"Bối du" (背俞) là các huyệt du của năm tạng nằm ở lưng. Đây là thiên ngắn nhất nhì Linh Khu — chỉ một trăm bảy mươi chữ — nhưng là một trong những thiên được dùng nhiều nhất trên lâm sàng, vì nó nêu trọn vẹn ba điều thiết thực:

Thứ nhất, vị trí sáu huyệt du ở lưng: phế du, tâm du, cách du, can du, tỳ du, thận du, kèm cả điểm mốc đầu tiên là "đại du ở trong ngực, tại đầu xương chử". Tất cả đều kèm hai bên cột sống, cách nhau chừng ba tấc.

Thứ hai, cách xác nhận huyệt bằng chính tay mình — và đây là chi tiết quý nhất của thiên: "ấn vào chỗ ấy, trong người ứng lại mà cơn đau giãn ra, thì đó chính là huyệt du." Không phải đếm đốt sống cho đúng là xong, mà phải hỏi lại cảm giác của người bệnh.

Thứ ba, chỉ định và thủ pháp: các huyệt này cứu thì được, châm thì không được; khí thịnh thì tả, hư thì bổ. Và phép bổ tả bằng lửa: bổ thì đừng thổi lửa, để nó tự tắt; tả thì thổi nhanh cho lửa bén, đến khi lửa tắt.

释1. Vị trí sáu huyệt du ở lưng

胸中大腧，在杼骨之端，肺俞在三焦之間，心俞在五焦之間，膈俞在七焦之間，肝俞在九焦之間，脾俞在十一焦之間，腎俞在十四焦之間，皆挾脊相去三寸所。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Xin nghe về các huyệt du của năm tạng hiện ra ở lưng."

Kỳ Bá đáp:

"Tất cả đều kèm hai bên cột sống, cách nhau chừng ba tấc."

Giảng: Bảng này chính là hệ huyệt bối du (背俞穴) mà Đông y dùng cho đến nay, và nó có mấy đặc điểm đáng chú ý.

Thứ nhất, thứ tự huyệt đi từ trên xuống khớp với thứ tự tạng trong thân người: phế cao nhất, rồi tâm, rồi cách (hoành cách mô), rồi can, tỳ, thận. Đây lại là nguyên lý "hình chiếu" đã thấy ở thiên 49 với khuôn mặt — lưng cũng là một hình chiếu của tạng phủ, nhưng là hình chiếu trực tiếp theo vị trí giải phẫu thật, cho nên chính xác hơn.

Thứ hai, khoảng cách giữa các huyệt rất đều: 3, 5, 7, 9, 11 — cứ cách hai đốt một huyệt. Chỉ có thận du nhảy lên đốt thứ mười bốn (cách ba đốt) vì phải xuống tới vùng thắt lưng.

Thứ ba, chữ "tiêu" (焦) ở đây được các nhà chú giải thống nhất đọc là "椎" — đốt sống. Cách đếm của Nội Kinh bắt đầu từ đốt sống ngực thứ nhất, nên "tam tiêu chi gian" là dưới mỏm gai đốt sống ngực thứ ba, và cứ thế. Đối chiếu với châm cứu học hiện nay thì khớp: phế du ở dưới D3, tâm du dưới D5, cách du dưới D7, can du dưới D9, tỳ du dưới D11, thận du dưới L2 (đúng bằng đốt thứ mười bốn nếu đếm liên tục từ D1).

Thứ tư, "cách tích tam thốn" — cách cột sống ba tấc. Đây là con số gây bàn cãi nhiều nhất trong thiên, vì châm cứu học hiện nay đặt hàng huyệt bối du ở cách đường giữa một tấc rưỡi. Phần lớn nhà chú giải giải thích rằng "ba tấc" ở đây là khoảng cách giữa hai huyệt trái và phải cộng lại, tức mỗi bên một tấc rưỡi — cách giải thích này hợp lý và được chấp nhận rộng rãi.

Riêng cách du đáng nói thêm: nó không phải huyệt của một tạng nào, mà của hoành cách mô. Nhưng vì nằm ở chỗ then chốt giữa thượng tiêu và trung tiêu, nó về sau trở thành "huyết hội" — một trong tám hội huyệt, dùng cho mọi bệnh về huyết. Chi tiết ấy không có trong thiên này mà do đời sau bổ sung.

释2. Xác nhận huyệt bằng cảm giác của người bệnh

則欲得而驗之，按其處，應在中而痛解，乃其俞也。

Dịch: "Muốn tìm cho đúng mà kiểm nghiệm nó thì ấn vào chỗ ấy: trong người có ứng lại mà cơn đau giãn ra — đó chính là huyệt du."

Giảng: Một câu mười hai chữ, mà là chi tiết quý nhất của cả thiên.

Kinh văn vừa đưa bảng đếm đốt sống rất rành mạch, rồi lập tức nói rằng bảng ấy chưa đủ. Phải ấn vào, và phải có hai dấu hiệu:

• "Ứng tại trung" — người bệnh cảm thấy có gì đó ứng lại ở bên trong, một cảm giác truyền vào sâu;
• "Thống giải" — cơn đau giãn ra, dễ chịu hơn.

Đây là một nguyên tắc phương pháp luận rất chín: số đo cho ta chỗ để tìm, cảm giác của người bệnh mới cho ta chỗ đúng. Vì cơ thể mỗi người một khác — cột sống dài ngắn, đốt sống to nhỏ, tạng phủ cao thấp (đúng như thiên 47 vừa bàn) — nên không thể có một bảng tọa độ dùng chung cho tất cả.

Và chú ý chiều của việc xác nhận: không phải thầy thuốc sờ thấy gì, mà là người bệnh cảm thấy gì. Đây là chỗ Nội Kinh đặt người bệnh vào trong quá trình chẩn đoán, không coi họ là vật thể nằm im.

Nguyên tắc này về sau phát triển thành cả một hệ thống trong châm cứu: các "a thị huyệt" (huyệt tìm theo chỗ đau), phép "dĩ thống vi du" (lấy chỗ đau làm huyệt) nêu ở thiên 13, và kỹ thuật thăm dò áp thống vẫn dùng hàng ngày trong phòng khám châm cứu.

释3. Cứu được, châm không được

灸之則可，刺之則不可。氣盛則寫之，虛則補之。

Dịch: "Cứu thì được, châm thì không được. Khí thịnh thì tả, hư thì bổ."

Giảng: Câu cấm này gây tranh luận suốt hai nghìn năm, vì châm cứu học hiện nay vẫn châm các huyệt bối du hàng ngày.

Các nhà chú giải giải thích theo hai hướng, và cả hai đều có lý.

Hướng thứ nhất — vì nguy hiểm. Các huyệt này nằm ngay trên tạng phủ, nhất là phế du, tâm du, cách du nằm trên lồng ngực. Châm sâu ở đó có thể đâm vào phổi. Đây là mối lo có thật, và Nội Kinh cảnh báo về tai nạn châm ở nhiều chỗ khác nữa — thiên 52, Tố Vấn thiên 52 (Thích cấm luận) đều dặn "châm trúng phổi thì ho suyễn ngược lên mà thở hổn hển". Đọc theo hướng này thì câu cấm là lời cảnh báo an toàn, và nó vẫn đúng: châm huyệt bối du phải châm chếch hoặc châm ngang, không được châm thẳng sâu.

Hướng thứ hai — vì tính chất của huyệt. Bối du là nơi khí của tạng rót ra lưng, mà tạng thuộc âm, ở sâu. Bệnh của tạng phần nhiều là hư và hàn, mà hư hàn thì hợp với cứu hơn châm. Đọc theo hướng này thì câu cấm là chỉ định điều trị, không phải lệnh cấm tuyệt đối.

Thực tế lâm sàng ngày nay dung hòa cả hai: huyệt bối du dùng cứu là chính, châm thì được nhưng phải châm nông và chếch.

Câu "khí thịnh thì tả, hư thì bổ" là nguyên tắc chung đã gặp ở nhiều thiên, nhưng đặt ở đây nó dẫn thẳng sang đoạn cuối — vì sau khi nói "chỉ cứu thôi", kinh văn phải trả lời: cứu thì bổ tả bằng cách nào?

释4. Bổ tả bằng lửa

以火補者，毋吹其火，須自滅也。以火寫者，疾吹其火，傳其艾，須其火滅也。

Dịch: "Lấy lửa mà bổ thì đừng thổi lửa, để nó tự tắt.

Lấy lửa mà tả thì thổi nhanh cho lửa bén, cho lửa lan theo mồi ngải, đợi đến khi lửa tắt."

Giảng: Hai câu này là định nghĩa kinh điển của phép bổ tả trong cứu pháp, và chúng vẫn được dạy nguyên văn trong giáo trình châm cứu đến nay.

Nguyên lý rất dễ hiểu khi nhìn vào tốc độ cháy:

Đây là cùng một logic với bổ tả trong châm pháp đã nêu ở thiên 1 và thiên 3: chậm và nhẹ thì bổ, nhanh và mạnh thì tả. Nội Kinh rất nhất quán ở điểm này — bổ là giữ lại và đưa vào, tả là mở ra và đẩy đi, bất kể dùng kim hay dùng lửa.

Chi tiết "tu tự diệt dã" — để nó tự tắt — cũng nói lên một thái độ: bổ thì không được vội. Muốn bồi thì phải để thời gian cho cái ấm thấm vào, không thúc ép được. Đây là điều rất thực trên lâm sàng và cũng rất thực ngoài đời.

Và cả hai phép đều kết thúc bằng cùng một câu: "đợi đến khi lửa tắt". Dù bổ hay tả, việc làm phải trọn, không bỏ dở giữa chừng.

• 肺俞在三焦之間，心俞在五焦之間，膈俞在七焦之間，肝俞在九焦之間，脾俞在十一焦之間，腎俞在十四焦之間 · Phế du tại tam tiêu chi gian, tâm du tại ngũ tiêu chi gian, cách du tại thất tiêu chi gian, can du tại cửu tiêu chi gian, tỳ du tại thập nhất tiêu chi gian, thận du tại thập tứ tiêu chi gian · Bảng huyệt bối du của năm tạng.
• 皆挾脊相去三寸所 · Giai hiệp tích tương khứ tam thốn sở · Tất cả đều kèm hai bên cột sống, cách nhau chừng ba tấc.
• 按其處，應在中而痛解，乃其俞也 · Án kỳ xứ, ứng tại trung nhi thống giải, nãi kỳ du dã · Ấn vào chỗ ấy, trong người ứng lại mà cơn đau giãn ra — đó chính là huyệt du. — Số đo cho chỗ để tìm, cảm giác người bệnh cho chỗ đúng.
• 灸之則可，刺之則不可 · Cứu chi tắc khả, thích chi tắc bất khả · Cứu thì được, châm thì không được.
• 以火補者，毋吹其火，須自滅也。以火寫者，疾吹其火，傳其艾，須其火滅也 · Dĩ hỏa bổ giả, vô xuy kỳ hỏa, tu tự diệt dã; dĩ hỏa tả giả, tật xuy kỳ hỏa, truyền kỳ ngải, tu kỳ hỏa diệt dã · Định nghĩa kinh điển của bổ tả trong cứu pháp.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đặc biệt đề cao câu "ấn vào chỗ ấy, trong người ứng lại mà cơn đau giãn ra", cho rằng đó là lời dạy về phép lấy huyệt sống — đếm đốt là phép chết, ấn mà nghiệm mới là phép sống. Người chỉ biết đếm mà không biết nghiệm thì lấy huyệt mười lần sai bốn năm.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi bàn về con số "ba tấc", cho rằng phải hiểu là khoảng cách giữa hai huyệt hai bên cộng lại, mỗi bên một tấc rưỡi — nếu hiểu mỗi bên ba tấc thì huyệt sẽ rơi ra ngoài hàng bối du, thành hàng huyệt thứ hai của kinh Bàng quang.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú giải câu "châm thì không được" theo hướng tính chất của huyệt: bối du là nơi khí âm của tạng rót ra, bệnh tạng phần nhiều hư hàn, nên hợp với cứu. Nhưng ông cũng ghi nhận rằng đời sau vẫn châm, và cho rằng chỗ cốt là châm nông.

Nhiều nhà chú giải khác nghiêng về cách giải thứ nhất — cấm châm vì nguy hiểm, do các huyệt nằm trên phổi và tim. Cả hai cách giải đều để lại dấu trong thực hành hiện nay: huyệt bối du dùng cứu là chính, châm thì châm chếch và nông.

Về phép hỏa bổ hỏa tả, tất cả các sách châm cứu đời sau đều chép nguyên văn hai câu này, từ Giáp Ất Kinh của Hoàng Phủ Mật đến Châm Cứu Đại Thành của Dương Kế Châu — một trong số ít đoạn Nội Kinh được truyền lại mà không ai sửa một chữ.

• Hàng huyệt bối du vẫn là một trong những nhóm huyệt được dùng nhiều nhất trong châm cứu và xoa bóp: đau lưng, mệt mỏi kéo dài, rối loạn tiêu hóa, hen suyễn đều có thể dùng tới. Nhưng vì nằm ngay trên phổi và thận, đây không phải chỗ để tự châm.
• Xoa bóp hoặc day ấn nhẹ dọc hai bên cột sống thì an toàn và dễ làm, và nguyên tắc của thiên này rất hữu ích: tìm chỗ ấn vào thấy "ứng" và thấy dễ chịu hơn — đó mới là chỗ đáng day, chứ không phải chỗ trong sách chỉ.
• Nguyên tắc "ấn vào mà cơn đau giãn ra" dùng được rộng hơn phạm vi châm cứu: khi tự xử lý một chỗ mỏi, dấu hiệu đúng là sau khi day thấy dễ chịu hơn, không phải thấy đau hơn. Đau tăng lên sau khi tác động là dấu hiệu nên dừng.
• Phép "bổ thì đừng thổi lửa, để nó tự tắt" là một hình ảnh đáng nhớ ngoài y học: cái gì muốn bồi đắp thì phải để thời gian thấm vào, thúc ép chỉ làm nó cháy nhanh rồi hết.
• Nếu dùng cứu ngải tại nhà (điếu ngải, hơ ấm), cần nhớ rằng cứu vào vùng lưng phải có người khác làm và phải giữ khoảng cách an toàn để không bỏng. Người mất cảm giác da, người tiểu đường có biến chứng thần kinh thì không nên tự cứu.
• Việc kinh văn hỏi lại cảm giác của người bệnh để xác nhận là một thái độ đáng giữ trong mọi chăm sóc: người được chăm sóc biết rõ nhất chỗ nào dễ chịu chỗ nào không.

• Thiên 47 · Bản tạng — tạng phủ mỗi người một cao thấp, chính là lý do phải ấn mà nghiệm chứ không chỉ đếm đốt.
• Thiên 13 · Kinh cân — phép "dĩ thống vi du", lấy chỗ đau làm huyệt, cùng một tinh thần với câu xác nhận ở đây.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên và Thiên 3 · Tiểu châm giải — bổ tả trong châm pháp, cùng logic chậm thì bổ nhanh thì tả.
• Thiên 10 · Kinh mạch — đường đi của kinh Túc Thái dương Bàng quang, nơi hàng huyệt bối du nằm trên.
• Thiên 2 · Bản du — hệ huyệt du ở tay chân, đọc kèm để thấy hai hệ du huyệt khác nhau thế nào.
• Tố Vấn thiên 52 · Thích cấm luận — cảnh báo về tai nạn châm vào tạng phủ, làm sáng nghĩa câu "châm thì không được".
• Tố Vấn thiên 61 · Thủy nhiệt huyệt luận — cũng chép vị trí một số huyệt ở lưng, có chỗ khác biệt đáng đối chiếu.