Thiên mang tên "Vệ khí" (衛氣) nhưng chỉ dùng vệ khí làm cửa vào; nội dung chính là hai học thuyết lớn của châm cứu học: tiêu bản và khí nhai.

Phần mở đầu phân định rất gọn: năm tạng cất giữ tinh thần hồn phách, sáu phủ nhận nước thóc mà hóa vận. Khí của chúng trong thì thấm vào năm tạng, ngoài thì kết lạc ra tứ chi các khớp. Trong đó, khí nổi mà không đi theo kinh là vệ khí; tinh khí đi trong kinh là doanh khí. Hai thứ âm dương đi theo nhau, trong ngoài xuyên suốt, "như vòng tròn không có đầu mối".

Phần thứ hai là học thuyết tiêu bản (标本 — ngọn và gốc): mỗi kinh trong mười hai kinh đều có một "bản" ở tứ chi (thường ở dưới khuỷu dưới gối) và một "tiêu" ở đầu mặt hoặc ở lưng. Kỳ Bá kê đủ mười hai cặp. Rồi nêu quy luật chẩn đoán: dưới hư thì quyết, dưới thịnh thì nhiệt, trên hư thì hoa mắt, trên thịnh thì nóng đau.

Phần thứ ba là học thuyết khí nhai (气街 — đường lớn của khí): khí trong người có bốn đường lớn — ngực, bụng, đầu, cẳng chân — mỗi đường có chỗ để "dừng khí" mà điều trị. Rồi thủ pháp: dùng hào châm, phải ấn trước cho khí ứng lâu vào tay rồi mới châm. Và câu kết rất thực tế về tiên lượng: "chỗ đau di chuyển được thì dễ khỏi; tích khối mà không đau thì khó khỏi."

释1. Doanh và vệ, tiêu bản và hư thực

其浮氣之不循經者，為衛氣。其精氣之行於經者，為榮氣。陰陽相隨，外內相貫，如環之無端，亭亭淳淳乎，孰能窮之。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Năm tạng là chỗ cất giữ tinh thần hồn phách. Sáu phủ là chỗ nhận nước thóc mà hóa vận vật chất. Khí của chúng, trong thì thấm vào năm tạng, ngoài thì kết lạc ra tứ chi các khớp.

Khí nổi mà không đi theo kinh mạch thì là vệ khí; tinh khí đi trong kinh mạch thì là doanh khí. Âm dương đi theo nhau, trong ngoài xuyên suốt, như vòng tròn không có đầu mối, mênh mang thuần hậu thay — ai mà cùng tận được?

Thế nhưng khi phân biệt âm dương ra, thì thảy đều có tiêu bản, có hư thực, có chỗ rời ra.

Giảng: Đoạn mở đầu là một trong những định nghĩa gọn nhất về doanh vệ trong cả Nội Kinh, và chỗ phân biệt nằm ở hai chữ:

Điều này khớp hoàn toàn với thiên 18 (Doanh vệ sinh hội) — doanh đi trong mạch, vệ đi ngoài mạch. Nhưng chữ dùng ở đây sắc hơn: "phù khí" và "tinh khí". Vệ khí là phần nổi, mạnh, nhanh, đi lan; doanh khí là phần tinh, thuần, đi theo đường.

Câu "như hoàn chi vô đoan, đình đình thuần thuần hồ, thục năng cùng chi" — như vòng tròn không đầu mối, mênh mang thuần hậu thay, ai mà cùng tận được — là một câu văn đẹp, nhưng nó không dừng ở chỗ than thở. Ngay sau đó kinh văn nói: "nhiên kỳ phân biệt âm dương, giai hữu tiêu bản hư thực" — tuy vậy, khi phân ra thì thảy đều có tiêu bản hư thực.

Đây là chỗ đáng học nhất về phương pháp: cái toàn thể thì vô cùng, nhưng cái phân tích được thì có quy luật. Không vì đạo mênh mông mà buông tay không tìm hiểu; phải tìm chỗ nó phân ra — và chỗ ấy là tiêu bản, hư thực.

Bảng năm điều "biết được thì biết" là một đề cương của cả thiên, và câu cuối đặt rất cao: "biết tiêu bản của sáu kinh thì không còn nghi hoặc gì trong thiên hạ".

释2. Mười hai cặp tiêu bản

足太陽之本，在跟以上五寸中，標在兩絡命門，命門者，目也。

Dịch: Kỳ Bá nói: "Rộng thay lời luận của thánh đế! Thần xin nói hết ý."

"Phàm xét các chỗ ấy: dưới hư thì quyết, dưới thịnh thì nhiệt; trên hư thì hoa mắt, trên thịnh thì nóng đau. Cho nên thực thì cắt mà ngăn nó lại, hư thì dẫn mà nâng nó lên."

Giảng: Đây là học thuyết tiêu bản — một trong những đóng góp riêng của Linh Khu cho châm cứu học, và nó cần được hiểu cho đúng.

Chữ "bản" (本) nghĩa là gốc cây, "tiêu" (标) nghĩa là ngọn cây. Mỗi kinh được nhìn như một cái cây mọc từ tứ chi lên đầu:

• Gốc ở tứ chi — hầu hết nằm dưới khuỷu tay, dưới đầu gối;
• Ngọn ở đầu mặt, cổ, ngực hoặc ở lưng.

Quy luật phân bố của phần "tiêu" rất đáng chú ý:

Điều này hợp lẽ: dương chủ ngoài và lên cao nên ngọn ở đầu mặt; âm chủ trong nên ngọn ở lưng (nơi khí tạng rót ra — chính là hàng huyệt bối du vừa học ở thiên 51) và ở thân mình.

Ý nghĩa thực hành của học thuyết này rất lớn: bệnh ở ngọn có thể chữa từ gốc. Đau đầu, đau mắt, ù tai — những chứng ở "tiêu" — có thể châm các huyệt ở tay chân, nơi "bản". Đây chính là cơ sở lý luận của phép "thượng bệnh hạ thủ" (bệnh trên lấy huyệt dưới) mà châm cứu dùng hàng ngày, và nó cũng giải thích vì sao các huyệt ngũ du ở dưới khuỷu dưới gối lại chữa được bệnh toàn thân.

Bảng bốn chứng ở cuối cũng rất gọn và dễ nhớ:

Và phép chữa: "thực giả, tuyệt nhi chỉ chi; hư giả, dẫn nhi khởi chi" — thực thì cắt mà ngăn lại, hư thì dẫn mà nâng lên. Hai động từ này rất hình tượng: với chứng thực thì chặn dòng, với chứng hư thì dắt lên.

Một chi tiết thú vị về từ ngữ: kinh văn giải thích hai tên gọi ẩn dụ ngay trong chính văn — "mệnh môn tức là mắt" và "song lung tức là tai". Chữ "song lung" (窗籠 — cái lồng cửa sổ) đặt cho tai rất gợi: tai là cửa sổ có nan, để âm thanh lọt vào. Còn "mệnh môn" ở đây chỉ mắt, khác với chữ "mệnh môn" trong Nan Kinh đời sau (chỉ thận phải hoặc khoảng giữa hai thận) — một ví dụ về cùng một thuật ngữ mà nghĩa đổi theo thời.

释3. Bốn khí nhai

胸氣有街，腹氣有街，頭氣有街，脛氣有街。

Dịch: "Xin nói về khí nhai. Khí ở ngực có đường, khí ở bụng có đường, khí ở đầu có đường, khí ở cẳng chân có đường.

Lấy các chỗ ấy thì dùng hào châm; phải ấn trước cho khí ứng lâu vào tay, rồi mới châm mà cho khí.

Những bệnh chữa được là: đau đầu, hoa mắt ngã lăn, đau bụng, đầy trong bụng, trướng đột ngột, và những tích khối mới có.

Chỗ đau mà di chuyển được thì dễ khỏi; tích khối mà không đau thì khó khỏi."

Giảng: Khí nhai (气街) nghĩa đen là "đường phố của khí" — chữ "nhai" là đường lớn trong thành. Đây là học thuyết về những đường ngang mà khí đi tắt, khác với các kinh mạch là những đường dọc.

Ý nghĩa của nó rất quan trọng: nếu chỉ có kinh mạch chạy dọc thì khí chỉ đi được theo đường của từng kinh. Nhưng khí nhai là chỗ khí của nhiều kinh gặp nhau và thông ngang, giống như trong một thành có những đại lộ nối các phố lại. Nhờ vậy mà:

• Khí có đường đi tắt, không phải vòng theo cả kinh;
• Một huyệt có thể ảnh hưởng đến cả một vùng, không riêng một kinh.

Bốn khí nhai chia cơ thể thành bốn tầng: đầu, ngực, bụng, chân. Và chỗ "dừng khí" của mỗi tầng đều là những vùng trọng yếu — đặc biệt bối du xuất hiện ở cả khí nhai ngực lẫn khí nhai bụng, cho thấy tầm quan trọng của hàng huyệt ở lưng vừa bàn ở thiên 51.

Thủ pháp nêu ở đây rất đáng chú ý: "tất tiên án nhi tại, cửu ứng ư thủ, nãi thích nhi dữ chi" — phải ấn trước, đợi khí ứng lâu vào tay, rồi mới châm. Đây lại là nguyên tắc đã gặp ở thiên 51: tay phải cảm nhận được trước khi kim đi vào. Không phải cứ theo tọa độ mà đâm.

Chỉ định điều trị được liệt kê gọn: đau đầu, hoa mắt ngã lăn (thuộc khí nhai đầu), đau bụng đầy trướng (khí nhai bụng), và "tân tích" — tích khối mới có.

Và câu kết là một nguyên tắc tiên lượng rất sắc:

"Đau mà di chuyển được thì dễ khỏi; tích khối mà không đau thì khó khỏi."

Logic rất rõ: đau và di chuyển được nghĩa là khí còn động, tà còn chưa bám chặt, mới ở mức khí trệ — gỡ được. Không đau mà có khối nghĩa là chỗ ấy đã mất cảm giác, khí không còn tới nữa, tà đã thành hình, bám sâu — khó gỡ.

Nguyên tắc này hô ứng chính xác với thiên 49, nơi kinh văn nói sắc "tán ra chưa tụ thì bệnh tản mà khí đau, chỗ tụ chưa thành". Hai thiên cùng một nhận thức: cái còn động, còn đau, còn tản là cái còn chữa được; cái đã tụ, đã lặng, đã chai mới là cái đáng lo.

• 其浮氣之不循經者，為衛氣。其精氣之行於經者，為榮氣 · Kỳ phù khí chi bất tuần kinh giả, vi vệ khí; kỳ tinh khí chi hành ư kinh giả, vi doanh khí · Khí nổi không đi theo kinh là vệ khí; tinh khí đi trong kinh là doanh khí.
• 陰陽相隨，外內相貫，如環之無端，亭亭淳淳乎，孰能窮之 · Âm dương tương tùy, ngoại nội tương quán, như hoàn chi vô đoan, đình đình thuần thuần hồ, thục năng cùng chi · Âm dương theo nhau, trong ngoài xuyên suốt, như vòng tròn không đầu mối — ai mà cùng tận được?
• 然其分別陰陽，皆有標本虛實所離之處 · Nhiên kỳ phân biệt âm dương, giai hữu tiêu bản hư thực sở ly chi xứ · Nhưng khi phân biệt âm dương ra thì thảy đều có tiêu bản hư thực. — Cái toàn thể thì vô cùng, cái phân tích được thì có quy luật.
• 能知六經標本者，可以無惑於天下 · Năng tri lục kinh tiêu bản giả, khả dĩ vô hoặc ư thiên hạ · Biết tiêu bản của sáu kinh thì không còn nghi hoặc gì trong thiên hạ.
• 下虛則厥，下盛則熱，上虛則眩，上盛則熱痛 · Hạ hư tắc quyết, hạ thịnh tắc nhiệt, thượng hư tắc huyễn, thượng thịnh tắc nhiệt thống · Bốn chứng của tiêu bản hư thực.
• 實者，絕而止之，虛者，引而起之 · Thực giả, tuyệt nhi chỉ chi; hư giả, dẫn nhi khởi chi · Thực thì cắt mà ngăn lại, hư thì dẫn mà nâng lên.
• 胸氣有街，腹氣有街，頭氣有街，脛氣有街 · Hung khí hữu nhai, phúc khí hữu nhai, đầu khí hữu nhai, kinh khí hữu nhai · Bốn khí nhai.
• 必先按而在，久應於手，乃剌而予之 · Tất tiên án nhi tại, cửu ứng ư thủ, nãi thích nhi dữ chi · Phải ấn trước cho khí ứng lâu vào tay rồi mới châm.
• 痛可移者，易已也，積不痛，難已也 · Thống khả di giả, dị dĩ dã; tích bất thống, nan dĩ dã · Đau mà di chuyển được thì dễ khỏi; tích khối mà không đau thì khó khỏi.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem học thuyết tiêu bản là chìa khóa của phép lấy huyệt từ xa. Ông bình rằng biết tiêu bản thì hiểu vì sao bệnh ở đầu lại châm ở chân — gốc động thì ngọn theo, ấy là lẽ tự nhiên của cây cỏ mà cũng là lẽ của người. Ông cũng nhấn mạnh câu "biết tiêu bản sáu kinh thì không nghi hoặc trong thiên hạ", cho rằng lời ấy không quá.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý quy luật phân bố của phần "tiêu": kinh dương thì tiêu ở đầu mặt, kinh âm thì tiêu ở bối du và thân mình. Ông cho rằng đây chính là chỗ nối học thuyết tiêu bản với hệ huyệt bối du của thiên trước.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn kỹ về khí nhai, giải rằng kinh mạch là đường dọc, khí nhai là đường ngang; có dọc có ngang thì khí mới thông khắp mà không tắc. Ông ví khí nhai với những con đường lớn trong thành — tên chữ "nhai" đã hàm ý ấy.

Về câu kết tiên lượng, các nhà chú giải đều tán thưởng, cho rằng "đau thì còn khí, không đau mới đáng sợ" là kinh nghiệm quý. Trương Giới Tân bình thêm: người đời thấy đau thì lo, thấy hết đau thì mừng; nào biết có thứ hết đau là vì khí đã không tới nữa.

• Nguyên tắc "bệnh ở ngọn chữa từ gốc" giải thích điều nhiều người thắc mắc khi đi châm cứu: đau đầu mà thầy thuốc châm ở bàn tay bàn chân. Đó không phải tùy tiện mà theo học thuyết tiêu bản.
• Cùng lý ấy, bấm huyệt ở bàn tay bàn chân để giảm đau đầu, hoa mắt là cách tự chăm sóc an toàn và dễ làm — an toàn hơn nhiều so với tác động vào vùng đầu cổ.
• Câu "đau mà di chuyển được thì dễ khỏi; có khối mà không đau thì khó khỏi" là lời nhắc đáng giá: một khối u hay cục cứng không đau không phải là dấu hiệu yên tâm — trái lại, đó chính là thứ cần đi khám. Đây là chỗ y học cổ và y học hiện nay gặp nhau.
• Tương tự, chỗ mất cảm giác đáng lo hơn chỗ đau: tê bì kéo dài, vùng da mất cảm giác, vết thương không thấy đau đều là dấu hiệu cần kiểm tra, không phải dấu hiệu đã khỏi.
• Nguyên tắc "ấn trước, đợi có ứng vào tay rồi mới làm" dùng được cả trong xoa bóp tại nhà: tìm chỗ bằng cảm nhận chứ không bằng sách vở, và chỉ tác động khi đã thấy đúng chỗ.
• Cách nghĩ "cái toàn thể thì vô cùng, nhưng cái phân tích được thì có quy luật" là một thái độ học tập đáng giữ: không vì một lĩnh vực mênh mông mà bỏ, cũng không vì nắm được vài quy luật mà tưởng đã nắm hết.

• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — định nghĩa đầy đủ về doanh vệ, đọc kèm với hai chữ "phù khí" và "tinh khí" ở đây.
• Thiên 51 · Bối du — hàng huyệt bối du xuất hiện cả trong phần tiêu của các kinh âm lẫn trong khí nhai ngực và bụng.
• Thiên 2 · Bản du — hệ huyệt ngũ du ở tứ chi, chính là vùng "bản" của học thuyết tiêu bản.
• Thiên 10 · Kinh mạch — đường đi mười hai kinh, nền tảng để hiểu tiêu bản.
• Thiên 49 · Ngũ sắc — nguyên tắc "tán thì bệnh tản mà khí đau, tụ thì đã thành khối", hô ứng với câu tiên lượng ở cuối thiên này.
• Thiên 76 · Vệ khí hành — bàn riêng về đường đi của vệ khí trong một ngày đêm.
• Thiên 71 · Tà khách và Thiên 62 · Động du — bổ sung về chỗ khí thông ngang giữa các kinh.