"Ngọc bản" (玉版) — tấm ngọc. Tên thiên lấy từ câu kết: Hoàng Đế nghe xong thì nói "xin khắc vào tấm ngọc, coi là của báu, truyền cho đời sau, làm điều cấm trong phép châm, khiến dân chớ dám phạm." Đây là thiên duy nhất trong Linh Khu được kết thúc bằng một lời tuyên bố long trọng như vậy, và nội dung của nó xứng đáng với điều đó.

Thiên gồm bốn phần, và cả bốn đều xoay quanh một chủ đề: cây kim nhỏ mà việc lớn, cho nên phải biết sợ.

Phần thứ nhất trả lời câu hỏi vì sao một vật nhỏ như cây kim lại được sánh với trời đất. Kỳ Bá đáp bằng một so sánh táo bạo: vật lớn hơn cây kim chỉ có năm thứ binh khí — mà năm thứ binh khí là đồ để chết, không phải đồ để sống. Còn kim thì để trị dân. Vậy kim với binh khí, cái nào nhỏ hơn?

Phần thứ hai bàn về ung nhọt, và nêu câu bất hủ: "Ung nhọt sinh ra, mủ máu thành hình, không từ trời rơi xuống, không từ đất mọc lên — là do cái rất nhỏ tích lại mà sinh. Cho nên thánh nhân tự chữa từ lúc chưa có hình; kẻ ngu thì đợi khi nó đã thành." Và câu tiên lượng nghiệt ngã: "mủ đã thành thì mười phần chết chín."

Phần thứ ba kê hai bảng năm nghịch — năm dấu hiệu nghịch của bệnh ung nhọt, và hai bộ năm nghịch của các bệnh khác, kèm kỳ hạn: "không quá mười lăm ngày mà chết" và "không quá một khắc mà chết".

Phần thứ tư, tăm tối nhất, là lời cảnh báo rằng kim có thể giết người: châm huyệt Ngũ lý năm lần thì khí của tạng hết sạch; "năm lần năm là hai mươi lăm, thì cạn hết chỗ rót của nó". Và hai câu kết rợn người: "Kẻ dòm cửa mà châm thì chết trong nhà; kẻ vào cửa mà châm thì chết ngay trên nhà trên."

释1. Cây kim và năm thứ binh khí

夫大於鍼者，惟五兵者焉。五兵者，死之備也。非生之具……夫治民者，亦唯鍼焉，夫鍼之與五兵，其孰小乎。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta cho cây kim nhỏ là vật bé mọn; thầy lại nói trên hợp với trời, dưới hợp với đất, giữa hợp với người. Ta cho thế là nói quá về ý nghĩa của cây kim — xin nghe duyên cớ."

Kỳ Bá đáp: "Vật gì lớn hơn trời? Này, thứ lớn hơn cây kim thì chỉ có năm thứ binh khí mà thôi. Mà năm thứ binh khí là đồ chuẩn bị cho cái chết, không phải đồ để sống.

Vả lại con người là cái trấn giữ của trời đất — há chẳng phải là một trong ba ngôi sao?

Còn cái để trị dân thì cũng chỉ có cây kim. Vậy cây kim với năm thứ binh khí, cái nào nhỏ hơn?"

Giảng: Đoạn mở đầu này là một trong những đoạn hùng biện hay nhất của Nội Kinh, và lập luận của Kỳ Bá rất chặt.

Hoàng Đế chê cây kim nhỏ bé. Kỳ Bá không cãi rằng kim to; ông đổi tiêu chuẩn đo. Không đo bằng kích thước mà đo bằng tầm quan trọng đối với sinh mệnh.

Và ông chọn đúng vật để so sánh: năm thứ binh khí (ngũ binh — cung, thù, mâu, qua, kích). Đây là những vật mà cả thiên hạ đều thừa nhận là trọng đại. Nhưng ông chỉ ra ngay chỗ khác biệt căn bản:

	Năm binh khí	Cây kim
Công dụng	"Đồ chuẩn bị cho cái chết"	"Cái để trị dân"
Hướng	Lấy đi sự sống	Giữ lại sự sống

Vậy nếu binh khí được coi là trọng đại vì nó quyết định sống chết, thì cây kim — cũng quyết định sống chết mà theo chiều ngược lại — còn trọng đại hơn.

Câu "phu nhân giả, thiên địa chi trấn dã" — con người là cái trấn giữ của trời đất — đặt con người ngang hàng với trời và đất thành ba ngôi (tam tài). Đây là tư tưởng nền của cả văn hóa phương Đông, và ở đây nó được dùng để nâng tầm nghề y: nếu con người ngang với trời đất, thì cái giữ gìn con người cũng phải được coi trọng ngang thế.

Đây là tuyên ngôn về phẩm giá nghề y, và nó vẫn còn nguyên sức nặng.

释2. Cái rất nhỏ tích lại mà thành ung nhọt

夫癰疽之生，膿血之成也，不從天下，不從地出，積微之所生也。故聖人自治於未有形也，愚者遭其已成也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Khi bệnh mới sinh, có lúc do mừng giận thất thường, ăn uống không điều độ, âm khí không đủ, dương khí có thừa, doanh khí không vận hành — bèn phát thành ung nhọt. Âm dương không thông, hai thứ nhiệt đánh nhau, bèn hóa thành mủ. Cây kim nhỏ có lấy được nó không?"

Kỳ Bá đáp: "Thánh nhân không thể khiến cái đã hóa thành lại làm như chưa — tà khí thì không được để lưu lại.

Cho nên hai quân đối nhau, cờ xí trông thấy nhau, gươm trần bày giữa đồng — đó không phải mưu tính của một ngày. Khiến dân theo lệnh, cấm thì dừng, quân sĩ không ngại gươm trần — đó không phải sự dạy dỗ của một ngày, cũng không phải điều được trong chốc lát.

Vậy để đến nỗi thân mang bệnh ung nhọt, mủ máu tụ lại — chẳng phải là đã xa đạo lắm rồi sao?

Ung nhọt sinh ra, mủ máu thành hình, không từ trời rơi xuống, không từ đất mọc lên — là do cái rất nhỏ tích lại mà sinh ra.

Cho nên thánh nhân tự chữa từ lúc chưa có hình; kẻ ngu thì đợi khi nó đã thành."

Giảng: Đây là đoạn quan trọng nhất của thiên, và nó nói ba điều lớn.

Thứ nhất, "tích vi chi sở sinh" — do cái rất nhỏ tích lại mà sinh ra. Sáu chữ này là một trong những phát biểu sâu sắc nhất của Nội Kinh về bệnh nguyên. Ung nhọt không phải tai họa từ trời giáng xuống, mà là kết quả tích lũy của những sai lệch rất nhỏ: mừng giận thất thường, ăn uống không điều độ, mỗi ngày một chút.

Điều này giải thích vì sao bệnh hay đến "đột ngột": không phải nó đột ngột, mà là ta chỉ nhận ra nó ở giai đoạn cuối của một quá trình dài.

Thứ hai, phép so sánh với việc binh. Kỳ Bá dùng lại hình ảnh quân sự: hai quân đối trận không phải chuyện một ngày; quân sĩ tuân lệnh không ngại gươm trần cũng không phải chuyện dạy một ngày. Mọi kết cục lớn đều là tích lũy dài ngày. Và từ đó suy ra: để thân mình mang ung nhọt cũng vậy — "chẳng phải là đã xa đạo lắm rồi sao?"

Câu hỏi ấy có sức nặng của một lời trách nhẹ nhàng mà thấm.

Thứ ba, cặp đối lập thánh nhân và kẻ ngu:

"Thánh nhân tự trị ư vị hữu hình dã; ngu giả tao kỳ dĩ thành dã." Thánh nhân tự chữa từ lúc chưa có hình; kẻ ngu thì đợi khi nó đã thành.

Đây là bản diễn đạt mạnh mẽ nhất của tư tưởng "trị vị bệnh" đã nêu ở thiên 55. Và chú ý hai chữ "tự trị" — tự mình chữa. Không phải đợi thầy thuốc, mà là tự mình giữ gìn từ khi chưa có gì.

Câu đầu của Kỳ Bá cũng rất đáng ghi: "thánh nhân bất năng sử hóa giả vi chi" — thánh nhân không thể khiến cái đã hóa thành lại làm như chưa. Đây là một sự thừa nhận giới hạn rất thành thật: y học không đảo ngược được mọi thứ. Có những chỗ đã qua thì không quay lại được, và đó chính là lý do phải phòng trước.

释3. Mủ đã thành thì mười phần chết chín

膿已成，十死一生，故聖人勿使已成，而明為良方，著之竹帛，使能者踵而傳之後世。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Nếu nó đã thành hình mà ta không gặp lúc ấy, mủ đã thành mà ta không thấy — thì làm thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Mủ đã thành thì mười phần chết chín. Cho nên thánh nhân chớ để nó thành, mà phải làm rõ phương hay, chép vào tre lụa, khiến người có tài nối gót mà truyền cho đời sau, không bao giờ dứt — chính vì ta không phải lúc nào cũng gặp được nó ở giai đoạn sớm."

Hoàng Đế hỏi: "Nếu đã có mủ máu rồi mới gặp thì sao? Chẳng lẽ không dùng kim nhỏ mà chữa?"

Kỳ Bá đáp: "Lấy cái nhỏ trị cái nhỏ thì công nhỏ; lấy cái lớn trị cái lớn thì nhiều hại. Cho nên cái đã thành mủ máu thì chỉ có biếm thạch, kim phi, kim phong mới lấy được."

Giảng: Ba nhận xét trong đoạn này đều đáng chú ý.

Thứ nhất, con số "mười phần chết chín". Đây là lời nói về ung nhọt sâu đã làm mủ trong thời chưa có kháng sinh và chưa có phẫu thuật vô trùng — và con số ấy không hề phóng đại. Nhiễm trùng sâu lan vào máu thì tỷ lệ tử vong đúng là rất cao. Đây là một trong những chỗ cho thấy vì sao người xưa nhấn mạnh phòng bệnh đến thế: vì chữa thì thường không kịp.

Thứ hai, lý do phải viết sách. Kỳ Bá đưa ra một lập luận rất thực tế và rất khiêm tốn: thầy thuốc không phải lúc nào cũng gặp được bệnh ở giai đoạn sớm. Cho nên dù nguyên tắc là phòng, vẫn phải chép lại phương pháp chữa cho đời sau. Lý tưởng là một chuyện, thực tế là chuyện khác, và sách vở là để đối phó với thực tế.

Đây là một thái độ rất chín: không để lý tưởng phòng bệnh khiến mình bỏ mặc việc chữa bệnh.

Thứ ba, nguyên tắc chọn dụng cụ theo tầm vóc bệnh:

"Lấy cái nhỏ trị cái nhỏ thì công nhỏ; lấy cái lớn trị cái lớn thì nhiều hại."

Câu này thoạt nghe khó hiểu, nhưng ý là: dụng cụ phải tương xứng với bệnh. Hào châm nhỏ mảnh thì chỉ điều khí được, không tháo được mủ — nên vô ích với ung nhọt đã thành. Ngược lại, dùng dụng cụ lớn bừa bãi thì gây hại.

Và với ung nhọt đã làm mủ, kinh văn chỉ đích danh ba thứ: biếm thạch, kim phi (鈹鍼 — kim lưỡi kiếm), kim phong (鋒鍼 — kim ba cạnh) — tức những dụng cụ rạch và tháo mủ. Đây chính là thủ thuật rạch dẫn lưu ổ mủ, nguyên tắc bất biến của ngoại khoa đến nay: mủ đã thành thì phải tháo ra, thuốc không thay thế được.

释4. Hai bảng năm nghịch

腹脹身熱脈大，是一逆也……如是者，不過十五日而死矣。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Cái gây nhiều hại thì không thể giữ toàn vẹn được sao?"

Kỳ Bá đáp: "Cái ấy ở chỗ nghịch hay thuận."

Năm nghịch của bệnh ung nhọt:

	Dấu hiệu
Một	Lòng trắng mắt xanh, con ngươi nhỏ lại
Hai	Uống thuốc vào thì nôn ra
Ba	Đau bụng, khát dữ
Bốn	Vai gáy cử động khó
Năm	Tiếng khản, sắc thoát

"Trừ năm điều ấy ra thì là thuận."

Năm nghịch của các bệnh — bộ thứ nhất (không quá mười lăm ngày mà chết):

	Dấu hiệu
Một	Bụng trướng, người nóng, mạch lớn
Hai	Bụng sôi mà đầy, tay chân lạnh, đi tả, mạch lớn
Ba	Chảy máu cam không cầm, mạch lớn
Bốn	Ho lại tiểu ra máu, thân hình gầy sút, mạch nhỏ mà cứng
Năm	Ho, thân hình gầy sút, người nóng, mạch nhỏ mà nhanh

Bộ thứ hai (không quá một khắc mà chết):

	Dấu hiệu
Một	Bụng trướng to, bốn đầu chi lạnh, hình thể sút, tả dữ
Hai	Bụng trướng, đi ngoài ra máu, mạch lớn mà lúc ngắt quãng
Ba	Ho, tiểu ra máu, thịt teo, mạch đập dồn
Bốn	Nôn ra máu, ngực đầy dẫn sang lưng, mạch nhỏ mà nhanh
Năm	Ho, nôn, bụng trướng lại đi tả sống phân, mạch tuyệt

"Thầy thuốc không xét những điều ấy mà cứ châm — gọi là nghịch trị."

Giảng: Hai bảng này là hệ thống tiên lượng chi tiết nhất trong Linh Khu, và chúng có một quy luật chung rất rõ ràng đáng để ý.

Nhìn kỹ sẽ thấy tất cả các dòng đều là sự không khớp giữa hình thể và mạch:

Hình thể	Mạch	Vì sao nghịch
Thân hình gầy sút, thịt teo	Mạch cứng, đập dồn	Hình đã hết mà mạch còn dữ — tà thịnh mà chính bại
Đi tả, mất máu, tay chân lạnh	Mạch lớn	Đang mất mà mạch lại lớn — không phải khỏe mà là hư dương bốc
Bụng trướng, ho, nôn	Mạch tuyệt, ngắt quãng	Chứng còn mà mạch đã mất — khí đã lìa

Đây chính là nguyên tắc "bệnh dữ mạch tương nghịch" — chứng và mạch trái nghịch nhau — mà thiên 55 nêu làm điều cấm châm thứ tư, và thiên 61 gọi thẳng là "ngũ nghịch". Ba thiên nhất quán.

Và lẽ đằng sau rất thông: mạch phải phản ánh đúng tình trạng thân thể. Người gầy kiệt thì mạch phải nhỏ yếu — nếu mạch lại cứng dồn thì đó là tà khí đang hoành hành trên một cơ thể đã không còn sức chống. Người đang mất máu mất nước thì mạch nhỏ là đúng — nếu mạch lại lớn thì đó là hư dương phù việt, lửa tàn bùng lên.

Riêng năm nghịch của ung nhọt thì mỗi dấu hiệu chỉ một tạng đã bại:

• Mắt xanh con ngươi nhỏ — can đã bại;
• Uống thuốc vào nôn ra — vị khí đã tuyệt, đây là dấu xấu nhất vì không còn đường đưa thuốc vào;
• Đau bụng khát dữ — tân dịch đã kiệt;
• Vai gáy cử động khó — độc đã vào sâu;
• Tiếng khản sắc thoát — phế khí và thần khí đều mất.

Dấu hiệu thứ hai đặc biệt đáng chú ý và vẫn đúng đến nay: người bệnh nặng mà nôn hết mọi thứ đưa vào là tình huống rất xấu, vì mất cả đường nuôi dưỡng lẫn đường dùng thuốc.

Còn hai kỳ hạn — "không quá mười lăm ngày" và "không quá một khắc" — thì nên đọc như thang mức độ nguy cấp chứ không phải tiên đoán chính xác. Điều chúng muốn nói là: bộ thứ hai nặng hơn bộ thứ nhất rất nhiều, và không còn thời gian.

释5. Kim có thể giết người

迎之五里，中道而止，五至而已，五往而藏之氣盡矣。故五五二十五，而竭其輸矣。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Thầy nói về cây kim thật hùng hồn, sánh với trời đất, trên kể thiên văn, dưới đo địa kỷ, trong phân năm tạng, ngoài xếp sáu phủ, kinh mạch hai mươi tám chỗ hội, đều có mối giềng.

Nhưng nó giết được người sống mà không làm sống lại được người chết — thầy có làm ngược lại được chăng?"

Kỳ Bá đáp: "Nó giết được người sống mà không làm sống lại được người chết — đúng thế."

Hoàng Đế nói: "Ta nghe điều ấy thì cho là bất nhân. Nhưng vẫn xin nghe cái đạo của nó, để không đem thi hành trên người."

Kỳ Bá đáp: "Ấy là làm rõ cái đạo. Nó tất nhiên phải thế — cũng như dao kiếm có thể giết người, như uống rượu khiến người ta say; dẫu không thử cũng có thể biết được."

Hoàng Đế nói: "Xin nghe cho hết."

Kỳ Bá đáp: "Cái mà người ta nhận khí là thóc. Chỗ thóc rót vào là vị. Vị là biển của khí huyết nước thóc. Biển mà đưa mây khí đi thì khắp thiên hạ. Vị mà đưa khí huyết ra thì theo đường kinh toại. Kinh toại là đại lạc của năm tạng sáu phủ — đón mà cướp lấy thì hết."

Hoàng Đế hỏi: "Trên dưới có số không?"

Kỳ Bá đáp: "Đón ở huyệt Ngũ lý mà châm, thì giữa đường khí dừng lại; năm lần đến là hết; năm lần đi thì khí của tạng hết sạch. Cho nên năm lần năm là hai mươi lăm, thì cạn hết chỗ rót của nó.

Đó gọi là cướp mất thiên khí của người ta — chứ không phải là có thể dứt mệnh mà làm nghiêng tuổi thọ họ."

Hoàng Đế nói: "Xin nghe cho hết."

Kỳ Bá đáp: "Kẻ dòm cửa mà châm thì chết trong nhà; kẻ vào cửa mà châm thì chết ngay trên nhà trên."

Hoàng Đế nói: "Hay thay phương ấy, sáng thay đạo ấy! Xin khắc vào tấm ngọc, coi là của báu, truyền cho đời sau, làm điều cấm trong phép châm, khiến dân chớ dám phạm."

Giảng: Đây là đoạn tăm tối nhất của Linh Khu, và cũng là một trong những đoạn đáng kính trọng nhất về mặt y đức.

Hoàng Đế nêu một nghịch lý sắc bén: cây kim được ca tụng đến thế, mà "giết được người sống, không làm sống lại người chết". Nghĩa là quyền năng của nó không đối xứng — hại thì dễ, cứu thì khó.

Và Kỳ Bá thừa nhận thẳng: đúng thế.

Chỗ đáng học nhất nằm ở phản ứng của Hoàng Đế: ông nói "ta nghe điều ấy thì cho là bất nhân" — nghe mà thấy tàn nhẫn — nhưng vẫn xin nghe, với một điều kiện rõ ràng: "phất hành ư nhân" — không đem thi hành trên người.

Đây là một tuyên bố về đạo đức của tri thức nguy hiểm: biết để tránh, không phải biết để dùng.

Và câu đáp của Kỳ Bá cũng rất chuẩn mực: "thị minh đạo dã" — ấy là làm rõ cái đạo. Rồi ông so sánh: dao kiếm giết được người, rượu làm người ta say — đó là lẽ tất nhiên, biết mà không cần thử. Nghĩa là: tri thức về tác hại là một phần của việc hiểu đúng, không phải lời xúi giục.

Về nội dung kỹ thuật: huyệt Ngũ lý (手五里 — Thủ Ngũ lý, trên cánh tay, thuộc kinh Thủ Dương minh đại tràng) được nêu là chỗ cực kỳ nguy hiểm nếu châm tả nhiều lần. Cơ chế được giải thích bằng chuỗi: vị là biển khí huyết → khí huyết ra theo kinh toại → kinh toại là đại lạc của năm tạng sáu phủ → đón mà cướp thì khí tạng hết.

Con số "năm lần năm là hai mươi lăm" — châm tả năm lần ở mỗi trong năm chỗ, hoặc năm lần lặp lại — thì khí của năm tạng cạn hết.

Câu "đoạt kỳ thiên khí" — cướp mất thiên khí của người ta — cùng với vế sau "phi năng tuyệt kỳ mệnh nhi khuynh kỳ thọ dã" cần đọc kỹ. Ý là: việc ấy không giết ngay mà rút ngắn tuổi thọ — làm hao mòn cái vốn trời cho. Điều này còn đáng sợ hơn, vì hậu quả không thấy ngay.

Và hai câu kết thì lạnh người:

"Kẻ dòm cửa mà châm thì chết trong nhà; kẻ vào cửa mà châm thì chết ngay trên nhà trên."

Các nhà chú giải hiểu là: tùy mức độ châm sai mà cái chết đến nhanh hay chậm — châm nông (như mới dòm qua cửa) thì người bệnh về đến nhà mới chết; châm sâu (như đã vào hẳn trong cửa) thì chết ngay tại chỗ. Cách nói bằng hình ảnh khiến lời cảnh báo có sức nặng hơn mọi lời giảng giải.

Chính vì đoạn này mà Hoàng Đế xin khắc vào tấm ngọc làm điều cấm — và tên thiên ra đời từ đó.

• 夫大於鍼者，惟五兵者焉。五兵者，死之備也，非生之具 · Phù đại ư châm giả, duy ngũ binh giả yên; ngũ binh giả, tử chi bị dã, phi sinh chi cụ · Thứ lớn hơn cây kim chỉ có năm thứ binh khí — mà binh khí là đồ chuẩn bị cho cái chết, không phải đồ để sống.
• 夫人者，天地之鎮也 · Phù nhân giả, thiên địa chi trấn dã · Con người là cái trấn giữ của trời đất.
• 夫癰疽之生，膿血之成也，不從天下，不從地出，積微之所生也 · Phù ung thư chi sinh, nùng huyết chi thành dã, bất tòng thiên hạ, bất tòng địa xuất, tích vi chi sở sinh dã · Ung nhọt không từ trời rơi xuống, không từ đất mọc lên — là do cái rất nhỏ tích lại mà sinh.
• 故聖人自治於未有形也，愚者遭其已成也 · Cố thánh nhân tự trị ư vị hữu hình dã, ngu giả tao kỳ dĩ thành dã · Thánh nhân tự chữa từ lúc chưa có hình; kẻ ngu thì đợi khi nó đã thành.
• 膿已成，十死一生 · Nùng dĩ thành, thập tử nhất sinh · Mủ đã thành thì mười phần chết chín.
• 以小治小者，其功小，以大治大者，多害 · Dĩ tiểu trị tiểu giả, kỳ công tiểu; dĩ đại trị đại giả, đa hại · Dụng cụ phải tương xứng với bệnh.
• 能殺生人，不能起死者也 · Năng sát sinh nhân, bất năng khởi tử giả dã · Giết được người sống mà không làm sống lại được người chết.
• 胃者，水穀氣血之海也 · Vị giả, thủy cốc khí huyết chi hải dã · Vị là biển của khí huyết nước thóc.
• 闚門而刺之者，死於家中，入門而刺之者，死於堂上 · Khuy môn nhi thích chi giả, tử ư gia trung; nhập môn nhi thích chi giả, tử ư đường thượng · Kẻ dòm cửa mà châm thì chết trong nhà, kẻ vào cửa mà châm thì chết ngay trên nhà trên.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Ngũ binh	五兵	Năm thứ binh khí — cung, thù, mâu, qua, kích; "đồ chuẩn bị cho cái chết".
Tích vi	积微	Cái rất nhỏ tích lại — cơ chế sinh bệnh mạn tính.
Tự trị ư vị hữu hình	自治于未有形	Tự chữa từ lúc bệnh chưa có hình — bản diễn đạt mạnh nhất của "trị vị bệnh".
Phi châm · Phong châm	鈹针 · 锋针	Kim lưỡi kiếm và kim ba cạnh — dùng rạch tháo mủ.
Ngũ nghịch	五逆	Năm dấu hiệu nghịch; cốt lõi là sự không khớp giữa hình thể và mạch.
Kinh toại	经隧	Đường ngầm của kinh mạch — đại lạc của năm tạng sáu phủ.
Thủ Ngũ lý	手五里	Huyệt trên cánh tay, thuộc kinh Thủ Dương minh; châm tả nhiều lần thì cạn khí tạng.
Đoạt thiên khí	夺天气	Cướp mất khí trời cho — làm hao vốn sống, rút ngắn tuổi thọ.
Nghịch trị	逆治	Chữa ngược — châm khi đã có dấu hiệu nghịch.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem câu "tích vi chi sở sinh" là lời tinh yếu nhất về bệnh nguyên, và nối nó với "thánh nhân tự trị ư vị hữu hình". Ông bình rằng người đời chỉ sợ bệnh lớn mà không sợ cái nhỏ hằng ngày; nào biết bệnh lớn chính là cái nhỏ ấy chồng chất lên.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý lý do phải viết sách mà Kỳ Bá nêu — "vì ta không phải lúc nào cũng gặp được bệnh ở giai đoạn sớm" — và khen đó là lời chân thật: biết phòng là hơn, nhưng vẫn phải chép cách chữa, vì đời thực không theo lý tưởng.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về hai bảng năm nghịch, chỉ rõ quy luật chung là hình và mạch không tương ứng. Ông nhấn mạnh dấu hiệu "uống thuốc vào thì nôn ra", cho rằng đó là chỗ nguy nhất, vì vị khí đã tuyệt thì không còn đường mà cứu.

Về đoạn cuối, các nhà chú giải đều tỏ thái độ dè dặt và trang trọng. Phần lớn nhấn mạnh rằng Hoàng Đế xin nghe với điều kiện "không thi hành trên người", và cho rằng đó mới là tinh thần của đoạn ấy: nêu ra để răn, không để dùng. Giáp Ất Kinh của Hoàng Phủ Mật cũng thu nhận đoạn này vào phần "thích cấm".

• Câu "do cái rất nhỏ tích lại mà sinh" là cách hiểu đúng nhất về bệnh mạn tính: tăng huyết áp, tiểu đường, gan nhiễm mỡ, thoái hóa khớp đều là kết quả của những sai lệch nhỏ lặp lại hằng ngày trong nhiều năm — không phải tai họa đột ngột.
• Hệ quả trực tiếp: những thay đổi nhỏ và đều đặn cũng tích lũy theo chiều ngược lại. Đi bộ mỗi ngày, ngủ đủ, bớt một chút muối — đều là "tích vi" theo hướng tốt.
• "Mủ đã thành thì phải tháo ra" vẫn là nguyên tắc bất biến của ngoại khoa. Một ổ áp xe đã làm mủ thì kháng sinh đơn thuần thường không đủ — cần rạch dẫn lưu. Đừng tự đắp hay nặn ổ mủ ở nhà, nhất là ở vùng mặt.
• Nguyên tắc hình và mạch phải khớp nhau có một tương ứng rất thực tế: khi các dấu hiệu không hợp lý với nhau — người kiệt sức mà tim đập dồn, đang mất máu mà vẫn tỉnh táo bất thường, sốt cao mà chân tay lạnh ngắt — thì đó là tình huống cần cấp cứu, không phải theo dõi thêm.
• Dấu hiệu "uống vào là nôn ra" ở người bệnh nặng là dấu hiệu cần đưa đi viện: mất đường ăn uống và đường dùng thuốc thì tình trạng sẽ xấu rất nhanh.
• Thái độ của Hoàng Đế — xin biết điều nguy hiểm để tránh, với cam kết không đem dùng — là một mẫu mực cho cách đối xử với tri thức có thể gây hại, và vẫn đúng trong nhiều lĩnh vực ngày nay.
• Lời khẳng định cây kim có thể gây hại là lý do rất chính đáng để chỉ châm cứu ở nơi có người được đào tạo, và không tự châm cho mình hay người nhà.

• Thiên 55 · Nghịch thuận — "thượng công trị vị bệnh" và điều cấm "bệnh với mạch trái nghịch"; thiên 60 khai triển cả hai.
• Thiên 61 · Ngũ cấm — kê riêng năm cấm, năm đoạt, năm quá, năm nghịch; đọc liền sau thiên này.
• Thiên 81 · Ung thư — bàn riêng và kỹ về các loại ung nhọt, bổ sung trực tiếp cho phần đầu thiên này.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — chín loại kim, trong đó có kim phi và kim phong dùng rạch mủ.
• Thiên 56 · Ngũ vị — "vị là biển của năm tạng sáu phủ", hô ứng với câu "vị là biển khí huyết nước thóc" ở đây.
• Thiên 9 · Chung thủy — các điều cấm khác trong phép châm.
• Tố Vấn thiên 52 · Thích cấm luận — bảng đầy đủ những chỗ cấm châm và tai nạn châm.