"Ưu khuể vô ngôn" (憂恚無言) — buồn giận đến mất tiếng. Thiên rất ngắn, chỉ hai trăm chín mươi chín chữ, nhưng là mô tả giải phẫu chức năng của bộ máy phát âm sớm nhất và hoàn chỉnh nhất trong y học phương Đông.

Hoàng Đế hỏi: người chợt buồn giận mà nói không ra tiếng — là đường nào bị nghẽn, khí nào đi ra, khiến tiếng không rõ?

Thiếu Sư đáp bằng cách kê từng bộ phận và vai trò của nó, và đây là phần làm nên giá trị của thiên:

Rồi giải thích mất tiếng do hàn khí trú ở nắp thanh quản, và nêu phép chữa: tả huyết mạch kinh Túc Thiếu âm, lấy huyệt Thiên đột.

释1. Bảng các bộ phận phát âm

咽喉者，水穀之道也。喉嚨者，氣之所以上下者也。會厭者，音聲之戶也。口脣者，音聲之扇也。舌者，音聲之機也。懸雍垂者，音聲之關也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Thiếu Sư rằng: "Người ta chợt buồn giận mà nói không ra tiếng — là đường nào bị nghẽn, khí nào đi ra, khiến cho tiếng không rõ? Xin nghe cái phép của nó."

Thiếu Sư đáp: "

• Yết hầu là đường của nước và thóc.
• Hầu lung là chỗ khí lên xuống.
• Hội yểm là cửa của âm thanh.
• Môi miệng là cánh quạt của âm thanh.
• Lưỡi là cái máy của âm thanh.
• Lưỡi gà là then chốt của âm thanh.
• Vòm mũi họng là chỗ khí phân ra mà thoát.
• Xương móng là cái mà thần khí sai khiến để phát động lưỡi.

Cho nên người nào mũi chảy nước không dứt là vì vòm mũi họng không mở, khí phân ra bị lạc mất."

Giảng: Bảng này là một trong những đoạn đáng khâm phục nhất của Nội Kinh về quan sát giải phẫu, vì hai lẽ.

Lẽ thứ nhất: nó phân biệt đúng hai đường.

Yết hầu là đường của nước và thóc; hầu lung là chỗ khí lên xuống.

Tức đường ăn và đường thở là hai đường riêng biệt — một chở thức ăn, một chở khí. Đây là một phân biệt cơ bản mà không phải nền y học cổ nào cũng nắm rõ, và Nội Kinh nêu nó bằng một câu rất gọn.

Lẽ thứ hai: mỗi bộ phận được gán một ẩn dụ rất chính xác về chức năng. Hãy đọc kỹ bốn chữ được chọn:

Bốn ẩn dụ ấy khớp với ngữ âm học hiện nay một cách đáng ngạc nhiên:

• Nắp thanh quản đúng là "cửa" — nó đậy thanh quản khi nuốt, mở ra khi thở và nói;
• Môi đúng là bộ phận "mở khép" để tạo các phụ âm môi;
• Lưỡi đúng là cơ quan cấu âm chính — hầu hết các âm đều do lưỡi định hình;
• Lưỡi gà và vòm mềm đúng là bộ phận quyết định âm đi qua mũi hay qua miệng.

Và chi tiết về "hàng tảng" (頏顙 — vòm mũi họng) còn dẫn tới một giải thích rất thực tế: "người mũi chảy nước không dứt là vì vòm mũi họng không mở, khí phân ra bị lạc mất." Đây là mô tả về sự tắc nghẽn ở vùng mũi họng gây chảy nước mũi kéo dài — vẫn đúng với viêm mũi và viêm xoang.

Riêng "hoành cốt" (橫骨 — xương móng, xương hình chữ U dưới cằm) được gọi là "cái mà thần khí sai khiến để phát động lưỡi". Đây là chi tiết xuất sắc nhất của bảng, vì xương móng đúng là nơi bám của các cơ vận động lưỡi, và nó là xương duy nhất trong cơ thể không khớp với xương nào khác — treo bằng cơ và dây chằng, làm điểm tựa cho lưỡi và thanh quản hoạt động. Người xưa không giải thích được cơ chế, nhưng đã nhận ra vai trò then chốt của nó với vận động lưỡi.

释2. Nắp thanh quản dày mỏng và tật nói lắp

其厭小而疾薄，則發氣疾，其開闔利，其出氣易。其厭大而厚，則開闔難，其氣出遲，故重言也。

Dịch: "Nắp thanh quản nhỏ mà nhanh mỏng thì phát khí nhanh, đóng mở thuận lợi, khí ra dễ dàng.

Nắp thanh quản lớn mà dày thì đóng mở khó, khí ra chậm — cho nên sinh chứng trùng ngôn (nói lắp, nói lặp)."

Giảng: Đây là một quan sát rất tinh và rất người.

Chữ "trùng ngôn" (重言 — nói lặp, nói chồng chữ) chỉ tật nói lắp — lặp lại âm đầu, ngắc ngứ không ra tiếng. Và Nội Kinh quy nó về hình thái của nắp thanh quản: nắp nhỏ mỏng thì đóng mở nhanh, tiếng ra trơn tru; nắp to dày thì đóng mở chậm, tiếng ra ngắc ngứ.

Cách giải thích này dĩ nhiên khác với hiểu biết hiện nay — nói lắp được cho là liên quan đến cơ chế điều khiển vận động lời nói ở não, không phải hình thái nắp thanh quản. Nhưng có hai điều đáng ghi nhận về thái độ:

Thứ nhất, nó quy tật nói lắp về một nguyên nhân thể chất, không quy về lười biếng, ngu dốt, hay điều gì đáng trách. Đây là một thái độ đúng đắn và nhân hậu, nhất là trong bối cảnh người nói lắp thường bị chế giễu.

Thứ hai, nó nhận ra đúng điều cốt lõi: nói lắp là vấn đề về tốc độ và sự phối hợp — "đóng mở khó, khí ra chậm". Mô tả ấy khá gần với cảm nhận thực của người nói lắp: không phải không biết nói, mà là cơ chế phát âm không khởi động kịp.

Nhận xét này cũng nhất quán với toàn bộ mạch tư tưởng từ thiên 46 đến thiên 67: sự khác nhau giữa người với người có nền tảng thể chất, và thầy thuốc không trách người bệnh vì những khác biệt ấy.

释3. Mất tiếng do hàn khí

人卒然無音者，寒氣客於厭，則厭不能發，發不能下至，其開闔不致，故無音。

Dịch: "Người chợt mất tiếng là vì hàn khí trú ở nắp thanh quản; thì nắp không phát động được, phát động thì không xuống tới nơi, đóng mở không đến nơi đến chốn — cho nên không có tiếng."

Giảng: Cơ chế rất gọn: hàn khí trú ở nắp thanh quản → nắp không hoạt động được → đóng mở không trọn → mất tiếng.

Và điều đáng nói là mô tả này khớp với viêm thanh quản cấp — nguyên nhân phổ biến nhất của mất tiếng đột ngột. Niêm mạc dây thanh phù nề thì rung động không đều, tiếng khàn hoặc mất hẳn. Người xưa gọi là "hàn khí trú ở nắp", ta gọi là viêm phù nề, nhưng vị trí và cơ chế cơ học thì cùng chỉ một chỗ.

Nhưng cần đọc lại câu hỏi mở đầu của thiên: Hoàng Đế hỏi về "chợt buồn giận mà nói không ra tiếng" — tức mất tiếng do tình chí, không phải do nhiễm lạnh.

Và câu trả lời của Thiếu Sư lại nói về hàn khí. Đây là chỗ các nhà chú giải bàn nhiều. Cách giải hợp lý nhất: buồn giận làm khí uất kết, khí uất thì không vận hành, không vận hành thì phần ấy hóa lạnh — tức "hàn" ở đây không phải cái lạnh từ ngoài vào mà là hậu quả của khí trệ do tình chí.

Cách hiểu này nhất quán với cả Nội Kinh: "nộ tắc khí thượng, tư tắc khí kết" (giận thì khí bốc lên, lo nghĩ thì khí kết lại — Tố Vấn thiên 39). Khí kết ở cổ họng thì thành cái mà đời sau gọi là "mai hạch khí" — cảm giác vướng như có hạt mơ ở họng, một chứng rất thường gặp ở người căng thẳng kéo dài.

Và đây là chỗ thiên 69 chạm tới một hiện tượng rất thật mà y học hiện nay cũng ghi nhận: mất tiếng do nguyên nhân tâm lý — thanh quản hoàn toàn bình thường mà người bệnh không phát ra tiếng được, thường xuất hiện sau một biến cố cảm xúc mạnh. Việc Nội Kinh đặt hẳn tên thiên là "buồn giận đến mất tiếng" cho thấy người xưa đã nhận ra mối liên hệ ấy.

释4. Phép chữa

足之少陰，上繫於舌，絡於橫骨，終於會厭，兩寫其血脈，濁氣乃辟，會厭之脈，上絡任脈，取之天突，其厭乃發也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Châm thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Kinh Túc Thiếu âm lên buộc vào lưỡi, lạc với xương móng, tận cùng ở nắp thanh quản. Tả huyết mạch của nó ở hai bên thì trọc khí mới lui.

Mạch của nắp thanh quản lên lạc với mạch Nhâm; lấy huyệt Thiên đột thì nắp mới phát động được."

Giảng: Phép chữa dựa trên đường đi của kinh Túc Thiếu âm thận, và đây là căn cứ kinh điển cho một nguyên tắc quan trọng của Đông y: thận có liên hệ với tiếng nói.

Đường đi được nêu rất rõ: Thiếu âm → lên buộc vào lưỡi → lạc với xương móng → tận cùng ở nắp thanh quản. Ba mốc ấy chính là ba bộ phận then chốt của bộ máy phát âm mà bảng ở đầu thiên đã kê.

Từ đó sinh ra một nhận định lâm sàng còn dùng đến nay: khàn tiếng mạn tính, tiếng nói yếu hơi ngắn ở người có tuổi thường được quy về thận hư, và phép chữa là bổ thận chứ không chỉ chữa tại họng. Phân biệt với "kim thực bất minh" (chuông đặc thì không kêu — mất tiếng cấp do tà thực) và "kim phá bất minh" (chuông vỡ thì không kêu — mất tiếng mạn do chính hư) là một cặp thuật ngữ nổi tiếng của y học cổ truyền, và gốc lý luận nằm ở đây.

Huyệt Thiên đột (天突) nằm ở hõm ức, ngay trước khí quản, thuộc mạch Nhâm. Đây vẫn là huyệt chính để chữa các chứng ở họng và tiếng nói trong châm cứu hiện nay — ho, hen, nghẹn, khàn tiếng. Việc Nội Kinh chỉ đích danh huyệt này cho thấy kinh nghiệm lâm sàng đã khá vững.

Cần lưu ý: Thiên đột là huyệt nguy hiểm, nằm ngay trên khí quản và các mạch lớn ở cổ. Châm huyệt này đòi hỏi kỹ thuật riêng — châm nông rồi hướng kim xuống dọc sau xương ức — và tuyệt đối không phải chỗ để tự châm.

• 咽喉者，水穀之道也。喉嚨者，氣之所以上下者也 · Yết hầu giả, thủy cốc chi đạo dã; hầu lung giả, khí chi sở dĩ thượng hạ giả dã · Họng là đường của nước thóc, khí quản là chỗ khí lên xuống. — Phân biệt đường ăn với đường thở.
• 會厭者，音聲之戶也。口脣者，音聲之扇也。舌者，音聲之機也。懸雍垂者，音聲之關也 · Hội yểm giả, âm thanh chi hộ dã; khẩu thần giả, âm thanh chi phiến dã; thiệt giả, âm thanh chi cơ dã; huyền ung thùy giả, âm thanh chi quan dã · Bốn ẩn dụ về bộ máy phát âm.
• 橫骨者，神氣所使主發舌者也 · Hoành cốt giả, thần khí sở sử chủ phát thiệt giả dã · Xương móng là cái mà thần khí sai khiến để phát động lưỡi.
• 其厭大而厚，則開闔難，其氣出遲，故重言也 · Kỳ yểm đại nhi hậu, tắc khai hạp nan, kỳ khí xuất trì, cố trùng ngôn dã · Nắp thanh quản to dày thì đóng mở khó, khí ra chậm, nên sinh tật nói lắp.
• 寒氣客於厭，則厭不能發……其開闔不致，故無音 · Hàn khí khách ư yểm, tắc yểm bất năng phát… kỳ khai hạp bất trí, cố vô âm · Hàn khí trú ở nắp thanh quản thì đóng mở không trọn, nên mất tiếng.
• 足之少陰，上繫於舌，絡於橫骨，終於會厭 · Túc chi Thiếu âm, thượng hệ ư thiệt, lạc ư hoành cốt, chung ư hội yểm · Kinh Túc Thiếu âm lên buộc vào lưỡi, lạc xương móng, tận cùng ở nắp thanh quản. — Căn cứ cho việc chữa tiếng nói từ thận.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh khen bảng các bộ phận phát âm là chỗ rất tinh tường, và nhấn mạnh sự phân biệt "yết hầu là đường nước thóc, hầu lung là đường khí" — cho rằng ai lẫn hai đường ấy thì bàn về bệnh họng đều sai cả.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi bàn về đường đi của kinh Thiếu âm lên lưỡi và nắp thanh quản, cho rằng đó là căn cứ để hiểu vì sao người thận hư thì tiếng nói yếu và khàn — và vì sao chữa khàn tiếng lâu ngày phải bổ thận.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú giải chỗ chênh giữa câu hỏi (buồn giận) với câu đáp (hàn khí), cho rằng buồn giận thì khí uất, khí uất thì không hành, không hành thì hóa lạnh — nên nói là hàn khí trú ở nắp, chứ không phải hàn từ ngoài vào.

Các y gia đời sau phát triển cặp thuật ngữ "kim thực bất minh" (chuông đặc thì không kêu — mất tiếng do tà thực bít lấp) và "kim phá bất minh" (chuông vỡ thì không kêu — mất tiếng do chính khí hư tổn), và đều dẫn thiên này làm nguồn. Đây là một trong những cặp thuật ngữ hay nhất của y học cổ truyền về mặt hình tượng.

• Phân biệt mất tiếng cấp với khàn tiếng kéo dài là điều quan trọng nhất: mất tiếng vài ngày sau khi cảm, nói nhiều, hoặc la hét thì thường tự khỏi khi nghỉ giọng. Nhưng khàn tiếng kéo dài trên ba tuần mà không rõ nguyên nhân là dấu hiệu cần đi khám tai mũi họng — đây là khuyến cáo chuẩn hiện nay.
• Nghỉ giọng hoàn toàn là cách chữa tốt nhất cho viêm thanh quản cấp — và nói thầm còn hại hơn nói bình thường, vì nó bắt dây thanh căng theo kiểu bất thường. Đây là điều nhiều người không biết.
• Cảm giác vướng ở cổ họng như có vật gì mà nuốt không vướng, khám không thấy gì — cái mà Đông y gọi là "mai hạch khí" — thường liên quan căng thẳng kéo dài hoặc trào ngược. Nên đi khám để loại trừ nguyên nhân thực thể trước, rồi xem lại giấc ngủ và mức căng thẳng.
• Mất tiếng sau một biến cố cảm xúc mạnh, mà khám thanh quản bình thường là một tình huống có thật và có tên trong y học hiện nay. Đây không phải giả vờ, và cách xử lý là hỗ trợ tâm lý cùng với trị liệu giọng nói.
• Nhận xét về nói lắp là do thể chất, không phải do lỗi của người nói vẫn là thái độ đúng — và ngày nay ta biết đây là vấn đề về điều khiển vận động lời nói, có thể cải thiện bằng trị liệu ngôn ngữ, không phải bằng việc ép người ta "nói chậm lại".
• Chảy nước mũi kéo dài không dứt, như thiên này mô tả, là dấu hiệu của viêm mũi hoặc viêm xoang — đáng khám chứ không nên dùng thuốc co mạch mũi kéo dài.
• Huyệt Thiên đột nằm ngay trên khí quản và mạch máu lớn — đây tuyệt đối không phải chỗ để tự châm hay day ấn mạnh.

• Thiên 17 · Mạch độ — "năm tạng thông ra bảy khiếu"; thận thông ra tai, nhưng kinh Thiếu âm lên lưỡi, đọc kèm.
• Thiên 37 · Ngũ duyệt ngũ sứ — lưỡi là quan của tâm; bổ sung góc nhìn khác về lưỡi và tiếng nói.
• Thiên 10 · Kinh mạch — đường đi của kinh Túc Thiếu âm thận, nền cho phép chữa ở đây.
• Thiên 8 · Bản thần — tổn thương do tình chí, nền để hiểu "buồn giận mà mất tiếng".
• Thiên 66 · Bách bệnh thủy sinh — mừng giận thất thường thì tổn tạng, bệnh dấy từ phần âm.
• Thiên 54 · Thiên niên — "tám mươi tuổi phế khí suy, nói năng hay nhầm", một góc khác về tiếng nói và tuổi tác.
• Tố Vấn thiên 39 · Cử thống luận — "giận thì khí bốc lên, lo nghĩ thì khí kết lại", làm sáng chỗ chênh giữa câu hỏi và câu đáp của thiên này.