"Bách bệnh thủy sinh" (百病始生) — trăm bệnh bắt đầu sinh ra từ đâu. Đây là thiên tổng luận về bệnh nguyên và bệnh cơ của Linh Khu, và là một trong những thiên có cấu trúc chặt chẽ nhất của cả bộ.

Thiên gồm bốn phần.

Phần thứ nhất chia nguồn bệnh làm ba bộ: mừng giận thất thường thì tổn tạng, bệnh dấy từ phần âm; gió mưa xâm phạm chỗ hư thì bệnh dấy ở phần trên; lạnh ẩm xâm phạm chỗ hư thì bệnh dấy ở phần dưới.

Phần thứ hai nêu một nguyên lý nền tảng, có lẽ là câu quan trọng nhất của thiên: "Gió mưa nóng lạnh, nếu không gặp hư tà thì không thể một mình làm hại người." Phải có "hai cái hư gặp nhau" — hư tà từ ngoài và chỗ hư trong thân — thì tà mới trú lại được. "Hai cái thực gặp nhau thì người ta thịt chắc."

Phần thứ ba là phần nổi tiếng nhất: tám chặng truyền biến của tà khí từ ngoài vào trong — da lông → lạc mạch → kinh mạch → du huyệt → phục xung → trường vị → ngoài trường vị, mạc nguyên → thành tích khối. Mỗi chặng một bộ chứng riêng. Rồi bảy loại tích khối tùy chỗ bám, mỗi loại một dấu hiệu phân biệt.

Phần thứ tư bàn cơ chế sinh tích, và kê năm cách làm tổn năm tạng từ bên trong: lo nghĩ hại tâm, lạnh quá hại phế, tức giận hại can, say rượu vào phòng hại tỳ, gắng sức quá hoặc vào phòng rồi ra mồ hôi mà tắm thì hại thận.

Câu kết gói cả thiên: "Xét chỗ đau mà biết chỗ ứng; thừa hay thiếu, đáng bổ thì bổ, đáng tả thì tả, đừng trái thời trời — ấy gọi là chữa đến nơi."

释1. Ba bộ sinh bệnh

喜怒不節則傷藏，風雨則傷上，清濕則傷下，三部之氣，所傷異類。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Trăm bệnh bắt đầu sinh ra đều sinh từ gió mưa nóng lạnh, từ lạnh ẩm, từ mừng giận.

Mừng giận thất thường thì tổn tạng; gió mưa thì tổn phần trên; lạnh ẩm thì tổn phần dưới. Khí của ba bộ ấy làm tổn thương mỗi thứ mỗi khác — xin nghe chỗ hội của chúng."

Kỳ Bá đáp: "Khí của ba bộ ấy mỗi thứ mỗi khác: có thứ dấy từ phần âm, có thứ dấy từ phần dương.

Nguyên nhân	Tổn thương	Bệnh dấy ở
Mừng giận thất thường	Tổn tạng	Phần âm
Lạnh ẩm xâm chỗ hư	—	Phần dưới
Gió mưa xâm chỗ hư	—	Phần trên

Ấy gọi là ba bộ. Còn chỗ nó lan tràn biến hóa thì không sao kể xiết."

Giảng: Cách chia ba bộ này là một trong những phân loại bệnh nguyên sớm nhất và gọn nhất của y học phương Đông, và nó đặt trên một trục rất rõ: trong – ngoài, trên – dưới.

Bộ	Vị trí	Nguyên nhân
Phần âm (bên trong)	Tạng	Tình chí — mừng giận thất thường
Phần trên	Đầu, ngực, da lông	Gió mưa — tà khí nhẹ nổi, đi lên
Phần dưới	Chân, lưng, bụng dưới	Lạnh ẩm — tà khí nặng đục, đi xuống

Lẽ phân bố rất thông: gió mưa là tà khí nhẹ nổi nên phạm phần trên; lạnh ẩm là tà khí nặng đục nên phạm phần dưới. Điều này khớp với kinh nghiệm: cảm mạo phong hàn thì đau đầu, nghẹt mũi, ho — toàn ở trên; còn ngấm nước lạnh, ngồi đất ẩm thì đau lưng, đau gối, tê chân — toàn ở dưới.

Cách chia này về sau được Trương Trọng Cảnh kế thừa và cải biên trong Kim Quỹ Yếu Lược thành "tam nhân" (ba nguyên nhân), rồi Trần Vô Trạch đời Tống hoàn chỉnh thành học thuyết "tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận": nội nhân (tình chí), ngoại nhân (lục dâm), bất nội ngoại nhân (ăn uống, lao thương, trùng thú). Gốc của cả chuỗi ấy nằm ở đây.

释2. Hai cái hư gặp nhau

風雨寒熱，不得虛邪，不能獨傷人……此必因虛邪之風，與其身形，兩虛相得，乃客其形。兩實相逢，眾人肉堅。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta vốn không kể xiết được, nên mới hỏi tiên sư — xin nghe cho hết cái đạo ấy."

Kỳ Bá đáp: "Gió mưa nóng lạnh, nếu không gặp hư tà thì không thể một mình làm hại người.

Người chợt gặp gió dữ mưa to mà không bệnh, ấy là vì không có chỗ hư, cho nên tà không thể một mình làm hại được.

Tất phải nhân cái gió hư tà cùng với thân hình người ấy — hai cái hư gặp nhau — thì tà mới trú lại trong hình thể. Hai cái thực gặp nhau thì người ta thịt chắc.

Cái trúng vào chỗ hư tà ấy là nhân thời tiết của trời cùng với thân hình người, tham xét cả hư và thực, mà bệnh lớn mới thành."

Giảng: Đây là đoạn quan trọng nhất của thiên, và là một trong những phát biểu nền tảng nhất của toàn bộ Nội Kinh về bệnh nguyên.

Câu "phong vũ hàn nhiệt, bất đắc hư tà, bất năng độc thương nhân" — gió mưa nóng lạnh nếu không gặp hư tà thì không thể một mình làm hại người — lật đổ một cách hiểu ngây thơ: không phải cứ gặp tà khí là bệnh.

Và mô hình được dựng rất rõ:

Ngoài	Trong	Kết quả
Hư tà (tà khí)	Thân hình có chỗ hư	Hai hư gặp nhau → tà trú lại → bệnh
Tà khí	Thân hình thực	Hai thực gặp nhau → thịt chắc → không bệnh

Bốn chữ "lưỡng hư tương đắc" (兩虛相得 — hai cái hư gặp nhau) là công thức gọn nhất của mô hình hai yếu tố: bệnh cần cả tác nhân bên ngoài lẫn chỗ yếu bên trong.

Đây chính là điều mà y học hiện nay gọi bằng ngôn ngữ khác: mầm bệnh cần có vật chủ dễ cảm nhiễm. Cùng một loại vi khuẩn, cùng một môi trường, người có miễn dịch tốt thì không mắc, người suy giảm miễn dịch thì mắc nặng. Điều mà đại dịch nào cũng cho thấy.

Và mô hình này trả lời trọn vẹn câu hỏi đã được nêu đi nêu lại suốt từ thiên 46 đến thiên 58: vì sao cùng điều kiện mà người bệnh người không. Thiên 46 trả lời bằng thể chất, thiên 47 bằng hình thái tạng phủ, thiên 50 bằng sắc da và mùa, thiên 58 bằng tà cũ. Thiên 66 gộp tất cả lại thành một công thức.

Chi tiết "lưỡng thực tương phùng, chúng nhân nhục kiên" — hai cái thực gặp nhau thì người ta thịt chắc — cũng đáng chú ý: gặp tà mà không bệnh không chỉ là "không sao", mà còn là dịp để thân thể rắn chắc thêm. Đây là một ý tưởng thú vị, gần với khái niệm thích nghi và rèn luyện.

释3. Tám chặng truyền biến của tà khí

是故虛邪之中人也，始於皮膚……留而不去，則傳舍於絡脈……傳舍於經……傳舍於輸……傳舍於伏衝之脈……傳舍於腸胃……息而成積。

Dịch: "Cho nên hư tà trúng vào người thì bắt đầu ở da.

Chặng	Chứng
1. Da	Da chùng thì tấu lý mở, mở thì tà theo chân lông mà vào; vào thì đi sâu, sâu thì lông dựng lên, rùng mình ớn lạnh, cho nên da đau
2. Lạc mạch	Lưu lại không đi thì truyền vào lạc mạch; ở lạc thì đau ở cơ nhục, cơn đau lúc có lúc dừng, rồi kinh lớn thay thế
3. Kinh mạch	Ở kinh thì rùng mình ớn lạnh, hay giật mình
4. Du huyệt	Ở du thì sáu khí không thông ra tứ chi, thì các khớp đau, lưng sống lưng cứng lại
5. Mạch phục xung	Ở phục xung thì người nặng, mình đau
6. Trường vị	Ở trường vị thì sôi bụng, bụng trướng; trướng mà nhiều hàn thì sôi ruột, đi tả sống phân, ăn không tiêu; nhiều nhiệt thì đi ra nhão nát
7. Ngoài trường vị, khoảng mạc nguyên	Lưu bám vào mạch, đọng lại không đi, nghỉ lại mà thành tích khối
8. Bám vào đâu đó	Hoặc bám tôn mạch, lạc mạch, kinh mạch, du mạch, phục xung, gân sống lưng, hoặc mạc nguyên của trường vị, trên nối với hoãn cân — tà khí lan tràn, không sao bàn hết

Giảng: Đây là mô hình truyền biến nổi tiếng nhất của Linh Khu, và nó có ba đặc điểm đáng khâm phục.

Thứ nhất, nó là một mô hình tuần tự từ nông đến sâu. Tà không nhảy cóc mà đi từng bước: da → lạc → kinh → du → mạch sâu → tạng phủ → thành khối. Mỗi bước chỉ xảy ra khi "lưu nhi bất khứ" — lưu lại mà không đi. Nghĩa là: mỗi chặng đều là một cơ hội chặn lại.

Đây chính là cơ sở thực hành cho nguyên tắc "trị vị bệnh" của thiên 55 và "tích vi" của thiên 60: chặn sớm thì chỉ cần trị ở da; để muộn thì phải đối phó với tích khối.

Thứ hai, mỗi chặng có một bộ chứng riêng và rất cụ thể. Đọc bảng thì thấy nó mô tả đúng diễn tiến của một đợt cảm nhiễm:

• Đầu tiên ớn lạnh, nổi da gà, đau mình — giai đoạn biểu;
• Rồi đau cơ, đau lúc có lúc không;
• Rồi rùng mình, hay giật mình — tà vào sâu hơn, ảnh hưởng thần;
• Rồi đau khớp, cứng lưng;
• Rồi nặng mình đau mình;
• Rồi rối loạn tiêu hóa — vào đến trường vị.

Chi tiết "lông dựng lên, rùng mình ớn lạnh" (毛髮立則淅然) là mô tả chính xác của cảm giác nổi da gà và ớn lạnh khi mới nhiễm bệnh — ai cũng từng trải.

Và chặng 6 phân biệt hàn với nhiệt rất rõ: nhiều hàn thì sôi ruột, tiêu chảy sống phân, ăn không tiêu; nhiều nhiệt thì đi ra nhão nát. Đây là chẩn đoán phân biệt vẫn dùng đến nay.

Thứ ba, khái niệm "mạc nguyên" (募原, cũng chép là 膜原) — khoảng màng ngoài trường vị. Đây là một khái niệm rất đặc biệt: nó chỉ một khoảng không thuộc hẳn biểu cũng không thuộc hẳn lý, nơi tà có thể ẩn náu lâu dài. Về sau, Ngô Hựu Khả đời Minh trong Ôn Dịch Luận lấy chính khái niệm này làm nền cho học thuyết ôn dịch, cho rằng dịch khí xâm nhập và trú tại mạc nguyên. Đó là một trong những đóng góp lớn của y học Trung Hoa muộn, và gốc của nó ở thiên 66.

Bảy loại tích khối được mô tả tiếp theo cũng là một bài chẩn đoán phân biệt rất sắc, mà chìa khóa là quan hệ giữa cơn đau với bữa ăn:

Bám ở	Dấu hiệu phân biệt
Tôn lạc	Khối chạy lên xuống, óc ách có tiếng nước, gặp lạnh thì đầy và đau thắt
Kinh Dương minh	Nằm kèm hai bên rốn; ăn no thì to hơn, đói thì nhỏ đi
Hoãn cân	Giống tích Dương minh nhưng ăn no thì đau, đói thì yên
Mạc nguyên của trường vị	Ăn no thì yên, đói thì đau
Mạch phục xung	Sờ vào thấy đập ứng vào tay; buông tay thì khí nóng xuống hai đùi như dội nước sôi
Gân sống lưng (sau ruột)	Đói thì thấy khối, no thì không thấy, ấn vào không được
Du mạch	Bế tắc không thông, tân dịch không xuống, các khiếu khô nghẽn

Ba dòng giữa — "no thì to, đói thì nhỏ", "no thì đau, đói thì yên", "no thì yên, đói thì đau" — là một bộ ba phân biệt cực kỳ tinh tế, và điều đáng kinh ngạc là dòng cuối (đói thì đau, ăn vào thì đỡ) chính là mô tả kinh điển của loét tá tràng trong y học hiện nay. Cơn đau thượng vị lúc đói, ăn vào thì giảm — đây là triệu chứng mà mọi sinh viên y khoa đều học.

释4. Cơ chế sinh tích và năm cách tổn tạng

積之始生，得寒乃生，厥乃成積也……憂思傷心，重寒傷肺，忿怒傷肝，醉以入房，汗出當風傷脾，用力過度，若入房汗出浴，則傷腎。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Tích khối từ lúc mới sinh đến lúc đã thành thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Tích mới sinh thì gặp lạnh mới sinh ra; khí quyết nghịch thì mới thành tích."

Hoàng Đế hỏi: "Thành tích thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Khí quyết nghịch sinh ra chân bứt rứt; bứt rứt sinh cẳng chân lạnh; cẳng chân lạnh thì huyết mạch đọng sáp; huyết mạch đọng sáp thì hàn khí lên vào trường vị; vào trường vị thì trướng đầy; trướng đầy thì nước bọt ngoài ruột bị ép tụ lại không tan được — ngày ngày mà thành tích.

Chợt ăn uống nhiều quá thì ruột đầy; ăn ở không điều độ, gắng sức quá mức thì lạc mạch tổn. Dương lạc tổn thì huyết tràn ra ngoài, tràn ra ngoài thì chảy máu cam; âm lạc tổn thì huyết tràn vào trong, tràn vào trong thì đi ngoài ra máu. Lạc của trường vị tổn thì huyết tràn ra ngoài ruột; ngoài ruột có hàn thì nước bọt với huyết đánh nhau, hợp lại đọng tụ không tan được — mà tích thành vậy.

Chợt bị hàn ở ngoài, hoặc trong bị thương vì lo giận, thì khí nghịch lên; khí nghịch lên thì sáu du không thông, khí ấm không đi, huyết đông bọc lại không tan, tân dịch đọng sáp thấm ra, bám mà không đi — tích đều thành cả."

Hoàng Đế hỏi: "Còn thứ sinh từ phần âm thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp:

Nguyên nhân	Tổn tạng
Lo nghĩ	Hại tâm
Lạnh quá (trong ngoài đều lạnh)	Hại phế
Tức giận	Hại can
Say rượu rồi vào phòng; ra mồ hôi mà gặp gió	Hại tỳ
Gắng sức quá mức; hoặc vào phòng ra mồ hôi rồi đi tắm	Hại thận

"Ấy là những bệnh sinh ra từ ba bộ trong ngoài vậy."

Hoàng Đế nói: "Hay. Chữa thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Xét chỗ đau mà biết chỗ ứng của nó; thừa hay thiếu, đáng bổ thì bổ, đáng tả thì tả, đừng trái thời trời — ấy gọi là chữa đến nơi."

Giảng: Ba điều trong phần này.

Thứ nhất, chuỗi sinh tích khởi đầu từ chân lạnh. Đây là một chuỗi rất đáng đọc:

Khí quyết nghịch → chân bứt rứt → cẳng chân lạnh
        ↓
Huyết mạch đọng sáp
        ↓
Hàn khí lên vào trường vị → trướng đầy
        ↓
Dịch ngoài ruột bị ép tụ, không tan
        ↓
Ngày ngày mà thành tích

Điều đáng chú ý là nó bắt đầu từ một dấu hiệu rất nhỏ và rất ngoại biên — chân lạnh — rồi đi dần vào trong. Đây lại là tinh thần "tích vi" của thiên 60: cái lớn bắt đầu từ cái rất nhỏ. Và nó hô ứng với thiên 62, nơi mạch Xung có nhiệm vụ "làm ấm cẳng chân bàn chân".

Thứ hai, cơ chế lạc mạch tổn mà sinh xuất huyết — và sự phân biệt rất rõ:

Lạc tổn	Huyết tràn	Biểu hiện
Dương lạc	Ra ngoài	Chảy máu cam
Âm lạc	Vào trong	Đi ngoài ra máu
Lạc của trường vị	Ra ngoài ruột	Kết hợp với hàn mà thành tích

Đây là một phân biệt rất gọn và vẫn dùng được: xuất huyết phần trên (mũi, lợi) khác xuất huyết phần dưới (đại tiện ra máu), và hai bên có cơ chế cùng nguyên nhân khác vị trí.

Thứ ba, bảng năm cách tổn tạng từ bên trong là phần đáng chú ý nhất về mặt thực hành, vì nó không chỉ nói tình chí mà kết hợp tình chí với hành vi:

• Lo nghĩ hại tâm — tâm tàng thần, nên tư lự hại thần khí;
• Lạnh quá hại phế — phế chủ bì mao, sợ hàn; chữ "trùng hàn" (重寒) là trong ngoài đều lạnh, tức vừa uống lạnh vừa nhiễm lạnh;
• Tức giận hại can — can chủ sơ tiết, giận thì khí nghịch lên;
• Say rượu rồi vào phòng, ra mồ hôi gặp gió hại tỳ — ba việc cộng lại;
• Gắng sức quá, hoặc vào phòng ra mồ hôi rồi tắm hại thận — cũng ba việc cộng lại.

Hai mục cuối đặc biệt đáng chú ý vì chúng mô tả những chuỗi hành vi cụ thể, không phải khái niệm trừu tượng. Và chúng vẫn rất đúng:

• Uống rượu say rồi ra mồ hôi gặp gió — lúc rượu làm giãn mạch, tấu lý mở, thân nhiệt thoát nhanh, gặp gió lạnh thì rất dễ đổ bệnh. Đây là tình huống rất thường gặp sau các cuộc nhậu.
• Ra mồ hôi rồi đi tắm ngay — cũng là điều thiên 58 đã cảnh báo ("ra mồ hôi thì nhận phải gió"). Tắm nước lạnh khi đang vã mồ hôi là một trong những nguyên nhân phổ biến của đột quỵ và đột tử ở người có bệnh tim mạch.

Câu kết — "đừng trái thời trời, ấy gọi là chữa đến nơi" — nhắc lại nguyên tắc thiên nhân tương ứng, và gắn phép chữa với nhịp của trời đất.

• 喜怒不節則傷藏，風雨則傷上，清濕則傷下 · Hỷ nộ bất tiết tắc thương tạng, phong vũ tắc thương thượng, thanh thấp tắc thương hạ · Ba bộ sinh bệnh.
• 風雨寒熱，不得虛邪，不能獨傷人 · Phong vũ hàn nhiệt, bất đắc hư tà, bất năng độc thương nhân · Gió mưa nóng lạnh nếu không gặp hư tà thì không thể một mình làm hại người.
• 兩虛相得，乃客其形。兩實相逢，眾人肉堅 · Lưỡng hư tương đắc, nãi khách kỳ hình; lưỡng thực tương phùng, chúng nhân nhục kiên · Hai cái hư gặp nhau thì tà trú lại; hai cái thực gặp nhau thì người ta thịt chắc.
• 毛髮立則淅然，故皮膚痛 · Mao phát lập tắc tích nhiên, cố bì phu thống · Lông dựng lên thì rùng mình ớn lạnh, cho nên da đau. — Mô tả chính xác cảm giác mới nhiễm bệnh.
• 留而不去，則傳舍於絡脈 · Lưu nhi bất khứ, tắc truyền xá ư lạc mạch · Lưu lại mà không đi thì truyền vào lạc mạch. — Mỗi chặng đều là một cơ hội chặn lại.
• 稽留而不去，息而成積 · Kê lưu nhi bất khứ, tức nhi thành tích · Đọng lại mà không đi, nghỉ lại mà thành tích khối.
• 陽絡傷則血外溢……陰絡傷則血內溢 · Dương lạc thương tắc huyết ngoại dật… âm lạc thương tắc huyết nội dật · Dương lạc tổn thì chảy máu cam, âm lạc tổn thì đi ngoài ra máu.
• 憂思傷心，重寒傷肺，忿怒傷肝，醉以入房，汗出當風傷脾，用力過度，若入房汗出浴，則傷腎 · Ưu tư thương tâm, trùng hàn thương phế, phẫn nộ thương can, túy dĩ nhập phòng, hãn xuất đương phong thương tỳ; dụng lực quá độ, nhược nhập phòng hãn xuất dục, tắc thương thận · Năm cách tổn năm tạng từ bên trong.
• 察其所痛，以知其應，有餘不足，當補則補，當寫則寫，無逆天時，是謂至治 · Sát kỳ sở thống, dĩ tri kỳ ứng; hữu dư bất túc, đương bổ tắc bổ, đương tả tắc tả, vô nghịch thiên thời, thị vị chí trị · Câu kết về phép chữa.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Tam bộ	三部	Ba bộ sinh bệnh: tình chí tổn tạng (âm), gió mưa tổn trên, lạnh ẩm tổn dưới.
Hư tà	虚邪	Tà khí trái mùa, trái hướng — thứ gây bệnh khi gặp chỗ hư của thân.
Lưỡng hư tương đắc	两虚相得	Hai cái hư gặp nhau: hư tà bên ngoài gặp chỗ hư bên trong thì thành bệnh.
Truyền xá	传舍	Tà truyền và trú lại ở một tầng mới — tám chặng từ da vào tạng.
Mạc nguyên	募原	Khoảng màng ngoài trường vị, chỗ tà ẩn náu; nền cho học thuyết ôn dịch đời Minh.
Phục xung	伏冲	Phần mạch Xung đi ẩn sâu trong thân.
Hoãn cân	缓筋	Gân chùng ở vùng bụng — một trong các chỗ tích khối bám vào.
Dương lạc · Âm lạc	阳络 · 阴络	Lạc mạch phần dương và phần âm; tổn thì xuất huyết ở trên hoặc ở dưới.
Trùng hàn	重寒	Lạnh chồng lạnh, trong ngoài đều lạnh — hại phế.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem câu "hai cái hư gặp nhau" là lời tinh yếu nhất của toàn bộ bệnh nguyên học. Ông bình rằng người đời chỉ biết trách tà khí mà không xét chỗ hư của mình; nào biết tà khí năm nào cũng có, mà người bệnh kẻ không, chỗ khác nhau là ở cái hư ấy. Ông cũng nhấn mạnh chuỗi tám chặng, cho rằng mỗi chặng là một lần chặn được — bỏ lỡ chặng nào thì phải trả giá ở chặng sau.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý ba dòng phân biệt tích khối theo bữa ăn ("no thì to đói thì nhỏ", "no thì đau đói thì yên", "no thì yên đói thì đau"), khen rằng đó là chỗ tinh vi bậc nhất của phép hỏi bệnh: chỉ một câu hỏi về bữa ăn mà định được chỗ bệnh.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về chuỗi sinh tích khởi từ chân lạnh, cho rằng đó là chỗ dạy người ta xem trọng những dấu hiệu nhỏ ở ngoại biên — chân lạnh xem như chuyện vặt, mà là đầu mối của tích khối về sau.

Ngô Hựu Khả đời Minh, trong Ôn Dịch Luận, lấy khái niệm mạc nguyên của thiên này làm nền cho toàn bộ học thuyết ôn dịch: dịch khí không vào theo đường kinh lạc thông thường mà trú ở mạc nguyên — nơi "không biểu không lý". Đây là một trong những ảnh hưởng lâu dài nhất của thiên 66.

• Công thức "hai cái hư gặp nhau" là cách hiểu đúng nhất về nhiễm bệnh: mầm bệnh cộng với sức đề kháng kém. Vì vậy phòng bệnh có hai hướng — giảm tiếp xúc với tác nhân, và nâng sức đề kháng. Bỏ một hướng nào cũng không đủ.
• Tám chặng truyền biến cho một thông điệp rất thiết thực: chặn sớm thì dễ, để muộn thì khó. Cảm mới chớm mà nghỉ ngơi giữ ấm thì thường qua nhanh; cố gắng làm việc cho xong rồi mới nghỉ thì hay thành bệnh dài ngày.
• Dấu hiệu cơn đau bụng liên quan đến bữa ăn vẫn là câu hỏi quan trọng bậc nhất khi khám bụng: đói thì đau, ăn vào đỡ gợi ý loét tá tràng; ăn vào thì đau gợi ý loét dạ dày. Người có triệu chứng này nên đi khám chứ không nên tự mua thuốc dạ dày dùng kéo dài.
• Uống rượu say rồi ra gió, hoặc ra mồ hôi rồi tắm ngay là hai tình huống Nội Kinh cảnh báo, và cả hai vẫn nguy hiểm thật: thay đổi thân nhiệt đột ngột khi mạch đang giãn là yếu tố khởi phát của nhiều biến cố tim mạch và đột quỵ.
• Chân lạnh kéo dài đáng để ý, đúng như chuỗi sinh tích mô tả. Ngày nay nên nghĩ đến tuần hoàn ngoại vi, thiếu máu, tuyến giáp.
• Chảy máu cam và đi ngoài ra máu — hai thứ Nội Kinh xếp cùng một cơ chế khác vị trí — đều là dấu hiệu cần khám, nhất là khi lặp lại.
• Nguyên tắc "đừng trái thời trời" dịch ra hôm nay: sống theo nhịp ngày đêm và mùa, ngủ đúng giờ, ăn đúng bữa, mặc theo thời tiết. Nghe tầm thường, nhưng đây chính là phần lớn của việc giữ cho "thân hình thực" trong công thức hai hư hai thực.

• Thiên 58 · Tặc phong — "cái nhân cũ cộng thêm vào mà phát ra", bản rút gọn của mô hình hai hư ở đây.
• Thiên 46 · Ngũ biến, Thiên 47 · Bản tạng, Thiên 50 · Luận dũng — cùng trả lời câu hỏi vì sao cùng điều kiện mà người bệnh người không; thiên 66 gộp lại thành công thức.
• Thiên 60 · Ngọc bản — "do cái rất nhỏ tích lại mà sinh", hô ứng với tám chặng truyền biến.
• Thiên 55 · Nghịch thuận — "trị vị bệnh"; tám chặng cho thấy cụ thể mỗi chặng là một cơ hội chặn lại.
• Thiên 62 · Động du — mạch Xung làm ấm cẳng chân, đọc kèm với chuỗi sinh tích khởi từ chân lạnh.
• Thiên 57 · Thủy trướng — bàn về trường đàm, thạch hà, đọc kèm với bảy loại tích khối ở đây.
• Thiên 79 · Tuế lộ luận — bàn kỹ về hư tà và chính phong.
• Tố Vấn thiên 39 · Cử thống luận — bàn về các chứng đau và cơ chế hàn khí gây đau.