"Tà khách" (邪客) — tà khí trú lại trong người. Đây là một trong những thiên dài và giàu nội dung nhất của Linh Khu, gồm bốn phần lớn rất khác nhau, mà phần nào cũng đáng kể.

Phần thứ nhất bàn chứng mất ngủ, và chứa bài thuốc hoàn chỉnh duy nhất của toàn bộ Linh Khu — bài Bán hạ thang. Cơ chế mất ngủ được giải rất gọn: vệ khí ban ngày đi ở phần dương, ban đêm đi ở phần âm; nay tà khí chiếm tạng phủ nên vệ khí chỉ giữ được bên ngoài, đi mãi ở phần dương mà không vào được phần âm; dương thịnh thì âm hư, cho nên mắt không nhắm lại được.

Phần thứ hai là bảng "người ứng với trời đất" — bốn mươi mấy cặp đối chiếu giữa thân người với trời đất: trời tròn đất vuông nên đầu tròn chân vuông; trời có mặt trời mặt trăng nên người có hai mắt; đất có chín châu nên người có chín khiếu; trời có gió mưa nên người có mừng giận…

Phần thứ ba trả lời một câu hỏi rất hay: vì sao riêng kinh Thủ Thiếu âm tâm không có huyệt du? Câu trả lời là một trong những phát biểu quan trọng nhất của Nội Kinh về địa vị của tâm: "Tâm là đại chủ của năm tạng sáu phủ, là chỗ tinh thần trú ngụ; tạng ấy chắc vững, tà không dung được. Dung nó thì tâm tổn; tâm tổn thì thần đi; thần đi thì chết."

Phần thứ tư bàn phép cầm kim và nêu khái niệm "bát hư" — tám chỗ trống ở khớp (hai khuỷu, hai nách, hai bẹn, hai khoeo) — nơi có thể xét được bệnh của năm tạng.

释1. Vì sao mất ngủ

今厥氣客於五藏六府，則衛氣獨衛其外，行於陽，不得入於陰，行於陽則陽氣盛，陽氣盛則陽蹻陷，不得入於陰，陰虛，故目不瞑。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Bá Cao rằng: "Tà khí trú vào người, có khi khiến người ta mắt không nhắm lại được, không nằm được — khí gì khiến nên thế?"

Bá Cao đáp: "Năm thứ thóc vào vị thì cặn bã, tân dịch và tông khí chia làm ba đường.

Thứ	Đường đi và chức năng
Tông khí	Tích ở trong ngực, ra ở hầu họng, xuyên qua mạch tim mà làm hô hấp
Doanh khí	Tiết ra tân dịch, rót vào mạch, hóa thành huyết, để nuôi bốn đầu chi; trong thì rót vào năm tạng sáu phủ, ứng với số khắc
Vệ khí	Ra cái khí mạnh dữ nhanh nhẹn của nó, đi trước ở bốn đầu chi, khe thịt và da mà không nghỉ; ban ngày đi ở phần dương, ban đêm đi ở phần âm, thường theo khe của Túc Thiếu âm mà đi trong năm tạng sáu phủ

Nay tà khí quyết nghịch trú ở năm tạng sáu phủ, thì vệ khí một mình giữ bên ngoài, đi ở phần dương mà không vào được phần âm. Đi ở phần dương thì dương khí thịnh; dương khí thịnh thì mạch Dương kiểu đầy tràn, không vào được phần âm, âm hư — cho nên mắt không nhắm lại được."

Giảng: Đây là lời giải thích kinh điển nhất của y học phương Đông về chứng mất ngủ, và nó được dựng rất chặt.

Nguyên lý nền: vệ khí đi ở phần dương thì người ta tỉnh; vào phần âm thì người ta ngủ. Ngày đi hai mươi lăm vòng ở dương, đêm hai mươi lăm vòng ở âm — đây là mô hình đã nêu ở thiên 18 (Doanh vệ sinh hội) và thiên 76 (Vệ khí hành).

Cơ chế mất ngủ suy ra từ đó rất gọn:

Tà khí chiếm tạng phủ (phần âm)
        ↓
Vệ khí không vào được phần âm
        ↓
Vệ khí đi mãi ở phần dương → dương thịnh, âm hư
        ↓
Mắt không nhắm lại được

Điều đáng chú ý là mô hình này nắm đúng bản chất chu kỳ của giấc ngủ: ngủ không phải là sự "tắt đi" mà là một sự chuyển pha — có cái gì đó phải đi từ ngoài vào trong. Ngày nay ta mô tả bằng ngôn ngữ khác (chuyển từ ưu thế giao cảm sang phó giao cảm, nhịp sinh học, melatonin), nhưng ý tưởng cốt lõi — giấc ngủ là một chuyển pha theo chu kỳ, và mất ngủ là sự thất bại của chuyển pha ấy — thì trùng nhau.

Và mô hình này giải thích được một hiện tượng rất quen: càng cố ngủ càng tỉnh. Vì cố gắng là hoạt động của phần dương, mà dương càng thịnh thì càng không vào được âm.

Ba loại khí được phân biệt ở đầu đoạn cũng là một trong những định nghĩa gọn nhất trong Nội Kinh:

• Tông khí — ở ngực, làm hô hấp và "xuyên qua mạch tim"; đây chính là khái niệm đã gặp ở thiên 56 dưới tên "khí hải";
• Doanh khí — hóa thành huyết, đi trong mạch, nuôi dưỡng;
• Vệ khí — nhanh mạnh, đi ngoài mạch, phòng vệ, và chi phối nhịp thức ngủ.

释2. Bán hạ thang — bài thuốc duy nhất của Linh Khu

其湯方以流水千里以外者八升，揚之萬遍，取其清五升煮之，炊以葦薪火沸置秫米一升，治半夏五合徐炊，令竭為一升半。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Hay. Chữa thế nào?"

Bá Cao đáp: "Bổ chỗ không đủ, tả chỗ có thừa, điều hòa hư thực để thông đường của nó mà trừ tà đi; cho uống một tễ Bán hạ thang, âm dương đã thông thì giấc ngủ đến ngay."

Hoàng Đế nói: "Hay. Đây chính là cái gọi là khơi ngòi cho hết tắc nghẽn, kinh lạc thông suốt lớn, âm dương được hòa. Xin nghe cái phương ấy."

Bá Cao đáp: "Phương thang ấy: lấy nước chảy từ ngoài ngàn dặm tám thăng, khuấy lên vạn lần, lấy phần trong năm thăng mà nấu; đun bằng củi lau cho sôi, bỏ vào một thăng gạo nếp và năm hợp bán hạ đã bào chế, đun nhỏ lửa cho cạn còn một thăng rưỡi, bỏ bã đi.

Uống một chén nhỏ nước thuốc, ngày ba lần, dần dần tăng lên, lấy chỗ có chuyển biến làm mức.

Cho nên bệnh mới phát thì úp chén xuống là nằm được, ra mồ hôi là khỏi. Bệnh lâu thì uống ba lần là khỏi."

Giảng: Đây là bài thuốc hoàn chỉnh duy nhất trong toàn bộ Linh Khu, và vì vậy nó có giá trị đặc biệt về lịch sử y học: nó cho thấy hình thức của một đơn thuốc thời Nội Kinh.

Bài thuốc chỉ có hai vị:

Vị	Lượng	Tác dụng
Truật mễ (秫米 — gạo nếp)	Một thăng	Hòa vị, dưỡng âm, an trung
Bán hạ (半夏)	Năm hợp	Hóa đàm, giáng nghịch, thông âm dương

Hai vị thôi, nhưng nhắm đúng hai việc: bán hạ khai thông cho đường vào phần âm, gạo nếp bồi dưỡng cho phần âm có chỗ mà nhận.

Điều đáng chú ý nhất là phần mô tả cách chế biến chiếm nhiều chữ hơn cả phần kê vị thuốc:

• "Nước chảy từ ngoài ngàn dặm" (流水千里以外者) — nước sông chảy xa, được cho là nước "động" nhất, hợp với mục đích làm thông;
• "Khuấy lên vạn lần" (揚之萬遍) — múc lên đổ xuống nhiều lần cho nước sủi bọt; về sau các y gia gọi loại nước này là "lao thủy" (勞水) hay "cam lan thủy" (甘瀾水), cho rằng khuấy như vậy làm nước nhẹ đi, không trợ thấp;
• "Đun bằng củi lau" (葦薪) — củi cây lau cháy nhẹ, lửa êm;
• "Đun nhỏ lửa cho cạn" — sắc chậm.

Với người đọc hôm nay, những chi tiết này chủ yếu có giá trị lịch sử và văn hóa, không phải giá trị dược lý — không có cơ sở nào cho thấy nước khuấy vạn lần khác nước thường về mặt hóa học. Nhưng chúng cho thấy hai điều đáng ghi nhận: người xưa rất coi trọng khâu bào chế, và họ tin rằng cách chế biến ảnh hưởng đến tác dụng — điều này về mặt nguyên tắc thì đúng, dù cụ thể ở đây thì không.

Chi tiết "lấy chỗ có chuyển biến làm mức" (以知為度) thì rất đáng học: liều lượng không cố định mà tăng dần đến khi thấy tác dụng thì dừng. Đây là nguyên tắc dò liều, và nó hô ứng với "bổ tả không được quá mức độ" của thiên 61.

Và câu "bệnh mới phát thì úp chén xuống là nằm được" (覆杯則臥) là một trong những hình ảnh đẹp nhất trong Nội Kinh về hiệu quả của thuốc: uống xong, úp chén xuống, là ngủ được ngay.

Bài Bán hạ thang này về sau trở thành Bán hạ truật mễ thang, vẫn được dùng trong Đông y để chữa mất ngủ do đàm trọc ngăn trở — tức mất ngủ kèm bụng đầy, miệng nhớt, rêu lưỡi dày. Bán hạ là vị thuốc có độc tính, phải qua bào chế đúng cách, và không phải thứ để tự dùng.

释3. Người ứng với trời đất

天圓地方，人頭圓足方以應之。天有日月，人有兩目。地有九州，人有九竅。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Bá Cao rằng: "Xin nghe các chi tiết của thân người ứng với trời đất như thế nào?"

Bá Cao đáp:

Trời đất	Con người
Trời tròn đất vuông	Đầu tròn chân vuông
Trời có mặt trời mặt trăng	Người có hai mắt
Đất có chín châu	Người có chín khiếu
Trời có gió mưa	Người có mừng giận
Trời có sấm chớp	Người có tiếng nói
Trời có bốn mùa	Người có bốn chi
Trời có năm âm	Người có năm tạng
Trời có sáu luật	Người có sáu phủ
Trời có đông hạ	Người có rét nóng
Trời có mười ngày (thiên can)	Người có mười ngón tay
Mười hai thần (địa chi)	Người có mười ngón chân và bộ sinh dục
Trời có âm dương	Người có vợ chồng
Năm có ba trăm sáu mươi lăm ngày	Người có ba trăm sáu mươi đốt
Đất có núi cao	Người có vai gối
Đất có hang sâu	Người có nách khoeo
Đất có mười hai dòng sông	Người có mười hai kinh mạch
Đất có mạch suối	Người có vệ khí
Đất có cỏ dại	Người có lông tơ
Trời có ngày đêm	Người có nằm dậy
Trời có các vì sao	Người có răng
Đất có núi nhỏ	Người có khớp nhỏ
Đất có núi đá	Người có xương gồ
Đất có rừng cây	Người có gân mạc
Đất có làng xóm tụ họp	Người có bắp thịt
Năm có mười hai tháng	Người có mười hai khớp lớn
Đất có chỗ bốn mùa không mọc cỏ	Người có kẻ không con

"Ấy là chỗ con người với trời đất ứng nhau vậy."

Giảng: Bảng này là phát biểu đầy đủ nhất của học thuyết "thiên nhân tương ứng" trong Linh Khu, và nó cần được đọc với hiểu biết đúng về thể loại.

Đây không phải là khoa học, và cũng không tự nhận là khoa học. Nó là một bản tuyên ngôn về thế giới quan: con người không phải một vật thể tách rời mà là một tiểu vũ trụ, có cùng cấu trúc và cùng nhịp với vũ trụ lớn.

Và nhiều cặp trong bảng rõ ràng là gán ghép cho đủ số: "trời có mười ngày nên người có mười ngón tay" — nhưng mười ngón tay thì có trước cả hệ thập can. "Năm có ba trăm sáu mươi lăm ngày nên người có ba trăm sáu mươi đốt" — con số đốt xương này không khớp với giải phẫu thật.

Nhưng có vài cặp thì đúng là có quan hệ thật, không phải gán ghép:

• "Trời có ngày đêm, người có nằm dậy" — nhịp thức ngủ quả thật theo nhịp sáng tối, và đây là một trong những nhịp sinh học được nghiên cứu kỹ nhất hiện nay;
• "Trời có đông hạ, người có rét nóng" — thân nhiệt và bệnh tật quả thật theo mùa;
• "Trời có gió mưa, người có mừng giận" — cách so sánh này tinh tế: cảm xúc là thời tiết của nội tâm, đến rồi đi, không do ta hoàn toàn định đoạt.

Cách đọc đúng bảng này: không đọc như một bảng tra cứu, mà đọc như một lời nhắc về vị trí của con người. Ý tưởng cốt lõi — con người là một phần của tự nhiên, chịu nhịp của tự nhiên, và giữ gìn sức khỏe là sống thuận theo nhịp ấy — thì vẫn còn nguyên giá trị, và ngày nay càng được xác nhận qua nghiên cứu về nhịp sinh học.

Riêng cặp cuối — "đất có chỗ bốn mùa không mọc cỏ, người có kẻ không con" — là một câu đáng chú ý về thái độ: nó nói về việc hiếm muộn một cách bình thản, như một hiện tượng tự nhiên, không quy tội, không phán xét. Cùng tinh thần với "chỗ trời cho không đủ" của thiên 65.

释4. Vì sao kinh tâm không có huyệt du

心者，五藏六府之大主也，精神之所舍也，其藏堅固，邪弗能容也，容之則心傷，心傷則神去，神去則死矣。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Mạch Thủ Thiếu âm riêng không có huyệt du — vì sao vậy?"

Kỳ Bá đáp: "Thiếu âm là mạch của tâm. Tâm là đại chủ của năm tạng sáu phủ, là chỗ tinh thần trú ngụ. Tạng ấy chắc vững, tà không dung được. Dung nó thì tâm tổn; tâm tổn thì thần đi; thần đi thì chết.

Cho nên các tà ở tâm thì đều ở tâm bào lạc. Bào lạc là mạch của Tâm chủ, vì vậy riêng nó không có huyệt du."

Hoàng Đế hỏi: "Riêng Thiếu âm không có huyệt du thì không bệnh sao?"

Kỳ Bá đáp: "Kinh bên ngoài của nó bệnh mà tạng thì không bệnh, cho nên riêng lấy kinh ấy ở đầu xương nhọn sau lòng bàn tay.

Còn các mạch khác ra vào co duỗi, đi chậm hay nhanh, đều như mạch Thủ Thiếu âm và Tâm chủ vậy. Cho nên các huyệt bản du đều nhân chỗ khí hư thực nhanh chậm mà lấy — ấy gọi là nhân lúc khí xông mà tả, nhân lúc khí suy mà bổ. Như thế thì tà khí được trừ, chân khí được vững — ấy gọi là thuận theo thứ tự của trời."

Giảng: Đây là đoạn quan trọng nhất của thiên về mặt lý luận, và nó giải quyết một mâu thuẫn có thật trong hệ thống châm cứu.

Mâu thuẫn là: mười hai kinh đều có ngũ du huyệt, nhưng trong các sách cổ, kinh Thủ Thiếu âm tâm lại không được kê huyệt du riêng — các huyệt được gán cho kinh Thủ Quyết âm tâm bào.

Và câu trả lời của Kỳ Bá không phải là một lời chống chế, mà là một tuyên bố về địa vị đặc biệt của tâm:

"Tâm giả, ngũ tạng lục phủ chi đại chủ dã, tinh thần chi sở xá dã." Tâm là đại chủ của năm tạng sáu phủ, là chỗ tinh thần trú ngụ.

Từ đó suy ra chuỗi: tạng ấy chắc vững, tà không dung được → dung nó thì tâm tổn → tâm tổn thì thần đi → thần đi thì chết.

Nghĩa là: tâm không thể có bệnh theo nghĩa thông thường. Nếu tà thực sự vào được đến tâm thì đó không còn là bệnh nữa mà là chết. Cho nên mọi thứ mà ta gọi là "bệnh tim" thực ra đều là bệnh của tâm bào lạc — lớp bao bọc bên ngoài, làm nhiệm vụ che chắn cho tâm.

Đây là ý tưởng về tâm bào như một tấm khiên: nó nhận đòn thay cho tâm. Và ý tưởng ấy có giá trị thực hành lớn: khi chữa các chứng tim hồi hộp, đau ngực, tâm thần bất an, Đông y lấy huyệt trên kinh tâm bào (Nội quan, Đại lăng, Lao cung) nhiều hơn là trên kinh tâm — và đó vẫn là thực hành phổ biến nhất trong châm cứu hiện nay.

Câu "tâm tổn thì thần đi; thần đi thì chết" cũng hô ứng chính xác với thiên 54 (Thiên niên): "thần khí trú ở tim… mất thần thì chết, được thần thì sống" và "trăm tuổi thì thần khí đều đi, chỉ còn hình hài ở lại mà hết." Ba chỗ cùng một hệ thống.

Và chú ý câu trả lời cho câu hỏi vặn: "kinh bên ngoài của nó bệnh mà tạng thì không bệnh". Tức vẫn có huyệt để châm — huyệt Thần môn ở đầu xương nhọn sau lòng bàn tay — nhưng châm vào đường kinh chứ không vào tạng. Sự phân biệt giữa bệnh của kinh và bệnh của tạng ở đây rất tinh và rất hữu ích.

释5. Phép cầm kim và tám chỗ trống

持鍼之道，欲端以正，安以靜，先知虛實，而行疾徐，左手執骨，右手循之，無與肉果。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Cầm kim, buông hay giữ thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Trước phải biết rõ gốc ngọn của mười hai kinh mạch, da nóng hay lạnh, mạch thịnh hay suy, trơn hay sáp.

Mạch	Ý nghĩa
Trơn mà thịnh	Bệnh tiến từng ngày
Hư mà nhỏ	Bệnh đã lâu, còn giữ dai
Lớn mà sáp	Là chứng đau tý
Âm dương như một	Bệnh khó chữa
Gốc ngọn còn nóng	Bệnh còn
Cái nóng đã suy	Bệnh cũng đã đi

Cầm chỗ da vùng xích mà xét thịt chắc hay mềm, lớn hay nhỏ, trơn hay sáp, lạnh hay ấm, khô hay ướt. Rồi xem năm sắc của mắt để biết năm tạng mà quyết sống chết. Xem huyết mạch, xét sắc của nó để biết nóng lạnh đau tý."

Hoàng Đế nói: "Cầm kim buông giữ — ta chưa hiểu được ý."

Kỳ Bá đáp: "Cái đạo cầm kim là: phải ngay ngắn mà chính trực, yên ổn mà tĩnh lặng. Trước biết hư thực rồi mới làm nhanh hay chậm. Tay trái giữ lấy xương, tay phải men theo mà đi, chớ để kim vướng vào thịt.

Tả thì phải ngay ngắn chính trực; bổ thì phải bịt kín da lại. Nương theo kim mà dẫn khí, thì tà được tản đi, chân khí được ở lại."

Hoàng Đế hỏi: "Vén da mở tấu lý thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Nhân theo khe thịt, tay trái tách da ra, đưa kim vào nhẹ rồi từ từ giữ cho ngay. Thấy thần không tán thì tà khí được trừ."

Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Người ta có tám chỗ trống, mỗi chỗ xét được gì?"

Kỳ Bá đáp: "Để xét năm tạng."

Hoàng Đế hỏi: "Xét thế nào?"

Kỳ Bá đáp:

Tạng có tà	Khí lưu ở
Phế và tâm	Hai khuỷu tay
Can	Hai nách
Tỳ	Hai bẹn
Thận	Hai khoeo chân

"Phàm tám chỗ trống ấy đều là buồng của các khớp, là chỗ chân khí đi qua, là chỗ huyết lạc dạo chơi. Tà khí và huyết xấu vốn không được ở lại đó. Ở lại thì làm tổn gân, tổn lạc, tổn xương khớp, khiến khớp không co duỗi được — cho nên sinh bệnh co rút."

Giảng: Ba nội dung trong phần này.

Thứ nhất, phép cầm kim. Câu "trì châm chi đạo, dục đoan dĩ chính, an dĩ tĩnh" — phải ngay ngắn chính trực, yên ổn tĩnh lặng — nói về tư thế và tâm thế của thầy thuốc, không phải về kỹ thuật. Tay phải vững, lòng phải yên. Đây là chỗ hô ứng với thiên 1 và thiên 9, nơi Nội Kinh nhiều lần nhấn mạnh rằng người châm phải "chuyên ý nhất thần".

Chi tiết "tay trái giữ lấy xương, tay phải men theo" là mô tả về thủ pháp hai tay — tay trái (áp thủ) cố định và định vị, tay phải (thích thủ) đưa kim. Đây vẫn là kỹ thuật cơ bản của châm cứu đến nay.

Và "tả thì ngay ngắn, bổ thì bịt kín da": sau khi rút kim, nếu là bổ thì phải ấn kín lỗ kim để khí không thoát ra; nếu là tả thì để mở cho tà đi. Nguyên tắc này rất nhất quán với toàn bộ Nội Kinh.

Câu "thị thần bất tán" — thấy thần không tán — là một lời dặn rất tinh: thầy thuốc phải quan sát sắc mặt và ánh mắt người bệnh trong khi châm. Thần còn tụ thì tiếp; thần tán thì dừng.

Thứ hai, dấu hiệu "âm dương như một thì bệnh khó chữa" — tức hai bên mạch âm và dương giống hệt nhau, không còn phân biệt. Đây lại là nguyên tắc phải có sự khác biệt hợp lý đã gặp ở thiên 48 và 62: âm dương phải "như kéo một sợi dây" — tương ứng nhau nhưng vẫn là hai. Khi chúng hòa lẫn thành một, đó là dấu hiệu hệ thống đã mất phân hóa.

Thứ ba, khái niệm "bát hư" (八虛 — tám chỗ trống) là phần đặc sắc nhất:

Chỗ	Tạng
Hai khuỷu tay	Phế, tâm
Hai nách	Can
Hai bẹn	Tỳ
Hai khoeo chân	Thận

Bốn vị trí này có một đặc điểm chung rất rõ: đều là chỗ gấp của khớp lớn, nơi có nhiều mạch máu và hạch bạch huyết đi qua và nằm nông. Kinh văn gọi chúng là "cơ quan chi thất" — buồng của các khớp — và "huyết lạc chi sở du" — chỗ huyết lạc dạo chơi.

Và nhận định rất đáng chú ý: "tà khí và huyết xấu vốn không được ở lại đó; ở lại thì làm tổn gân lạc xương khớp, khiến khớp không co duỗi được."

Đây là mô tả về cơ chế sinh chứng co cứng khớp, và nó có cơ sở thực tế: bốn vùng ấy đúng là nơi tập trung hạch bạch huyết (nách, bẹn, khuỷu, khoeo), nên hạch sưng ở đó là dấu hiệu bệnh toàn thân hoặc nhiễm trùng vùng chi phối. Sờ hạch nách và hạch bẹn vẫn là động tác khám cơ bản đến nay.

Về thực hành, bốn vùng này cũng là những chỗ xoa bóp và châm cứu thường dùng để chữa các chứng co cứng và đau khớp — và lý do rất giản dị: đó là nơi mạch và gân nằm nông, tác động dễ tới.

• 宗氣積於胸中，出於喉嚨，以貫心脈，而行呼吸焉 · Tông khí tích ư hung trung, xuất ư hầu lung, dĩ quán tâm mạch, nhi hành hô hấp yên · Tông khí tích ở ngực, ra ở hầu họng, xuyên qua mạch tim mà làm hô hấp.
• 衛氣……晝日行於陽，夜行於陰 · Vệ khí… trú nhật hành ư dương, dạ hành ư âm · Vệ khí ban ngày đi ở phần dương, ban đêm đi ở phần âm.
• 行於陽則陽氣盛……不得入於陰，陰虛，故目不瞑 · Hành ư dương tắc dương khí thịnh… bất đắc nhập ư âm, âm hư, cố mục bất minh · Cơ chế kinh điển của chứng mất ngủ.
• 覆杯則臥，汗出則已矣 · Phúc bôi tắc ngọa, hãn xuất tắc dĩ hĩ · Úp chén xuống là nằm được, ra mồ hôi là khỏi.
• 以知為度 · Dĩ tri vi độ · Lấy chỗ có chuyển biến làm mức — nguyên tắc dò liều.
• 天圓地方，人頭圓足方以應之 · Thiên viên địa phương, nhân đầu viên túc phương dĩ ứng chi · Trời tròn đất vuông, đầu tròn chân vuông ứng với nó.
• 心者，五藏六府之大主也，精神之所舍也……心傷則神去，神去則死矣 · Tâm giả, ngũ tạng lục phủ chi đại chủ dã, tinh thần chi sở xá dã… tâm thương tắc thần khứ, thần khứ tắc tử hĩ · Tâm là đại chủ của tạng phủ; tâm tổn thì thần đi, thần đi thì chết.
• 諸邪之在於心者，皆在於心之包絡 · Chư tà chi tại ư tâm giả, giai tại ư tâm chi bào lạc · Các tà ở tâm thì đều ở tâm bào lạc. — Tâm bào là tấm khiên của tâm.
• 持鍼之道，欲端以正，安以靜 · Trì châm chi đạo, dục đoan dĩ chính, an dĩ tĩnh · Đạo cầm kim: ngay ngắn chính trực, yên ổn tĩnh lặng.
• 凡此八虛者，皆機關之室，真氣之所過，血絡之所遊 · Phàm thử bát hư giả, giai cơ quan chi thất, chân khí chi sở quá, huyết lạc chi sở du · Tám chỗ trống đều là buồng của các khớp, chỗ chân khí đi qua.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Tông khí	宗气	Khí tích ở ngực, chi phối hô hấp và mạch tim.
Dương kiểu	阳跷	Một trong tám mạch kỳ kinh; đầy tràn thì mắt không nhắm được.
Bán hạ thang	半夏汤	Bài thuốc hoàn chỉnh duy nhất của Linh Khu: bán hạ và gạo nếp, chữa mất ngủ.
Lao thủy · Cam lan thủy	劳水 · 甘澜水	Nước khuấy lên nhiều lần cho sủi bọt, dùng sắc thuốc.
Dĩ tri vi độ	以知为度	Lấy chỗ có chuyển biến làm mức — nguyên tắc dò liều thuốc.
Thiên nhân tương ứng	天人相应	Con người ứng với trời đất, là một tiểu vũ trụ.
Tâm bào lạc	心包络	Lớp bao bọc tâm, nhận tà thay cho tâm; mọi bệnh "của tâm" thực là của nó.
Bát hư	八虚	Tám chỗ trống ở khớp: hai khuỷu, hai nách, hai bẹn, hai khoeo.
Âm dương như nhất	阴阳如一	Hai bên mạch không còn phân biệt — dấu hiệu bệnh khó chữa.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem đoạn bàn về tâm là chỗ trọng yếu nhất của thiên, và bình rằng ai hiểu được "các tà ở tâm đều ở bào lạc" thì mới biết vì sao chữa bệnh tim lại lấy huyệt ở kinh tâm bào. Ông cũng dẫn câu "tâm tổn thì thần đi" để nhấn mạnh rằng bệnh động đến tâm là bệnh nguy nhất.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi bàn về bài Bán hạ thang, ghi nhận đây là phương thang duy nhất được chép đủ trong Linh Khu, và khen cách dặn "lấy chỗ có chuyển biến làm mức" — cho rằng dùng thuốc mà biết dừng đúng lúc mới là biết dùng.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú giải cơ chế mất ngủ, nhấn mạnh rằng gốc là ở chỗ "dương không vào được âm", cho nên phép chữa phải nhằm thông đường chứ không phải nhằm an thần đơn thuần.

Về bảng thiên nhân tương ứng, Trương Giới Tân thẳng thắn viết rằng có những cặp là "ý lấy tượng mà nói", không nên câu nệ từng chữ. Đây là một thái độ đọc rất đáng học.

Về bát hư, các sách châm cứu đời sau đều kế thừa, và bốn vùng này trở thành bốn vùng trọng điểm trong xoa bóp và đạo dẫn — có cả phép "phách bát hư" (vỗ tám chỗ trống) lưu truyền trong dân gian đến nay.

• Mô hình "dương không vào được âm" giải thích rất đúng một hiện tượng ai mất ngủ cũng biết: càng cố ngủ càng tỉnh. Cố gắng là hoạt động của phần dương. Vì vậy cách làm hiệu quả là giảm kích thích và giảm gắng sức, không phải "quyết tâm ngủ".
• Cụ thể: tránh màn hình sáng và việc căng thẳng trước khi ngủ, giữ phòng tối và mát, giữ giờ đi ngủ và giờ dậy đều đặn — chính là giúp cho "vệ khí vào được phần âm" theo đúng nhịp.
• Nếu nằm mãi không ngủ được, dậy ra khỏi giường làm việc gì nhẹ nhàng rồi quay lại thường hiệu quả hơn là nằm cố. Đây cũng là khuyến cáo chuẩn của y học giấc ngủ hiện nay.
• Bán hạ là vị thuốc có độc tính, bắt buộc phải qua bào chế đúng cách — không phải thứ để tự mua tự dùng. Mất ngủ kéo dài nên đi khám để tìm nguyên nhân (trầm cảm, lo âu, ngưng thở khi ngủ, bệnh nội khoa) chứ không nên tự chữa lâu dài.
• Nguyên tắc "lấy chỗ có chuyển biến làm mức" rất đáng nhớ: dùng bất cứ thứ gì cũng nên bắt đầu từ ít, tăng dần, và dừng khi đủ — chứ không phải càng nhiều càng tốt.
• Bốn vùng bát hư — khuỷu, nách, bẹn, khoeo — là những chỗ nên tự sờ kiểm tra định kỳ: hạch sưng to bất thường ở nách hoặc bẹn kéo dài là dấu hiệu cần đi khám. Đây là chỗ kinh nghiệm cổ và y học hiện nay gặp nhau.
• Cũng bốn vùng ấy là chỗ xoa bóp và vận động khớp hiệu quả để giảm co cứng — vỗ nhẹ, xoa ấm, vận động khớp hết tầm mỗi ngày.
• Bảng thiên nhân tương ứng nên đọc như một lời nhắc về việc sống theo nhịp tự nhiên — ngủ đêm dậy sáng, ăn theo mùa, vận động theo thời tiết — chứ không phải một bảng tra cứu.

• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội và Thiên 76 · Vệ khí hành — vệ khí ngày đi dương đêm đi âm, nền cho cơ chế mất ngủ ở đây.
• Thiên 80 · Đại hoặc luận — cũng bàn về chứng mất ngủ và ngủ nhiều, đọc kèm.
• Thiên 54 · Thiên niên — "thần khí trú ở tim, mất thần thì chết", hô ứng với đoạn bàn về tâm.
• Thiên 8 · Bản thần — tâm tàng thần, nền lý luận cho địa vị của tâm.
• Thiên 2 · Bản du — hệ huyệt ngũ du, bối cảnh cho câu hỏi vì sao kinh tâm không có huyệt du.
• Thiên 56 · Ngũ vị — "khí hải" trong ngực, cùng chỉ tông khí.
• Thiên 48 · Cấm phục và Thiên 62 · Động du — nguyên tắc âm dương phải tương ứng mà vẫn phân biệt; "âm dương như một" là dấu hiệu xấu.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên và Thiên 9 · Chung thủy — phép cầm kim và sự chuyên chú của thầy thuốc.