"Thiên niên" (天年) nghĩa là tuổi trời cho — số năm mà một người, nếu giữ gìn được, có thể sống trọn. Đây là một trong những thiên nổi tiếng và được trích dẫn nhiều nhất của Linh Khu, vì nó trả lời ba câu hỏi mà ai cũng quan tâm.

Thứ nhất: con người bắt đầu từ đâu? Kỳ Bá đáp bằng mười hai chữ đã thành kinh điển: "Lấy mẹ làm nền, lấy cha làm khiên; mất thần thì chết, được thần thì sống." Rồi định nghĩa thần: khi huyết khí đã hòa, doanh vệ đã thông, năm tạng đã thành, thần khí trú ở tim, hồn phách đủ cả — bấy giờ mới thành người.

Thứ hai: vì sao người thọ kẻ yểu? Câu trả lời là một bảng bảy điều kiện: năm tạng chắc vững, huyết mạch hòa điều, cơ nhục trơn tru, da dẻ kín chắc, doanh vệ đi không sai thường độ, hô hấp nhẹ và chậm, sáu phủ hóa được thóc — thế thì sống lâu.

Thứ ba, và đây là phần nổi tiếng nhất: đời người diễn tiến thế nào? Kỳ Bá kê mười chặng, mỗi chặng mười năm, từ mười tuổi đến trăm tuổi, mỗi chặng một trạng thái khí và một dáng đi đứng tiêu biểu. Bốn chặng đầu là hiếu tẩu – hiếu xu – hiếu bộ – hiếu tọa (thích chạy, thích rảo bước, thích đi thong thả, thích ngồi) — bốn chữ tả trọn nửa đầu đời người. Rồi từ năm mươi tuổi, mỗi mười năm một tạng bắt đầu suy, theo thứ tự can – tâm – tỳ – phế – thận, cho đến trăm tuổi thì "năm tạng đều rỗng, thần khí đều đi, chỉ còn hình hài ở lại mà hết."

释1. Lấy mẹ làm nền, lấy cha làm khiên

以母為基，以父為楯，失神者死，得神者生也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Xin nghe khi người ta mới sinh ra, khí nào đắp làm nền, cái gì dựng làm chỗ chắn, mất gì thì chết, được gì thì sống?"

Kỳ Bá đáp: "Lấy mẹ làm nền, lấy cha làm khiên. Mất thần thì chết, được thần thì sống."

Hoàng Đế hỏi: "Cái gì là thần?"

Kỳ Bá đáp: "Huyết khí đã hòa, doanh vệ đã thông, năm tạng đã thành, thần khí trú ở tim, hồn phách đủ cả — bấy giờ mới thành người."

Giảng: Mười hai chữ mở đầu là một trong những câu nổi tiếng nhất của Linh Khu, và mỗi chữ đều có chỗ đứng.

"Dĩ mẫu vi cơ" — lấy mẹ làm nền. Chữ "cơ" (基) là nền móng nhà. Mẹ cho cái nền: thân xác, âm huyết, chỗ nuôi dưỡng, nơi thai hình thành.

"Dĩ phụ vi thuẫn" — lấy cha làm khiên. Chữ "thuẫn" (楯) là cái mộc che, cũng có bản chép là 盾. Cha cho cái che chắn: dương khí, sức bảo vệ, phần chống đỡ với bên ngoài.

Cách phân này đúng theo lẽ âm dương — mẹ thuộc âm chủ nuôi, cha thuộc dương chủ vệ — và nó cũng nói lên rằng sinh mệnh là sự hợp thành của hai phần, không bên nào đủ một mình.

Rồi đến vế quan trọng hơn: "thất thần giả tử, đắc thần giả sinh" — mất thần thì chết, được thần thì sống. Đây là tuyên ngôn về chỗ phân biệt giữa có sinh mệnh và chỉ có thân xác.

Và định nghĩa thần ở đây rất đáng chú ý, vì nó không thần bí chút nào:

Điều kiện	Nội dung
Huyết khí đã hòa	Phần vật chất cơ bản đã điều hòa
Doanh vệ đã thông	Hệ nuôi dưỡng và hệ phòng vệ đã vận hành
Năm tạng đã thành	Các cơ quan đã hình thành
Thần khí trú ở tim	Có chủ tể, có chỗ quy về
Hồn phách đủ cả	Đời sống tinh thần đầy đủ

Nghĩa là thần không phải thứ được thổi vào từ bên ngoài, mà là cái nảy sinh khi các điều kiện vật chất đã đủ và đã hòa. Đây là một quan niệm rất đáng kính trọng về mặt tư tưởng: sinh mệnh là kết quả của sự tổ chức, không phải một thứ linh hồn rời rạc cắm vào xác.

Câu kết "nãi thành vi nhân" — bấy giờ mới thành người — đặt rất nặng. Có đủ tạng phủ chưa phải là người; phải có thần, có chủ tể, có hồn phách.

释2. Bảy điều kiện của sống lâu

五藏堅固，血脈和調，肌肉解利，皮膚緻密，營衛之行，不失其常，呼吸微徐，氣度以行，六府化穀，津液布揚，各如其常，故能長久。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Người thọ kẻ yểu mỗi người mỗi khác: có người yểu, có người thọ, có người chết đột ngột, có người ốm lâu — xin nghe cái đạo của nó."

Kỳ Bá đáp:

Điều kiện	Nội dung
1	Năm tạng chắc vững
2	Huyết mạch hòa điều
3	Cơ nhục trơn tru
4	Da dẻ kín chắc
5	Doanh vệ đi không sai thường độ
6	Hô hấp nhẹ và chậm, khí theo độ mà đi
7	Sáu phủ hóa được thóc, tân dịch rải khắp

"Mỗi thứ đều như lẽ thường của nó — cho nên sống được lâu dài."

Giảng: Bảng bảy điều kiện này là bản mở rộng của bốn chữ "hòa" ở thiên 47, và nó phủ đủ các mặt: tạng phủ, huyết mạch, cơ nhục, da dẻ, doanh vệ, hô hấp, tiêu hóa.

Điều kiện đáng chú ý nhất — và ít được để ý nhất — là "hô hấp vi từ": thở nhẹ và chậm.

Đây là một quan sát rất tinh. Trong bảy điều kiện, sáu điều là về cấu trúc và vận hành bên trong, chỉ có một điều là thứ quan sát được ngay từ bên ngoài và tự mình điều chỉnh được. Và người xưa đã chọn đúng: hơi thở nhẹ, sâu, chậm là dấu hiệu của người khí đầy đủ và thần yên; thở gấp, nông, ngắn là dấu của khí suy hoặc thần loạn.

Cả một truyền thống dưỡng sinh phương Đông — từ đạo dẫn, thổ nạp, đến tĩnh tọa và khí công — đều xoay quanh bốn chữ ấy. Và y học hiện nay cũng xác nhận: nhịp thở chậm sâu làm dịu hệ thần kinh giao cảm, hạ nhịp tim, hạ huyết áp.

Câu kết "các như kỳ thường" — mỗi thứ đều như lẽ thường của nó — cũng đáng ghi. Sống lâu không đòi hỏi cái gì đặc biệt, chỉ đòi hỏi mọi thứ vận hành đúng như nó vốn phải thế.

释3. Tướng mạo người thọ trăm tuổi

使道隧以長，基墻高以方，通調營衛，三部三里起，骨高肉滿，百歲乃得終。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Người sống trăm tuổi mới chết thì đạt được nhờ đâu?"

Kỳ Bá đáp: "Đường sứ sâu mà dài; nền tường cao mà vuông; doanh vệ thông điều; ba bộ ba dặm đều nổi lên; xương cao thịt đầy — trăm tuổi mới được trọn."

Giảng: Đoạn này mô tả tướng mạo người trường thọ, và các nhà chú giải giải thích như sau:

• "Sứ đạo" (使道) — đường sứ giả đi lại; phần lớn giải là nhân trung (rãnh dưới mũi). Nhân trung sâu và dài là dấu tướng thọ. Có bản giải là đường hô hấp mũi họng.
• "Cơ tường" (基墙) — nền và tường; chỉ khung xương mặt — gò má, hàm, trán. Cao và vuông tức nở nang vững chãi. Đây đúng là tiêu chuẩn đã nêu ở thiên 49: "các vùng ấy nên vuông vắn rộng rãi… người như thế thì thọ, ắt đến trăm tuổi."
• "Tam bộ tam lý" (三部三里) — ba bộ trên giữa dưới của khuôn mặt, đều nổi đầy.
• "Cốt cao nhục mãn" — xương cao thịt đầy, tức khung xương tốt mà cơ nhục cũng đủ.

Điểm chung của cả năm dấu hiệu là nền tảng dày dặn, không mỏng manh. Đây vẫn là mạch tư tưởng xuyên suốt từ thiên 46 đến 53: cái quyết định không phải một tạng nào mà là vốn liếng thân thể nói chung.

Phần này nên đọc như tri thức lịch sử về tướng thuật y học, không phải bảng tra để đoán tuổi thọ. Cái đáng giữ là nhận xét nền: người có nền tảng thể chất vững thì chịu đựng được nhiều hơn.

释4. Mười chặng đời người

人生十歲，五藏始定，血氣已通，其氣在下，故好走。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Khí của người thịnh rồi suy cho đến lúc chết, có thể nghe được chăng?"

Kỳ Bá đáp:

Tuổi	Trạng thái khí	Dáng vẻ
Mười	Năm tạng mới định, huyết khí đã thông, khí ở phần dưới	Thích chạy (好走)
Hai mươi	Huyết khí bắt đầu thịnh, cơ nhục đang lớn	Thích rảo bước (好趋)
Ba mươi	Năm tạng định hẳn, cơ nhục chắc vững, huyết mạch thịnh đầy	Thích đi thong thả (好步)
Bốn mươi	Năm tạng sáu phủ mười hai kinh đều thịnh mà bình định; tấu lý bắt đầu thưa ra, vẻ tươi tốt bắt đầu rụng, tóc đã lốm đốm bạc; bình thịnh không lay động	Thích ngồi (好坐)
Năm mươi	Can khí bắt đầu suy, lá gan bắt đầu mỏng, mật bắt đầu vơi	Mắt bắt đầu kém sáng
Sáu mươi	Tâm khí bắt đầu suy, hay lo buồn, huyết khí uể oải	Thích nằm
Bảy mươi	Tỳ khí hư	Da dẻ khô
Tám mươi	Phế khí suy, phách lìa	Nói năng hay nhầm
Chín mươi	Thận khí khô cạn, kinh mạch của bốn tạng trống rỗng	—
Trăm	Năm tạng đều rỗng, thần khí đều đi	Chỉ còn hình hài ở lại mà hết

Giảng: Đây là bảng phân kỳ đời người nổi tiếng nhất của Nội Kinh, và nó có mấy chỗ tuyệt hay.

Chỗ thứ nhất: bốn chữ tả nửa đầu đời.

好走 → 好趋 → 好步 → 好坐 Thích chạy → thích rảo bước → thích đi thong thả → thích ngồi

Bốn động từ, bốn mươi năm. Không có cách nào gọn hơn và cũng không có cách nào đúng hơn. Trẻ con không đi mà chạy; thanh niên đi nhanh; người ba mươi đi thong thả; người bốn mươi thì đã thích ngồi hơn đứng. Bất cứ ai đọc bốn chữ này cũng nhận ra chính mình và những người quanh mình.

Và mỗi dáng vẻ đều được giải bằng trạng thái khí: mười tuổi "khí ở phần dưới" nên thích chạy — khí dồn xuống chân. Bốn mươi tuổi "bình thịnh bất dao" — đầy đủ mà không còn lay động — nên thích ngồi.

Chỗ thứ hai: bước ngoặt ở tuổi bốn mươi.

Bảng chia rất rõ thành hai nửa. Từ mười đến bốn mươi là đi lên; từ năm mươi trở đi là đi xuống. Và chặng bốn mươi là chỗ ngoặt, được mô tả bằng ba dấu hiệu rất cụ thể:

• "Tấu lý thủy sơ" — tấu lý bắt đầu thưa ra (hàng rào phòng vệ bắt đầu lỏng);
• "Vinh hoa đồi lạc" — vẻ tươi tốt bắt đầu rụng;
• "Phát phả ban bạch" — tóc đã lốm đốm bạc.

Đây là quan sát rất chính xác về tuổi trung niên, và nó có ý nghĩa thực hành lớn: bốn mươi là lúc đang ở đỉnh mà đã bắt đầu xuống — cho nên cũng là lúc quan trọng nhất để bắt đầu giữ gìn. Tố Vấn thiên 5 cũng nói "niên tứ thập nhi âm khí tự bán dã" — bốn mươi tuổi thì âm khí đã vơi một nửa.

Chỗ thứ ba: thứ tự suy của năm tạng.

Can (50) → Tâm (60) → Tỳ (70) → Phế (80) → Thận (90)

Đây chính là thứ tự tương sinh của ngũ hành: mộc → hỏa → thổ → kim → thủy. Không phải ngẫu nhiên — người xưa sắp xếp sự suy tàn theo đúng vòng tương sinh, hàm ý rằng mỗi tạng suy đi thì tạng nó sinh ra cũng mất nguồn, đến lượt mà suy theo.

Và mỗi chặng suy đều được gắn một biểu hiện rất đúng với thực tế:

• Can suy → mắt kém. Can khai khiếu ở mắt. Và quả thật, tuổi năm mươi là tuổi hầu hết mọi người bắt đầu phải dùng kính đọc sách — lão thị đến rất đúng hẹn.
• Tâm suy → hay lo buồn, thích nằm. Tâm tàng thần. Tuổi sáu mươi hay ưu tư và mau mệt.
• Tỳ hư → da dẻ khô. Tỳ chủ cơ nhục, vận hóa tân dịch. Tuổi bảy mươi da khô nhăn.
• Phế suy, phách lìa → nói năng hay nhầm. Phế tàng phách, phế chủ khí mà khí là nền của tiếng nói. Tuổi tám mươi hay lẫn lộn lời nói.
• Thận khô → bốn tạng đều rỗng. Thận là gốc tiên thiên; thận cạn thì không còn gì đỡ nữa.

Ba trong năm biểu hiện này — mắt kém ở tuổi năm mươi, da khô ở tuổi bảy mươi, nói nhầm ở tuổi tám mươi — là quan sát chính xác đến mức đáng kinh ngạc với một bảng viết cách đây hơn hai nghìn năm.

Chỗ thứ tư: câu kết.

"Năm tạng đều rỗng, thần khí đều đi, chỉ còn hình hài ở lại mà hết."

Câu này đối xứng hoàn hảo với câu mở đầu thiên. Mở đầu: huyết khí hòa, doanh vệ thông, năm tạng thành, thần khí trú ở tim — "bấy giờ mới thành người". Kết thúc: năm tạng rỗng, thần khí đi, "chỉ còn hình hài ở lại".

Thành người là lúc thần đến trú; hết là lúc thần đi mà hình còn lại. Cả một đời người nằm gọn giữa hai câu ấy, và cách viết này rất điềm đạm — không bi thương, không sợ hãi, chỉ mô tả.

释5. Vì sao có người không sống hết tuổi trời

其五藏皆不堅，使道不長，空外以張，喘息暴疾，又卑基墻，薄脈少血，其肉不石，數中風寒，血氣虛，脈不通，真邪相攻，亂而相引，故中壽而盡也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Người không sống hết tuổi mà chết thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Năm tạng đều không chắc; đường sứ không dài; lỗ mũi trống mà mở rộng ra ngoài; thở hổn hển gấp gáp; nền tường lại thấp; mạch mỏng huyết ít; thịt không chắc như đá; nhiều lần bị trúng phong hàn; huyết khí hư, mạch không thông; chân khí và tà khí đánh nhau, rối loạn mà lôi kéo nhau — cho nên nửa chừng thì hết."

Giảng: Đoạn kết này là bản đối chiếu ngược của đoạn tả người thọ, và nó dựng lên một chuỗi nhân quả rất rõ ràng:

Nền tảng kém (năm tạng không chắc, nền tường thấp, mạch mỏng huyết ít, thịt không chắc) → Phòng vệ yếu (thở hổn hển gấp, mũi mở trống) → Nhiều lần trúng phong hàn → Huyết khí hư, mạch không thông → Chân tà đánh nhau, rối loạn → Nửa chừng thì hết

Chỗ đáng chú ý nhất trong chuỗi này là hai chữ "sác trúng phong hàn" — nhiều lần bị trúng phong hàn. Không phải một trận bệnh lớn, mà là sự tích lũy của nhiều lần nhỏ. Nền yếu thì hay ốm; hay ốm thì huyết khí càng hư; càng hư thì càng hay ốm — một vòng xoáy đi xuống.

Và "suyễn tức bạo tật" — thở hổn hển gấp gáp — đối lập trực tiếp với "hô hấp vi từ" (thở nhẹ và chậm) trong bảy điều kiện sống lâu. Hai chỗ ấy đặt cạnh nhau cho thấy người xưa coi hơi thở là chỉ dấu quan trọng bậc nhất của tình trạng khí.

Cần đọc đoạn này với một điều giữ lại: bảng dấu hiệu bẩm sinh (nền tường thấp, đường sứ ngắn) thì mang tính định mệnh, nhưng phần giữa của chuỗi — "nhiều lần trúng phong hàn" — là phần người ta can thiệp được. Và đó chính là chỗ y học và dưỡng sinh làm việc. Câu "trì tắc an, giảm tắc bệnh" của thiên 47 vẫn đứng vững ở đây.

• 以母為基，以父為楯，失神者死，得神者生也 · Dĩ mẫu vi cơ, dĩ phụ vi thuẫn; thất thần giả tử, đắc thần giả sinh dã · Lấy mẹ làm nền, lấy cha làm khiên; mất thần thì chết, được thần thì sống.
• 血氣已和，營衛已通，五藏已成，神氣舍心，魂魄畢具，乃成為人 · Huyết khí dĩ hòa, doanh vệ dĩ thông, ngũ tạng dĩ thành, thần khí xá tâm, hồn phách tất cụ, nãi thành vi nhân · Định nghĩa về thần và về chỗ "mới thành người".
• 呼吸微徐，氣度以行 · Hô hấp vi từ, khí độ dĩ hành · Thở nhẹ và chậm, khí theo độ mà đi. — Một trong bảy điều kiện sống lâu, và là điều duy nhất tự mình điều chỉnh được.
• 人生十歲……故好走。二十歲……故好趨。三十歲……故好步。四十歲……故好坐 · Hiếu tẩu – hiếu xu – hiếu bộ – hiếu tọa · Thích chạy, thích rảo bước, thích đi thong thả, thích ngồi — bốn chữ tả nửa đầu đời người.
• 四十歲……腠理始疏，榮華頹落，髮頗頒白 · Tứ thập tuế… tấu lý thủy sơ, vinh hoa đồi lạc, phát phả ban bạch · Bốn mươi tuổi: tấu lý bắt đầu thưa, vẻ tươi bắt đầu rụng, tóc đã lốm đốm bạc. — Chỗ ngoặt của đời người.
• 五十歲，肝氣始衰……目始不明 · Ngũ thập tuế, can khí thủy suy… mục thủy bất minh · Năm mươi tuổi can khí bắt đầu suy, mắt bắt đầu kém sáng.
• 八十歲，肺氣衰，魄離，故言善誤 · Bát thập tuế, phế khí suy, phách ly, cố ngôn thiện ngộ · Tám mươi tuổi phế khí suy, phách lìa, nên nói năng hay nhầm.
• 百歲，五藏皆虛，神氣皆去，形骸獨居而終矣 · Bách tuế, ngũ tạng giai hư, thần khí giai khứ, hình hài độc cư nhi chung hĩ · Trăm tuổi: năm tạng đều rỗng, thần khí đều đi, chỉ còn hình hài ở lại mà hết.
• 數中風寒，血氣虛，脈不通，真邪相攻，亂而相引，故中壽而盡也 · Sác trúng phong hàn, huyết khí hư, mạch bất thông, chân tà tương công, loạn nhi tương dẫn, cố trung thọ nhi tận dã · Nhiều lần trúng phong hàn dẫn tới nửa chừng mà hết.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Thiên niên	天年	Tuổi trời cho — số năm một người có thể sống trọn nếu giữ gìn được.
Cơ · Thuẫn	基 · 楯	Nền và khiên — phần mẹ cho (âm, nuôi) và phần cha cho (dương, vệ).
Thần	神	Không phải thứ thổi vào từ ngoài, mà là cái nảy sinh khi huyết khí hòa, doanh vệ thông, năm tạng thành.
Sứ đạo	使道	Đường sứ giả — phần lớn giải là nhân trung; sâu và dài là tướng thọ.
Cơ tường	基墙	Nền và tường — khung xương mặt; cao vuông là tướng thọ, thấp là yểu.
Hô hấp vi từ	呼吸微徐	Thở nhẹ và chậm — dấu hiệu khí đủ thần yên.
Hiếu tẩu · hiếu xu · hiếu bộ · hiếu tọa	好走 · 好趋 · 好步 · 好坐	Bốn dáng vẻ tiêu biểu của bốn chặng mười, hai mươi, ba mươi, bốn mươi tuổi.
Trung thọ nhi tận	中寿而尽	Nửa chừng mà hết — chết trước tuổi trời cho.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem thiên này là "cương lĩnh của phép dưỡng sinh", vì nó nói rõ đời người đi theo trình tự nào, và trình tự ấy cho biết mỗi tuổi nên giữ gì. Ông đặc biệt nhấn mạnh chặng bốn mươi: đang lúc thịnh nhất mà đã có dấu suy, người biết giữ thì từ đó mà giữ, người không biết thì cứ tưởng còn sung sức mà tiêu phí, đến năm mươi mới hối thì muộn.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý thứ tự suy của năm tạng, chỉ rõ đó là thứ tự tương sinh mộc – hỏa – thổ – kim – thủy, và giải rằng tạng mẹ suy thì tạng con mất nguồn, cho nên suy theo thứ tự ấy. Ông cũng khen bốn chữ "tẩu – xu – bộ – tọa", cho rằng tả người đến thế là cùng.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về định nghĩa thần, nhấn mạnh rằng Nội Kinh không coi thần là vật rời khỏi hình mà có, mà là cái thành tựu khi hình khí đã đủ và đã hòa — cho nên dưỡng thần không tách rời dưỡng hình.

Về câu "hô hấp vi từ", các sách dưỡng sinh đời sau đều dẫn. Tôn Tư Mạo trong Thiên Kim Phương lấy đó làm một trong những phép giữ mình căn bản, và cả truyền thống đạo dẫn, thổ nạp, tĩnh tọa đều lấy bốn chữ ấy làm đích.

• Bốn chữ "chạy – rảo – thong thả – ngồi" đáng đọc như một lời nhắc: sự thay đổi trong cách mình di chuyển qua các thập niên là có thật và tự nhiên. Nhưng nó cũng là lời cảnh báo — khi đã "thích ngồi" mà không chủ động vận động thì tốc độ đi xuống sẽ nhanh hơn nhiều.
• Tuổi bốn mươi là chỗ ngoặt — điều này y học hiện nay xác nhận bằng nhiều chỉ số: khối cơ, mật độ xương, chuyển hóa đều bắt đầu giảm từ khoảng tuổi ấy. Đây là lúc nên bắt đầu khám định kỳ và tập luyện có hệ thống, chứ không phải đợi đến khi có triệu chứng.
• "Thở nhẹ và chậm" là điều duy nhất trong bảy điều kiện mà ai cũng tự làm được ngay. Vài phút thở chậm sâu mỗi ngày có tác dụng thật lên nhịp tim và huyết áp — đây là chỗ dưỡng sinh cổ và y học hiện nay gặp nhau rõ nhất.
• Các mốc mắt kém ở tuổi năm mươi, da khô ở tuổi bảy mươi là quy luật tự nhiên, không phải bệnh. Biết trước thì đỡ hoang mang, và biết để chuẩn bị: khám mắt định kỳ từ tuổi bốn mươi lăm, chăm sóc da và uống đủ nước khi có tuổi.
• Chuỗi "nhiều lần trúng phong hàn → huyết khí hư → mạch không thông" là chỗ đáng can thiệp nhất: mỗi lần ốm vặt đều là một lần hao. Với người có tuổi, phòng cúm, giữ ấm, tiêm phòng đúng lịch không phải chuyện nhỏ.
• Câu "chỉ còn hình hài ở lại mà hết" được viết rất điềm đạm — không bi thương, không né tránh. Thái độ ấy với tuổi già và cái chết vẫn là thái độ lành mạnh nhất.
• Phần tướng mạo (nhân trung, khung xương mặt) nên đọc như tri thức lịch sử, không dùng để đoán thọ yểu cho mình hay cho người.

• Thiên 47 · Bản tạng — bốn điều kiện "hòa" của sức khỏe, là bản rút gọn của bảy điều kiện ở đây.
• Thiên 49 · Ngũ sắc — tiêu chuẩn "các vùng vuông vắn rộng rãi thì thọ đến trăm tuổi", trùng với đoạn tả tướng mạo ở thiên này.
• Thiên 8 · Bản thần — định nghĩa thần, hồn, phách trong chuỗi tinh thần; đọc kèm định nghĩa thần ở đây.
• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — bàn về sự khác nhau giữa người trẻ và người già trong vận hành doanh vệ; giải thích vì sao người già ngày không tỉnh đêm không ngủ.
• Thiên 53 · Luận thống — cùng một mạch bàn về vốn liếng thân thể quyết định sức chịu đựng.
• Tố Vấn thiên 1 · Thượng cổ thiên chân luận — bảng phân kỳ theo bội số bảy (nữ) và tám (nam), đọc kèm để đối chiếu hai cách chia đời người.
• Tố Vấn thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận — "bốn mươi tuổi thì âm khí đã vơi một nửa", hô ứng với chặng ngoặt ở đây.