắc bệnh.

Phần thứ hai bàn hình và sắc có hợp nhau không, và nêu bảng "niên kỵ" — những năm tuổi đáng kiêng dè: 7, 16, 25, 34, 43, 52, 61 — cứ cách chín năm một lần. "Đều là chỗ đại kỵ của con người, không thể không tự giữ yên."

Phần thứ ba là một bảng dài và rất cụ thể: xem râu, lông mày, lông chân, lông nách, thịt bàn tay bàn chân mà biết khí huyết nhiều ít của từng kinh. Đây là phần hiếm có — dùng những dấu hiệu bề ngoài hoàn toàn khách quan để đánh giá tình trạng bên trong.

Phần thứ tư nêu phép châm: xem lông mày đẹp xấu, xem béo gầy nhuận khô mà biết khí huyết thừa thiếu; rồi "khí thừa ở trên thì dẫn xuống, khí không đủ ở trên thì đẩy mà giữ lại".

释1. Lời răn trước khi truyền

此先師之祕也，雖伯高猶不能明之也……得其人弗教，是謂重失，得而洩之，天將厭之。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta nghe nói có người thuộc âm dương — thế nào?"

Bá Cao đáp: "Trong khoảng trời đất, trong vòng sáu cõi, không ra ngoài số năm; người cũng ứng theo đó. Cho nên có phép năm lần năm là hai mươi lăm kiểu người; mà người thuần âm thuần dương thì không nằm trong đó — dáng vẻ của họ lại không hợp với số đông."

Hoàng Đế nói: "Điều ấy ta đã biết rồi. Xin nghe về hình thể của hai mươi lăm kiểu người, chỗ khí huyết sinh ra khác nhau, để xem ngoài mà biết trong — thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Hỏi tường tận thay! Đây là điều bí mật của tiên sư, dẫu Bá Cao cũng chưa thể hiểu rõ."

Hoàng Đế rời khỏi chiếu ngồi, lùi lại mà thưa rằng: "Ta nghe: được người xứng đáng mà không dạy thì gọi là mất hai lần; được mà để lộ ra thì trời sẽ ghét. Ta mong được biết cho rõ, cất vào hòm vàng, không dám phô ra."

Kỳ Bá nói: "Trước hãy lập năm hình — kim, mộc, thủy, hỏa, thổ; phân biệt năm sắc của chúng; phân ra năm dạng người của mỗi hình — thế là đủ hai mươi lăm kiểu người."

Giảng: Nghi thức truyền thụ ở đây còn trang trọng hơn cả thiên 48 (Cấm phục) ở một điểm: Hoàng Đế tự mình rời khỏi chiếu ngồi mà lùi lại — một hành động hạ mình của bậc đế vương trước tri thức.

Và câu ông nói rất đáng ghi:

"Được người xứng đáng mà không dạy thì gọi là mất hai lần; được mà để lộ ra thì trời sẽ ghét."

Hai vế này dựng nên thế lưỡng nan của mọi tri thức quý: giấu thì mất, truyền bừa thì hỏng. "Mất hai lần" (重失) nghĩa là vừa mất tri thức vừa mất người xứng đáng. Còn "để lộ" thì làm hỏng cả tri thức lẫn người nhận.

Lời giải duy nhất là chọn người mà truyền — và đó chính là điều Nội Kinh lặp đi lặp lại ở thiên 29, 48, 73.

Chi tiết "người thuần âm thuần dương thì không nằm trong đó" cũng đáng chú ý: bảng hai mươi lăm kiểu này là dành cho người thường, còn những kiểu người cực đoan (Thái âm chi nhân, Thái dương chi nhân…) thì được bàn riêng ở thiên 72 (Thông thiên). Hai thiên bổ sung cho nhau: thiên 64 phân theo ngũ hành, thiên 72 phân theo âm dương nhiều ít.

释2. Năm hình người

木形之人……火形之人……土形之人……金形之人……水形之人。

Dịch:

Người hình MỘC — sánh với cung Thượng giốc, giống Thương Đế (vua xanh):

Sắc xanh, đầu nhỏ, mặt dài, vai lưng to, thân thẳng, tay nhỏ, chân đẹp. Có tài, nhọc lòng, ít sức, nhiều lo, vất vả vì công việc. Chịu được xuân hạ, không chịu được thu đông; cảm phải thì sinh bệnh ở Túc Quyết âm.

Người hình HỎA — sánh với cung Thượng chủy, giống Xích Đế (vua đỏ):

Sắc đỏ, phần lưng dưới rộng, mặt hõm, đầu nhỏ, vai lưng đùi bụng đẹp, tay chân nhỏ, đi vững trên đất. Lòng dạ gấp gáp, đi thì lắc lư, thịt vai lưng đầy đặn, có khí lực; coi nhẹ tiền của, ít giữ lời, nhiều suy tính, nhìn việc thì sáng, ưa vẻ mặt đẹp, lòng nóng nảy — không thọ, chết đột ngột. Chịu được xuân hạ, không chịu được thu đông; cảm phải thì sinh bệnh ở Thủ Thiếu âm.

Người hình THỔ — sánh với cung Thượng cung, giống Hoàng Đế thượng cổ:

Sắc vàng, mặt tròn, đầu to, vai lưng đẹp, bụng lớn, đùi cẳng đẹp, tay chân nhỏ, nhiều thịt, trên dưới cân xứng, đi vững trên đất, nhấc chân nhẹ nhàng vững vàng. Trong lòng thích làm lợi cho người, không ưa quyền thế, khéo gần gũi với người. Chịu được thu đông, không chịu được xuân hạ; cảm phải thì sinh bệnh ở Túc Thái âm.

Người hình KIM — sánh với cung Thượng thương, giống Bạch Đế (vua trắng):

Mặt vuông, sắc trắng, đầu nhỏ, vai lưng nhỏ, bụng nhỏ, tay chân nhỏ, như xương nhô ra ở gót, xương nhẹ. Thân mình thanh liêm, lòng gấp mà tĩnh lặng lại mạnh mẽ, khéo làm quan lại. Chịu được thu đông, không chịu được xuân hạ; cảm phải thì sinh bệnh ở Thủ Thái âm.

Người hình THỦY — sánh với cung Thượng vũ, giống Hắc Đế (vua đen):

Sắc đen, mặt không phẳng, đầu to, cằm nhọn, vai nhỏ, bụng lớn, tay chân hay động, khi đi thì lắc mình, mông dưới dài, lưng dài. Chịu được thu đông, không chịu được xuân hạ; cảm phải thì sinh bệnh ở Túc Thiếu âm.

Giảng: Năm chân dung này có một cấu trúc rất nhất quán, mỗi chân dung gồm bốn phần:

Phần	Nội dung
Sắc da	Theo hệ ngũ sắc: xanh, đỏ, vàng, trắng, đen
Vóc dáng	Đầu, mặt, vai, lưng, bụng, tay chân, dáng đi
Tính tình	Khuynh hướng tâm lý và cách ứng xử
Mùa và kinh	Mùa nào chịu được, mùa nào không; bệnh ở kinh nào

Và phần "mùa nào chịu được" theo đúng lẽ ngũ hành:

Hình	Hành	Chịu được	Không chịu được	Lẽ
Mộc	Mộc	Xuân hạ	Thu đông	Thu thuộc kim, kim khắc mộc
Hỏa	Hỏa	Xuân hạ	Thu đông	Đông thuộc thủy, thủy khắc hỏa
Thổ	Thổ	Thu đông	Xuân hạ	Xuân thuộc mộc, mộc khắc thổ
Kim	Kim	Thu đông	Xuân hạ	Hạ thuộc hỏa, hỏa khắc kim
Thủy	Thủy	Thu đông	Xuân hạ	—

Đây chính là nguyên tắc đã gặp ở thiên 50 (Luận dũng): mỗi sắc da không chịu nổi gió của mùa khắc nó. Hai thiên hô ứng nhau hoàn toàn.

Về các chân dung tính cách, vài nét rất đáng đọc:

• Người mộc: "có tài, nhọc lòng, ít sức, nhiều lo, vất vả vì công việc" — người có năng lực nhưng hay lo nghĩ và mau kiệt sức. Mộc chủ can, can chủ mưu lự.
• Người hỏa: nét sắc nhất trong năm. "Coi nhẹ tiền của, ít giữ lời, nhiều suy tính, nhìn việc thì sáng, lòng nóng nảy" — một chân dung rất sống: người thông minh nhanh nhạy, hào phóng, nhưng bốc đồng và không giữ lời. Và kết bằng một câu nặng: "không thọ, chết đột ngột".
• Người thổ: chân dung dễ chịu nhất. "Thích làm lợi cho người, không ưa quyền thế, khéo gần gũi với người" — người hiền hòa, rộng rãi, sống được với mọi người. Thổ chủ tỳ, tỳ chủ vận hóa nuôi dưỡng, nên tính cũng nuôi dưỡng người khác.
• Người kim: "thân mình thanh liêm, lòng gấp mà tĩnh lặng lại mạnh mẽ, khéo làm quan lại" — người nguyên tắc, nghiêm cẩn, hợp việc hành chính. Kim chủ túc sát, chủ sự thu liễm và phép tắc.
• Người thủy: đây là chỗ cần nói rõ. Kinh văn chép thêm rằng người hình thủy "không biết kính sợ, hay lừa dối người, chết vì bị giết". Đây là quy tính cách xấu và kết cục bi thảm cho một kiểu hình thể, và nó thuộc cùng loại với mục "năm tạng đều lệch thì lòng tà hay trộm cắp" ở thiên 47 — phản ánh định kiến xã hội của thời đại chứ không phải quan sát y học. Không nên mang theo, và không nên dùng để nhận xét về ai.

Phần hai mươi lăm kiểu nhỏ — mỗi hình chia làm năm (như hình mộc chia thành thượng giốc, đại giốc, tả giốc, đệ giốc, phán giốc) — thì dùng hệ năm âm luật (giốc, chủy, cung, thương, vũ) phối với kinh dương trái phải, trên dưới, mỗi kiểu kèm một từ láy tả dáng vẻ (đà đà, di di, tùy tùy, thôi thôi, quát quát…).

Phần này là chỗ tối nghĩa nhất của toàn bộ Linh Khu. Các từ láy ấy không có định nghĩa, các nhà chú giải mỗi người giải một cách, và trên thực hành hầu như không ai dùng. Người đọc hôm nay chỉ cần biết có một tầng phân loại chi tiết hơn nữa, còn nội dung cụ thể thì đã mất nghĩa theo thời gian.

释3. Hình và sắc, và bảy năm đại kỵ

凡年忌下上之人，大忌常加七歲，十六歲，二十五歲，三十四歲，四十三歲，五十二歲，六十一歲，皆人之大忌，不可不自安也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Được cái hình mà không được cái sắc thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Hình thắng sắc, hoặc sắc thắng hình, thì đến lúc cái thắng ấy gặp năm tuổi cộng vào; cảm phải thì bệnh phát, sai lỡ thì phải lo. Hình và sắc hợp nhau thì giàu sang, vui lớn."

Hoàng Đế hỏi: "Lúc hình sắc thắng nhau, năm tuổi cộng vào có biết được chăng?"

Kỳ Bá đáp: "Phàm những năm kỵ của người trên dưới: chỗ đại kỵ thường cộng vào là bảy tuổi, mười sáu tuổi, hai mươi lăm tuổi, ba mươi bốn tuổi, bốn mươi ba tuổi, năm mươi hai tuổi, sáu mươi mốt tuổi — đều là chỗ đại kỵ của con người, không thể không tự giữ yên.

Cảm phải thì bệnh phát, sai lỡ thì phải lo. Đương lúc ấy chớ làm việc gian tà — ấy gọi là năm kỵ."

Giảng: Hai điều trong đoạn này.

Thứ nhất, nguyên tắc "hình sắc phải hợp nhau". Nếu một người có hình của hành này mà sắc của hành khác, và hai hành ấy khắc nhau, thì đó là dấu hiệu bất hòa bên trong. Ngược lại "hình sắc tương đắc" thì tốt.

Đây là cùng một nguyên tắc đã gặp nhiều lần: các dấu hiệu phải khớp với nhau. Chứng phải khớp mạch (thiên 55, 60, 61), mạch phải khớp mùa (thiên 48), sắc phải khớp bộ vị (thiên 49) — và ở đây, hình phải khớp sắc.

Thứ hai, bảng bảy năm đại kỵ. Nhìn vào dãy số thì thấy ngay quy luật:

7 → 16 → 25 → 34 → 43 → 52 → 61
  +9    +9    +9    +9    +9    +9

Cứ cách chín năm một lần. Con số chín trong hệ số học cổ là số cực dương, số lớn nhất của hàng đơn vị — tượng trưng cho chỗ đến cùng rồi phải biến.

Bảng này là một trong những nguồn gốc xa của tục "năm tuổi hạn" trong văn hóa dân gian Đông Á. Nhưng cần đọc cho đúng: kinh văn không nói những năm ấy gặp tai họa, mà nói "bất khả bất tự an dã" — không thể không tự giữ yên. Tức đây là lời khuyên thận trọng và tự giữ gìn, không phải lời tiên đoán.

Và câu kèm theo càng rõ: "đương thị chi thời, vô vi gian sự" — đương lúc ấy chớ làm việc gian tà. Đây là lời răn về hành vi, không phải về số mệnh. Ý là: những lúc thân thể ở chỗ chuyển tiếp thì nên sống cẩn trọng hơn, đừng làm điều sai trái để chuốc thêm phiền.

Đọc theo tinh thần ấy thì bảng năm kỵ hợp lý và vô hại: cứ mỗi chín năm thì nên dừng lại tự xem xét sức khỏe và cách sống của mình — một lời khuyên về khám định kỳ trước khi có khái niệm khám định kỳ.

释4. Xem râu tóc lông mày mà biết khí huyết

足陽明之上，血氣盛則髯美長，血少氣多則髯短，故氣少血多則髯少，血氣皆少則無髯。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Lời thầy nói về trên dưới của mạch, dấu hiệu của khí huyết, để biết hình khí — thế nào?"

Kỳ Bá đáp:

Túc Dương minh phần trên (râu quai nón):

Khí huyết	Biểu hiện
Đều thịnh	Râu đẹp và dài
Huyết ít khí nhiều	Râu ngắn
Khí ít huyết nhiều	Râu thưa
Đều ít	Không có râu, hai khóe miệng nhiều nếp nhăn

Túc Dương minh phần dưới (lông vùng bụng, chân):

Khí huyết	Biểu hiện
Đều thịnh	Lông dưới đẹp dài mọc đến ngực
Huyết nhiều khí ít	Lông đẹp mà ngắn đến rốn; đi thì hay nhấc chân cao; ngón chân ít thịt, chân hay lạnh
Huyết ít khí nhiều	Thịt nhiều mà hay bị cước
Đều ít	Không lông, có thì thưa và khô; hay bị teo, quyết, chân tê

Túc Thiếu dương phần trên (râu má):

Khí huyết	Biểu hiện
Đều thịnh	Râu má liền đẹp và dài
Huyết nhiều khí ít	Râu má đẹp mà ngắn
Huyết ít khí nhiều	Ít râu
Đều ít	Không râu; cảm phải hàn thấp thì hay bị tý, đau xương, móng khô

Túc Thiếu dương phần dưới (lông cẳng chân, mắt cá ngoài):

Khí huyết	Biểu hiện
Đều thịnh	Lông cẳng chân đẹp dài, mắt cá ngoài đầy đặn
Huyết nhiều khí ít	Lông đẹp mà ngắn, da mắt cá ngoài chắc và dày
Huyết ít khí nhiều	Lông cẳng chân ít, da mắt cá ngoài mỏng và mềm
Đều ít	Không lông, mắt cá ngoài gầy không thịt

Túc Thái dương phần trên (lông mày):

Khí huyết	Biểu hiện
Đều thịnh	Lông mày đẹp, trong mày có sợi dài
Huyết nhiều khí ít	Lông mày xấu, mặt nhiều nếp nhỏ
Huyết ít khí nhiều	Mặt nhiều thịt
Khí huyết hòa	Sắc mặt đẹp

Túc Thái dương phần dưới (gót chân): đều thịnh thì thịt gót đầy, gót chắc; khí ít huyết nhiều thì gót rỗng; đều ít thì hay bị chuột rút, đau dưới gót.

Thủ Dương minh phần trên (ria mép): đều thịnh thì ria đẹp; huyết ít khí nhiều thì ria xấu; đều ít thì không ria. Phần dưới (lông nách, mô cái): đều thịnh thì lông nách đẹp, mô cái bàn tay ấm; đều ít thì tay gầy mà lạnh.

Thủ Thiếu dương phần trên: đều thịnh thì lông mày đẹp và dài, sắc tai đẹp; đều ít thì tai khô sém, sắc xấu. Phần dưới: đều thịnh thì tay nắm nhiều thịt và ấm; đều ít thì lạnh và gầy; khí ít huyết nhiều thì gầy mà nhiều gân xanh.

Thủ Thái dương phần trên: đều thịnh thì miệng nhiều râu, mặt nhiều thịt mà phẳng; đều ít thì mặt gầy sắc xấu. Phần dưới: đều thịnh thì thịt lòng bàn tay đầy đặn; đều ít thì lòng bàn tay gầy mà lạnh.

Giảng: Bảng này dài và có vẻ vụn vặt, nhưng nó chứa một ý tưởng phương pháp rất đáng khâm phục.

Toàn bộ các dấu hiệu được chọn đều có ba đặc tính:

• Khách quan — râu, lông mày, lông chân, thịt gót, thịt lòng bàn tay đều nhìn hoặc sờ được, không phụ thuộc lời kể của người bệnh;
• Bền vững — chúng không thay đổi trong ngày như mạch, mà phản ánh tình trạng tích lũy lâu dài;
• Phân bố theo kinh — mỗi kinh có vùng riêng, nên dấu hiệu định vị được.

Và bảng có bốn ô cho mỗi vùng — khí huyết đều thịnh, huyết nhiều khí ít, khí nhiều huyết ít, đều ít — tức nó phân biệt khí với huyết như hai biến độc lập. Đây là tư duy phân tích khá tinh vi.

Quy luật chung rất rõ và cũng rất hợp lẽ:

Khí huyết đủ thì lông tóc tốt, thịt đầy đặn, ấm áp; khí huyết thiếu thì lông thưa rụng, thịt gầy, lạnh.

Điều này có cơ sở thực tế: lông tóc và móng là những mô "không thiết yếu", nên khi cơ thể thiếu nuôi dưỡng thì chúng bị cắt phần trước tiên. Y học hiện nay biết rằng rụng tóc, lông thưa, móng giòn là dấu hiệu sớm của thiếu dinh dưỡng, thiếu sắt, suy giáp, bệnh mạn tính. Nội Kinh dùng đúng những dấu hiệu ấy, chỉ giải thích bằng ngôn ngữ khác.

Vài dấu hiệu cụ thể rất đáng ghi:

• "Khí huyết hòa thì sắc mặt đẹp" — câu gọn nhất về mối liên hệ giữa sức khỏe và diện mạo.
• "Tai khô sém, sắc xấu" — trùng với thiên 59, nơi dấu hiệu này chỉ bệnh ở xương.
• "Mô cái bàn tay ấm" và "lòng bàn tay đầy đặn" — hai dấu hiệu vẫn được thầy thuốc Đông y xem khi bắt mạch, vì tiện: tay người bệnh đã ở ngay trước mặt.
• "Chân hay lạnh", "hay bị cước", "hay bị teo, quyết, chân tê" — chuỗi dấu hiệu của tuần hoàn ngoại vi kém.

释5. Phép châm theo hình khí

氣有餘於上者，導而下之，氣不足於上者，推而休之，其稽留不至者，因而迎之，必明於經隧，乃能持之。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Hai mươi lăm kiểu người ấy, châm có phép tắc gì không?"

Kỳ Bá đáp:

Dấu hiệu	Khí huyết
Lông mày đẹp	Mạch Túc Thái dương khí huyết nhiều
Lông mày xấu	Khí huyết ít
Béo mà nhuận	Khí huyết có thừa
Béo mà không nhuận	Khí có thừa, huyết không đủ
Gầy mà không nhuận	Khí huyết đều không đủ

"Xét kỹ hình khí của họ thừa hay thiếu mà điều hòa — có thể biết được nghịch thuận vậy."

Hoàng Đế hỏi: "Châm các phần âm dương thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Ấn vào thốn khẩu và nhân nghênh mà điều hòa âm dương; sờ theo kinh lạc xem chỗ nào đọng sáp, kết lại mà không thông — những chỗ ấy ở thân người đều thành đau tý; nặng thì không đi được, cho nên đọng sáp.

Chỗ đọng sáp thì đưa khí đến mà làm ấm nó; huyết hòa rồi thì thôi. Chỗ lạc mạch kết thì mạch kết mà huyết không đi; khơi thông ra thì nó đi.

Cho nên nói:

Tình huống	Phép
Khí có thừa ở trên	Dẫn mà đưa xuống
Khí không đủ ở trên	Đẩy mà giữ nó lại
Khí đọng lại không đến	Nhân đó mà đón lấy
Hàn nhiệt tranh nhau	Dẫn mà làm cho đi
Huyết ứ cũ mà chưa kết	Theo đó mà cho ra

Phải rõ về kinh toại thì mới cầm giữ được nó.

Trước hết phải biết rõ hai mươi lăm kiểu người, thì chỗ khí huyết ở đâu, trái phải trên dưới, phép châm coi như xong cả."

Giảng: Bảng năm dấu hiệu béo gầy nhuận khô ở đầu đoạn là phần dùng được nhất, và rất gọn:

	Nhuận (có thần)	Không nhuận (khô)
Béo	Khí huyết đều thừa	Khí thừa, huyết thiếu
Gầy	—	Khí huyết đều thiếu

Chìa khóa nằm ở chữ "trạch" (澤 — nhuận tươi) — đúng cặp "trạch yểu" đã là nguyên tắc số một của vọng chẩn ở thiên 49. Không phải béo hay gầy quyết định, mà là có nhuận hay không. Người béo mà da khô xỉn thì không phải là người khỏe; người gầy mà da tươi nhuận thì chưa đáng lo.

Đây là nhận định rất đúng và vẫn dùng được: cân nặng nói ít hơn nhiều so với "sắc khí" — thứ mà bất cứ ai cũng cảm nhận được khi nhìn một người.

Và năm phép điều khí ở cuối thì cùng một tinh thần với toàn bộ Nội Kinh: thừa thì dẫn đi, thiếu thì giữ lại, tắc thì khơi ra, lạnh thì làm ấm. Hai động từ đáng chú ý:

• "Đạo nhi hạ chi" (導而下之 — dẫn mà đưa xuống) cho khí thừa ở trên — tức các chứng bốc lên đầu: đau đầu, hoa mắt, mặt đỏ bừng;
• "Trí khí dĩ ôn chi" (致氣以溫之 — đưa khí đến mà làm ấm) cho chỗ đọng sáp — tức chỗ tê đau do khí huyết không lưu thông.

Cả hai đều là nguyên tắc còn dùng hằng ngày trong châm cứu và xoa bóp.

Câu kết đặt bảng phân loại vào đúng vị trí của nó: biết người trước, rồi mới biết khí huyết ở đâu, rồi mới châm. Bảng hai mươi lăm kiểu người không phải để đoán vận mệnh, mà là công cụ cá thể hóa điều trị.

• 天地之間，六合之內，不離乎五，人亦應之 · Thiên địa chi gian, lục hợp chi nội, bất ly hồ ngũ, nhân diệc ứng chi · Trong khoảng trời đất không ra ngoài số năm; người cũng ứng theo đó.
• 得其人弗教，是謂重失，得而洩之，天將厭之 · Đắc kỳ nhân phất giáo, thị vị trùng thất; đắc nhi tiết chi, thiên tương yếm chi · Được người xứng đáng mà không dạy thì mất hai lần; được mà để lộ thì trời sẽ ghét.
• 先立五形金木水火土，別其五色，異其五形之人，而二十五人具矣 · Tiên lập ngũ hình kim mộc thủy hỏa thổ, biệt kỳ ngũ sắc, dị kỳ ngũ hình chi nhân, nhi nhị thập ngũ nhân cụ hĩ · Lập năm hình, phân năm sắc, phân biệt người của mỗi hình — thành hai mươi lăm kiểu.
• 形勝色，色勝形者，至其勝時年加，感則病行……形色相得者，富貴大樂 · Hình thắng sắc, sắc thắng hình giả, chí kỳ thắng thời niên gia, cảm tắc bệnh hành… hình sắc tương đắc giả, phú quý đại lạc · Hình sắc phải hợp nhau.
• 大忌常加七歲，十六歲，二十五歲，三十四歲，四十三歲，五十二歲，六十一歲……不可不自安也 · Đại kỵ thường gia thất tuế, thập lục tuế, nhị thập ngũ tuế, tam thập tứ tuế, tứ thập tam tuế, ngũ thập nhị tuế, lục thập nhất tuế… bất khả bất tự an dã · Bảy năm đại kỵ, cứ cách chín năm — không thể không tự giữ yên.
• 血氣和則美色 · Huyết khí hòa tắc mỹ sắc · Khí huyết hòa thì sắc mặt đẹp.
• 其肥而澤者，血氣有餘。肥而不澤者，氣有餘，血不足。瘦而無澤者，氣血俱不足 · Kỳ phì nhi trạch giả, huyết khí hữu dư; phì nhi bất trạch giả, khí hữu dư huyết bất túc; sấu nhi vô trạch giả, khí huyết câu bất túc · Béo gầy không quyết định bằng nhuận hay khô.
• 氣有餘於上者，導而下之，氣不足於上者，推而休之 · Khí hữu dư ư thượng giả, đạo nhi hạ chi; khí bất túc ư thượng giả, thôi nhi hưu chi · Khí thừa ở trên thì dẫn xuống, khí thiếu ở trên thì đẩy mà giữ lại.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Nhị thập ngũ nhân	二十五人	Năm hình ngũ hành, mỗi hình chia năm dạng — hai mươi lăm kiểu người.
Ngũ hình	五形	Năm hình kim, mộc, thủy, hỏa, thổ — khung phân loại thể chất và tính cách.
Giốc · Chủy · Cung · Thương · Vũ	角 · 徵 · 宫 · 商 · 羽	Năm âm luật, dùng đặt tên cho hai mươi lăm kiểu nhỏ.
Hình sắc tương đắc	形色相得	Hình thể và sắc da thuộc cùng hành hoặc tương sinh — dấu hiệu hòa hợp.
Niên kỵ	年忌	Bảy năm đáng kiêng dè: 7, 16, 25, 34, 43, 52, 61 — cách nhau chín năm.
Trạch	泽	Nhuận tươi có thần — dấu hiệu quan trọng hơn béo gầy.
Ngưng sáp	凝涩	Khí huyết đọng lại không thông, sinh đau tý.
Kinh toại	经隧	Đường ngầm của kinh mạch — phải rõ mới cầm giữ được khí.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem thiên này là chỗ tinh vi nhất của phép "xem ngoài biết trong", nhưng cũng thừa nhận phần hai mươi lăm kiểu nhỏ là chỗ khó giải nhất trong cả bộ Linh Khu. Ông khuyên người học nắm vững năm hình lớn và bảng khí huyết, còn phần tên gọi âm luật thì biết là có mà thôi.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý bảng xem râu tóc lông mày, khen rằng đó là chỗ thực dụng nhất: những dấu hiệu ấy nhìn là thấy, không cần hỏi, không cần bắt mạch, mà lại phản ánh tình trạng lâu dài.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về bảng năm kỵ, nhấn mạnh rằng kinh văn nói "không thể không tự giữ yên" chứ không nói gặp tai họa — cho nên phải hiểu là lời răn về giữ gìn, không phải lời đoán số. Ông cũng dẫn câu "chớ làm việc gian tà" làm chứng.

Về đoạn mô tả người hình thủy, phần lớn các nhà chú giải lướt qua, tương tự như cách họ xử lý mục "năm tạng đều lệch" ở thiên 47 — một sự dè dặt đáng ghi nhận.

Thiên này và thiên 72 (Thông thiên) thường được đọc cùng nhau: một bên phân người theo ngũ hành, một bên phân theo âm dương nhiều ít, hai hệ bổ sung cho nhau và cùng phục vụ một mục đích là cá thể hóa điều trị.

• Nguyên tắc "nhuận hay khô quan trọng hơn béo hay gầy" là điều đáng mang theo nhất: nhìn một người, dấu hiệu nói lên nhiều nhất không phải cân nặng mà là sắc khí — da tươi nhuận, mắt có ánh, hay xám xịt uể oải.
• Lông tóc, móng, da là những chỉ dấu sớm của tình trạng dinh dưỡng và bệnh mạn tính, đúng như bảng trong thiên này. Rụng tóc nhiều, lông thưa đi, móng giòn dễ gãy, da khô bất thường kéo dài đều đáng đi khám — có thể là thiếu sắt, suy giáp, hoặc bệnh nền chưa phát hiện.
• Chân tay lạnh, hay bị cước, ngón chân ít thịt là chuỗi dấu hiệu tuần hoàn ngoại vi kém, đáng chú ý ở người lớn tuổi và người tiểu đường.
• Bảng bảy năm kỵ (7, 16, 25, 34, 43, 52, 61) đọc theo đúng tinh thần kinh văn thì rất hợp lý: cứ khoảng mỗi chín năm nên dừng lại kiểm tra sức khỏe và xem lại lối sống. Đó là lời khuyên khám định kỳ, không phải lời đoán vận hạn — và không nên dùng để lo sợ.
• Phần phân loại năm kiểu người nên đọc như một cách nhìn về sự đa dạng thể chất, không phải bảng tra tính cách. Cái đáng giữ là nhận thức nền: mỗi người có một khuynh hướng riêng, một mùa hợp và một mùa khó — và biết điều đó để chủ động giữ gìn.
• Mô tả người hình thủy "hay lừa dối, chết vì bị giết" là định kiến của thời đại, không phải tri thức y học. Không dùng để nhận xét về ai, kể cả chính mình.
• Nguyên tắc hình và sắc phải hợp nhau dịch sang hôm nay: khi các dấu hiệu về một người không ăn khớp — trông khỏe mà mệt mỏi thường xuyên, hoặc ngược lại — thì đó là điều đáng tìm hiểu thêm.

• Thiên 72 · Thông thiên — phân người theo âm dương nhiều ít (Thái âm, Thiếu âm, Thái dương, Thiếu dương, Âm dương hòa bình); đọc cùng thiên 64 thành cặp.
• Thiên 50 · Luận dũng — sắc da nào không chịu nổi gió mùa nào, cùng nguyên tắc ngũ hành với phần "chịu được mùa nào" ở đây.
• Thiên 46 · Ngũ biến, Thiên 47 · Bản tạng, Thiên 59 · Vệ khí thất thường — cùng một chùm bàn về thể chất khác nhau giữa người với người.
• Thiên 49 · Ngũ sắc — cặp "trạch yểu", nguyên tắc nền cho bảng béo gầy nhuận khô ở đây.
• Thiên 48 · Cấm phục — nghi lễ truyền thụ, đọc kèm với lời răn ở đầu thiên này.
• Thiên 10 · Kinh mạch — mười hai kinh và vùng phân bố, nền để hiểu bảng xem râu tóc lông mày.
• Tố Vấn thiên 24 · Huyết khí hình chí — bảng khí huyết nhiều ít của sáu kinh, đọc kèm để đối chiếu.