"Ngũ âm ngũ vị" (五音五味) — năm âm luật và năm vị. Thiên có cấu trúc rất lạ: nửa đầu gần như chỉ là một bảng tra, còn nửa sau lại chứa hai đoạn hay bậc nhất Linh Khu.

Nửa đầu là phần tiếp nối trực tiếp của thiên 64: liệt kê hai mươi lăm kiểu người theo năm âm luật, mỗi kiểu ứng với một kinh dương ở trái hay phải, trên hay dưới. Rồi ghép năm âm với thóc, thịt, quả, tạng, sắc, vị, mùa:

Âm	Tạng	Sắc	Vị	Mùa	Thóc	Thịt	Quả
Thượng chủy	Tâm	Đỏ	Đắng	Hạ	Lúa mạch	Dê	Mơ
Thượng vũ	Thận	Đen	Mặn	Đông	Đậu nành	Lợn	Hạt dẻ
Thượng cung	Tỳ	Vàng	Ngọt	Trưởng hạ	Kê	Bò	Táo
Thượng thương	Phế	Trắng	Cay	Thu	Kê vàng	Gà	Đào
Thượng giốc	Can	Xanh	Chua	Xuân	Vừng	Chó	Mận

Nửa sau đột ngột chuyển sang một câu hỏi rất người: "Đàn bà không có râu — là không có khí huyết sao?" Câu trả lời của Kỳ Bá dẫn tới ba trường hợp nối tiếp nhau (phụ nữ, hoạn quan, và người "thiên hoạn" bẩm sinh không có râu), và qua ba trường hợp ấy dựng nên một học thuyết về mạch Xung, mạch Nhâm và tông cân.

Phần kết nêu bảng khí huyết nhiều ít của sáu kinh — một bảng ngắn mà là nền tảng của toàn bộ phép châm.

释1. Bảng ghép năm âm với tạng, sắc, vị, mùa

上徵與右徵同，穀麥，畜羊，果杏。手少陰藏心，色赤，味苦，時夏。

Dịch: "Thượng chủy cùng với Hữu chủy: thóc là lúa mạch, thịt là dê, quả là mơ. Thủ Thiếu âm tàng tâm, sắc đỏ, vị đắng, mùa hạ.

Thượng vũ cùng với Thái vũ: thóc là đậu nành, thịt là lợn, quả là hạt dẻ. Túc Thiếu âm tàng thận, sắc đen, vị mặn, mùa đông.

Thượng cung cùng với Thái cung: thóc là kê, thịt là bò, quả là táo. Túc Thái âm tàng tỳ, sắc vàng, vị ngọt, mùa cuối hạ.

Thượng thương cùng với Hữu thương: thóc là kê vàng, thịt là gà, quả là đào. Thủ Thái âm tàng phế, sắc trắng, vị cay, mùa thu.

Thượng giốc cùng với Thái giốc: thóc là vừng, thịt là chó, quả là mận. Túc Quyết âm tàng can, sắc xanh, vị chua, mùa xuân."

Giảng: Bảng này là điểm hội tụ của nhiều hệ thống ngũ hành mà Nội Kinh đã dựng rải rác ở các thiên trước: ngũ âm (thiên 64), ngũ tạng, ngũ sắc (thiên 49), ngũ vị và ngũ cốc ngũ quả ngũ súc (thiên 56), ngũ thời.

Giá trị của nó nằm ở chỗ quy tất cả về một bảng duy nhất, và điều này có ý nghĩa thực dụng: thầy thuốc nhận ra người bệnh thuộc kiểu nào theo thiên 64, thì lập tức biết luôn nên khuyên họ ăn gì, đề phòng mùa nào.

Phần liệt kê hai mươi lăm kiểu người ứng với kinh nào — "Hữu chủy và Thiếu chủy thì điều hòa ở Thủ Thái dương phần trên", "Tả thương và Tả chủy thì điều hòa ở Thủ Dương minh phần trên"… — là phần tối nghĩa nhất của thiên, và cũng như phần tương ứng ở thiên 64, nó hầu như không được dùng trên thực hành. Các nhà chú giải đời sau phần lớn chỉ chép lại mà không giải.

Điều đáng nói về mặt văn bản: thiên 65 rõ ràng là phần phụ lục của thiên 64, được tách ra thành một thiên riêng. Cấu trúc bắt đầu đột ngột bằng một bảng, không có câu hỏi mở đầu của Hoàng Đế như thường lệ — dấu vết rất rõ của việc biên tập.

释2. Vì sao đàn bà không có râu

衝脈任脈，皆起於胞中，上循背裏，為經絡之海……血氣盛則充膚熱肉，血獨盛則澹滲皮膚，生毫毛。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Đàn bà không có râu — là không có khí huyết sao?"

Kỳ Bá đáp: "Mạch Xung và mạch Nhâm đều khởi từ trong bào cung, lên men theo mặt trong của lưng, làm biển của kinh lạc. Phần nổi ra ngoài của chúng thì men theo bên phải bụng, đi lên hội ở yết hầu, rồi rẽ riêng mà lạc vào môi miệng.

Khí huyết thịnh thì làm đầy da, ấm thịt; riêng huyết thịnh thì thấm ra da mà sinh lông tơ.

Nay đàn bà sinh ra thì có thừa về khí mà không đủ về huyết, vì họ nhiều lần mất huyết. Mạch Xung mạch Nhâm không nuôi được môi miệng, cho nên râu không mọc."

Giảng: Đây là một trong những đoạn hay nhất của Linh Khu về phương pháp luận, và cái hay nằm ở chỗ: một câu hỏi tưởng vụn vặt lại dẫn tới một học thuyết lớn.

Hoàng Đế hỏi về râu — một chi tiết bề ngoài. Nhưng câu hỏi ấy được đặt rất sắc: "không có râu — là không có khí huyết sao?" Tức ông đang kiểm tra chính bảng mà thiên 64 vừa dựng, nơi kinh văn nói "khí huyết thịnh thì râu đẹp và dài, khí huyết đều ít thì không râu". Nếu bảng ấy đúng, thì chẳng lẽ đàn bà không có khí huyết?

Đây là một phản biện logic rất chuẩn — và câu trả lời của Kỳ Bá phải giải quyết nó.

Và ông giải quyết bằng cách tách khí với huyết ra:

"Khí huyết thịnh thì làm đầy da ấm thịt; riêng huyết thịnh thì thấm ra da mà sinh lông tơ."

Tức: lông và râu là sản phẩm riêng của huyết, không phải của khí. Cho nên câu "không râu" không có nghĩa là không có khí huyết, mà chỉ có nghĩa là huyết không dư ra đến mức thấm lên môi miệng.

Rồi ông nêu lý do: "hữu dư ư khí, bất túc ư huyết, dĩ kỳ sác thoát huyết dã" — thừa về khí, thiếu về huyết, vì nhiều lần mất huyết.

Chi tiết "sác thoát huyết" (數脫血 — nhiều lần mất huyết) chỉ kinh nguyệt và sinh nở. Đây là một nhận định đơn giản mà rất đúng về mặt sinh lý: phụ nữ trong tuổi sinh sản mất máu định kỳ, và đây chính là lý do phụ nữ có tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt cao hơn nam giới rất nhiều — điều y học hiện nay xác nhận bằng số liệu.

Cách giải này cũng lập nên một học thuyết quan trọng của phụ khoa Đông y: "phụ nữ lấy huyết làm gốc" (女子以血為本), và mạch Xung mạch Nhâm là gốc của kinh nguyệt và sinh nở. Cả một ngành phụ khoa cổ truyền xây trên nền này.

Còn về mặt y học hiện nay, lời giải thích dĩ nhiên khác: râu mọc là do hormone sinh dục nam tác động lên nang lông. Nhưng có một điểm thú vị: cả hai hệ đều quy về sự khác biệt nội tiết/nội tại giữa nam và nữ, chứ không quy về "có" hay "không có" khí huyết. Nội Kinh đã tránh được kết luận sai, dù bằng con đường khác.

释3. Hoạn quan và người bẩm sinh không râu

宦者去其宗筋，傷其衝脈，血寫不復，皮膚內結，脣口不榮，故鬚不生。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Người đàn ông bị thương ở phần âm, âm khí dứt mà không dậy được, phần âm không dùng được nữa — thế mà râu vẫn không mất. Cớ sao vậy? Riêng hoạn quan thì mất râu — vì sao?"

Kỳ Bá đáp: "Hoạn quan thì bị cắt mất tông cân, làm tổn mạch Xung; huyết tả ra mà không hồi lại được, da thịt kết lại bên trong, môi miệng không được nuôi — cho nên râu không mọc."

Hoàng Đế hỏi: "Có người thiên hoạn — chưa từng bị thương, cũng không mất huyết, thế mà râu không mọc. Cớ gì vậy?"

Kỳ Bá đáp: "Đó là chỗ trời cho không đủ. Mạch Nhâm mạch Xung của họ không thịnh, tông cân không thành, có khí mà không có huyết, môi miệng không được nuôi — cho nên râu không mọc."

Hoàng Đế nói: "Hay thay! Thánh nhân thông suốt muôn vật, như ánh sáng bóng hình của mặt trời mặt trăng, như tiếng trống vang của âm thanh — nghe tiếng mà biết hình. Không phải thầy thì ai có thể làm sáng tỏ cái tinh vi của muôn vật?"

Giảng: Ba trường hợp được nêu nối tiếp nhau tạo thành một chuỗi lập luận rất chặt chẽ, và cần đọc theo đúng thứ tự:

Trường hợp	Có râu?	Giải thích
Phụ nữ	Không	Huyết không đủ vì mất huyết định kỳ
Đàn ông bị thương phần âm	Vẫn có	Tông cân còn, mạch Xung chưa tổn
Hoạn quan	Không	Tông cân bị cắt, mạch Xung tổn
Người thiên hoạn	Không	Bẩm sinh Xung Nhâm không thịnh, tông cân không thành

Chỗ tinh nhất là trường hợp thứ hai, và chính Hoàng Đế nêu ra nó. Người đàn ông bị thương ở bộ phận sinh dục đến mức mất chức năng, mà râu vẫn còn — trong khi hoạn quan thì mất râu. Hai trường hợp nghe qua thì giống nhau, sao kết quả lại khác?

Câu trả lời của Kỳ Bá dựa trên một phân biệt rất tinh: bị thương làm mất chức năng ≠ bị cắt mất tông cân. Chỉ khi tông cân bị cắt bỏ hẳn thì mạch Xung mới tổn, và râu mới mất.

Nhận xét này chính xác một cách đáng kinh ngạc theo hiểu biết hiện nay: râu mọc phụ thuộc vào hormone sinh dục nam do tinh hoàn tiết ra. Một chấn thương làm mất chức năng cương nhưng còn tinh hoàn thì hormone vẫn được tiết, râu vẫn mọc. Còn thiến — cắt bỏ tinh hoàn — thì nguồn hormone mất hẳn, và râu rụng đi. Người xưa quan sát đúng hiện tượng và đúng cả điều kiện phân biệt, chỉ khác cách giải thích.

Và trường hợp thứ tư — "thiên hoạn" (天宦 — hoạn do trời) — là người bẩm sinh không phát triển đặc tính sinh dục nam. Kỳ Bá giải: "thiên chi sở bất túc dã" — chỗ trời cho không đủ; Xung Nhâm không thịnh, "tông cân bất thành" — tông cân không phát triển thành.

Đây là mô tả về suy sinh dục bẩm sinh, và cách gọi tên của Nội Kinh rất đáng chú ý: không quy cho tội lỗi, không quy cho quỷ thần, mà gọi là chỗ bẩm sinh không đủ — một cách nhìn bình thản và không phán xét.

Lời khen của Hoàng Đế ở cuối — "nghe tiếng mà biết hình" — chính là lời tôn vinh phương pháp "ty ngoại suỷ nội" đã xuyên suốt từ thiên 45.

释4. Bảng khí huyết nhiều ít của sáu kinh

太陽常多血少氣，少陽常多氣少血，陽明常多血多氣，厥陰常多氣少血，少陰常多氣少血，太陰常多血少氣，此天之常數也。

Dịch: "Cho nên thánh nhân xem sắc mặt người ta:

Sắc	Ý nghĩa
Vàng, đỏ	Nhiều nhiệt khí
Xanh, trắng	Ít nhiệt khí
Đen	Nhiều huyết ít khí

Lông mày đẹp thì Thái dương nhiều huyết; râu má liền và râu cằm rậm thì Thiếu dương nhiều huyết; râu đẹp thì Dương minh nhiều huyết — ấy là lẽ thường của nó.

Lẽ thường của con người:

Kinh	Khí huyết
Thái dương	Nhiều huyết, ít khí
Thiếu dương	Nhiều khí, ít huyết
Dương minh	Nhiều huyết, nhiều khí
Quyết âm	Nhiều khí, ít huyết
Thiếu âm	Nhiều khí, ít huyết
Thái âm	Nhiều huyết, ít khí

Ấy là lẽ thường của trời vậy."

Giảng: Bảng khí huyết sáu kinh này là một trong những bảng nền tảng nhất của châm cứu học, vì nó quyết định châm sâu hay nông, có nên ra máu hay không ở mỗi kinh.

Nguyên tắc ứng dụng rất rõ:

• Kinh nhiều huyết thì châm có thể ra máu, và phép tả huyết dùng được;
• Kinh ít huyết thì tránh làm chảy máu;
• Kinh nhiều khí thì trọng việc điều khí.

Và Dương minh nổi bật vì là kinh duy nhất vừa nhiều khí vừa nhiều huyết — đây là căn cứ cho vị trí đặc biệt của kinh Dương minh trong châm cứu, và cũng hô ứng với việc Dương minh thuộc vị, mà vị là biển của khí huyết (thiên 56, 60, 62).

Cần lưu ý: bảng này có vài chỗ khác với Tố Vấn thiên 24 (Huyết khí hình chí), vốn chép Thiếu âm là "ít huyết nhiều khí" nhưng Thái âm là "nhiều khí ít huyết". Sự khác biệt giữa hai bản là chuyện được bàn nhiều, và các nhà chú giải nói chung nghiêng theo bản Tố Vấn vì nó nhất quán hơn với các thiên khác. Đây lại là một ví dụ về việc Nội Kinh là tuyển tập nhiều nguồn.

Phần xem sắc mặt ở đầu đoạn thì gọn và dùng được: vàng đỏ là nhiều nhiệt, xanh trắng là ít nhiệt, đen là nhiều huyết ít khí. Nó hô ứng với bảng ba dòng của thiên 49 (vàng đỏ là nhiệt, xanh đen là đau, trắng là hàn).

Còn ba dấu hiệu lông mày – râu má – râu cằm thì nối thẳng với bảng dài của thiên 64, và được tóm lại thành ba dòng dễ nhớ.

• 衝脈任脈，皆起於胞中，上循背裏，為經絡之海 · Xung mạch Nhâm mạch, giai khởi ư bào trung, thượng tuần bối lý, vi kinh lạc chi hải · Mạch Xung mạch Nhâm đều khởi từ trong bào cung, làm biển của kinh lạc.
• 血氣盛則充膚熱肉，血獨盛則澹滲皮膚，生毫毛 · Huyết khí thịnh tắc sung phu nhiệt nhục; huyết độc thịnh tắc đạm thấm bì phu, sinh hào mao · Khí huyết thịnh thì đầy da ấm thịt; riêng huyết thịnh thì thấm ra da mà sinh lông tơ.
• 今婦人之生，有餘於氣，不足於血，以其數脫血也 · Kim phụ nhân chi sinh, hữu dư ư khí, bất túc ư huyết, dĩ kỳ sác thoát huyết dã · Đàn bà thừa về khí, thiếu về huyết, vì nhiều lần mất huyết. — Nền của thuyết "phụ nữ lấy huyết làm gốc".
• 宦者去其宗筋，傷其衝脈，血寫不復 · Hoạn giả khứ kỳ tông cân, thương kỳ Xung mạch, huyết tả bất phục · Hoạn quan bị cắt tông cân, tổn mạch Xung, huyết tả ra mà không hồi lại.
• 此天之所不足也，其任衝不盛，宗筋不成，有氣無血 · Thử thiên chi sở bất túc dã; kỳ Nhâm Xung bất thịnh, tông cân bất thành, hữu khí vô huyết · Chỗ trời cho không đủ — mô tả suy sinh dục bẩm sinh, không phán xét.
• 聞其聲而知其形 · Văn kỳ thanh nhi tri kỳ hình · Nghe tiếng mà biết hình — lời tôn vinh phép "xem ngoài biết trong".
• 陽明常多血多氣 · Dương minh thường đa huyết đa khí · Dương minh là kinh duy nhất vừa nhiều khí vừa nhiều huyết.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Xung mạch · Nhâm mạch	冲脉 · 任脉	Hai mạch khởi từ bào cung, làm "biển của kinh lạc"; gốc của kinh nguyệt và sinh nở.
Bào trung	胞中	Trong bào cung — nơi Xung Nhâm cùng khởi.
Tông cân	宗筋	Bộ phận sinh dục nam; bị cắt thì mạch Xung tổn, râu không mọc.
Thiên hoạn	天宦	Người bẩm sinh không phát triển đặc tính sinh dục nam — "chỗ trời cho không đủ".
Sác thoát huyết	数脱血	Nhiều lần mất huyết — kinh nguyệt và sinh nở.
Đa huyết đa khí	多血多气	Đặc điểm riêng của kinh Dương minh trong sáu kinh.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh rất tâm đắc với đoạn bàn về râu, cho rằng đó là chỗ Nội Kinh dạy cách suy lý: từ một việc nhỏ như cái râu mà truy đến Xung Nhâm, đến tông cân, đến gốc của nam nữ khác nhau. Ông nhấn mạnh câu "riêng huyết thịnh thì sinh lông tơ", xem đó là căn cứ để biết lông tóc là sản phẩm của huyết.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý sự phân biệt giữa "bị thương phần âm" với "bị cắt tông cân", khen rằng chỗ ấy rất tinh: hai việc nghe qua thì giống mà kết quả khác hẳn, người không xét kỹ thì lẫn.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú lấy câu "phụ nữ thừa khí thiếu huyết" làm nền cho cả phụ khoa, cho rằng chữa bệnh đàn bà phải lấy điều huyết làm đầu — lẽ ấy gốc ở đây.

Về bảng khí huyết sáu kinh, các nhà chú giải đều ghi nhận chỗ khác nhau giữa thiên này với Tố Vấn thiên 24, và phần lớn theo bản Tố Vấn. Riêng điểm "Dương minh nhiều khí nhiều huyết" thì cả hai bản đều thống nhất, và đó là điểm được ứng dụng nhiều nhất.

Về phần bảng năm âm ở đầu thiên, các nhà chú giải nói chung chỉ chép lại. Trương Giới Tân thẳng thắn viết rằng đoạn ấy "nghĩa khó thông", và khuyên chớ gượng giải.

• Nhận xét "phụ nữ thừa khí thiếu huyết vì nhiều lần mất huyết" vẫn đúng và rất đáng lưu ý: phụ nữ trong tuổi sinh sản có nguy cơ thiếu máu thiếu sắt cao hơn nam giới nhiều lần. Kinh nguyệt nhiều kéo dài, mệt mỏi, hoa mắt, da xanh là lý do chính đáng để làm xét nghiệm công thức máu.
• Chăm sóc phụ nữ sau sinh và trong kỳ kinh theo hướng bồi bổ, ăn đủ chất sắt và đạm là hoàn toàn hợp lý — đây là chỗ kinh nghiệm cổ truyền và dinh dưỡng học hiện nay gặp nhau.
• Lông tóc là sản phẩm của huyết — nói theo ngôn ngữ hôm nay là lông tóc phụ thuộc dinh dưỡng và nội tiết. Rụng tóc nhiều, tóc khô xơ, lông thưa đi ở cả nam lẫn nữ đều đáng kiểm tra sắt, tuyến giáp và nội tiết.
• Ở nam giới, râu và lông thưa đi rõ rệt kèm giảm ham muốn, mệt mỏi có thể liên quan suy sinh dục, và đây là điều nên đi khám chứ không nên ngại.
• Cách Nội Kinh gọi tình trạng bẩm sinh là "chỗ trời cho không đủ" — không phán xét, không quy tội — vẫn là cách nói đúng mực khi bàn về những khác biệt bẩm sinh của cơ thể.
• Bảng sắc mặt ngắn gọn ở cuối — vàng đỏ là nhiệt, xanh trắng là ít nhiệt — dễ nhớ và dùng được để tự quan sát, dù không thay được việc khám.
• Phần bảng năm âm luật ở đầu thiên nên đọc như tri thức lịch sử về cách người xưa tổ chức kiến thức, không phải bảng tra để dùng.

• Thiên 64 · Âm dương nhị thập ngũ nhân — thiên 65 là phần phụ lục trực tiếp; bảng xem râu tóc lông mày ở thiên 64 được tóm gọn lại ở đây.
• Thiên 56 · Ngũ vị — bảng ngũ cốc ngũ quả ngũ súc, được ghép lại với ngũ âm ở thiên này.
• Thiên 49 · Ngũ sắc — bảng sắc mặt, hô ứng với ba dòng sắc ở cuối thiên.
• Thiên 62 · Động du — mạch Xung là biển của mười hai kinh, đọc kèm với Xung Nhâm ở đây.
• Thiên 10 · Kinh mạch — đường đi của mười hai kinh, nền cho bảng khí huyết sáu kinh.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — phép châm sâu nông, ứng dụng trực tiếp của bảng khí huyết.
• Tố Vấn thiên 24 · Huyết khí hình chí — bảng khí huyết sáu kinh bản khác, đáng đối chiếu.