"Ngũ cấm" (五禁) — năm điều cấm trong phép châm. Thiên ngắn, chỉ bốn trăm mười hai chữ, nhưng là bảng kiểm an toàn hoàn chỉnh nhất của châm cứu học cổ, và nó có một cấu trúc rất đẹp: năm nhóm, mỗi nhóm năm điều.

Hoàng Đế nêu lần lượt năm khái niệm, Kỳ Bá định nghĩa từng cái bằng một câu:

Khái niệm	Định nghĩa của Kỳ Bá
Ngũ cấm (五禁)	Cấm những chỗ không được châm
Ngũ đoạt (五奪)	Chớ tả người đã bị cướp mất
Ngũ quá (五過)	Bổ tả không được quá mức độ
Ngũ nghịch (五逆)	Bệnh và mạch trái nghịch nhau
Cửu nghi (九宜)	Biết rõ lý luận về chín loại kim

Rồi ba trong năm nhóm được kê chi tiết:

• Ngũ cấm — theo ngày can chi: ngày Giáp Ất không châm đầu, ngày Bính Đinh không châm vai họng, ngày Mậu Kỷ không châm bụng, ngày Canh Tân không châm khớp đùi gối, ngày Nhâm Quý không châm cẳng chân.
• Ngũ đoạt — năm tình trạng cơ thể đã bị vắt kiệt: thịt đã sút, sau mất máu nhiều, sau ra mồ hôi nhiều, sau tiêu chảy nhiều, mới sinh hoặc băng huyết. Tất cả đều không được tả.
• Ngũ nghịch — năm cặp chứng và mạch trái nghịch nhau.

Trong đó ngũ đoạt là phần có giá trị lâm sàng lớn nhất và vẫn đúng nguyên vẹn đến nay.

释1. Năm định nghĩa

禁其不可刺也……無寫其不可奪者也……補寫無過其度……病與脈相逆，命曰五逆……明知九鍼之論，是謂九宜。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Ta nghe phép châm có năm cấm — thế nào là năm cấm?"

Kỳ Bá đáp: "Cấm những chỗ không được châm."

Hoàng Đế nói: "Ta nghe phép châm có năm đoạt."

Kỳ Bá đáp: "Chớ tả người đã bị cướp mất."

Hoàng Đế nói: "Ta nghe phép châm có năm quá."

Kỳ Bá đáp: "Bổ tả không được quá mức độ của nó."

Hoàng Đế nói: "Ta nghe phép châm có năm nghịch."

Kỳ Bá đáp: "Bệnh và mạch trái nghịch nhau, gọi là năm nghịch."

Hoàng Đế nói: "Ta nghe phép châm có chín nghi."

Kỳ Bá đáp: "Biết rõ lý luận về chín loại kim, ấy gọi là chín nghi."

Giảng: Cấu trúc hỏi đáp này rất đáng chú ý về mặt trình bày: năm câu hỏi ngắn, năm câu đáp ngắn, mỗi câu đáp chỉ vừa đủ định nghĩa. Đây là kiểu văn của một bản đề cương để học thuộc — và có lẽ đúng là như vậy, vì cả năm khái niệm này đều là những điều người học châm phải nhớ nằm lòng.

Năm nhóm phủ năm mặt khác nhau của sự an toàn:

Nhóm	Hỏi về
Ngũ cấm	Khi nào và ở đâu không được châm
Ngũ đoạt	Người nào không được tả
Ngũ quá	Mức độ bao nhiêu là quá
Ngũ nghịch	Tình huống nào không nên can thiệp
Cửu nghi	Dụng cụ nào cho việc nào

Bốn nhóm đầu là cấm, nhóm cuối là nên — bảng có cả mặt phủ định lẫn mặt khẳng định.

Định nghĩa ngũ quá — "bổ tả không được quá mức độ" — tuy ngắn mà rất quan trọng, vì nó nói lên một nguyên tắc nền: châm cứu không phải càng nhiều càng tốt. Có một mức vừa đủ, quá mức ấy thì thành hại. Đây là chỗ hô ứng với thiên 60 ("lấy cái lớn trị cái lớn thì nhiều hại") và với nguyên tắc "thực thì tả, hư thì bổ, hết thì thôi" của thiên 48.

Định nghĩa cửu nghi thì nối thẳng với thiên 1 và thiên 7: chín loại kim mỗi loại một công dụng, dùng đúng loại cho đúng việc mới là "nghi" (thích hợp).

释2. Năm cấm theo ngày

甲乙日自乘，無刺頭，無發矇於耳內。丙丁日自乘，無振埃於肩喉廉泉。

Dịch:

Ngày	Cấm
Giáp Ất	Không châm đầu, không làm phép "phát mông" ở trong tai
Bính Đinh	Không làm phép "chấn ai" ở vai, họng, huyệt Liêm tuyền
Mậu Kỷ (và bốn ngày cuối mỗi mùa)	Không châm bụng, không làm phép "khứ trảo", không tả nước
Canh Tân	Không châm khớp ở đùi và gối
Nhâm Quý	Không châm bàn chân và cẳng chân

"Ấy gọi là năm cấm."

Giảng: Bảng này dựa trên hệ thiên can phối ngũ hành và phối bộ vị cơ thể:

Ngày	Hành	Cấm châm	Lý do
Giáp Ất	Mộc	Đầu, tai	Mộc chủ can, can khai khiếu ở mắt và liên quan đầu
Bính Đinh	Hỏa	Vai, họng	Hỏa chủ tâm, tâm khí thông lên họng
Mậu Kỷ	Thổ	Bụng	Thổ chủ tỳ vị, ở bụng giữa
Canh Tân	Kim	Đùi, gối	Kim chủ phế, chủ các khớp
Nhâm Quý	Thủy	Cẳng chân, bàn chân	Thủy chủ thận, mạch thận khởi từ bàn chân

Chữ "tự thừa" (自乘) nghĩa là ngày ấy khí của hành ấy tự thịnh lên. Khi khí của một hành đang thịnh ở bộ vị của nó, châm vào đó dễ làm nhiễu loạn.

Ba phép châm được nhắc tên — phát mông (發矇 — mở cái mờ tối, chữa tai điếc mắt mờ), chấn ai (振埃 — rũ bụi, chữa họng tức ngực đầy), khứ trảo (去爪 — cắt móng, chữa chứng thủy) — đều là các phép châm đặc biệt được mô tả kỹ ở thiên 75 (Thích tiết chân tà). Việc chúng được nhắc ở đây cho thấy người biên tập giả định người học đã biết chúng.

Cần đọc phần này với thái độ đúng. Bảng cấm theo ngày can chi là phần ít được thực hành nhất trong toàn bộ châm cứu học, kể cả ở Trung Quốc và Việt Nam. Nó thuộc hệ thống "tý ngọ lưu chú" — chọn huyệt theo giờ và ngày — vốn gây tranh luận suốt lịch sử: nhiều y gia lớn xem đó là phần phụ hội thêm vào, không phải cốt lõi.

Điều đáng giữ lại không phải bảng cấm, mà là ý thức rằng thời điểm có ảnh hưởng đến điều trị — một ý thức mà y học hiện nay cũng xác nhận qua nhịp sinh học, dù bằng cơ chế hoàn toàn khác.

释3. Năm đoạt — năm tình trạng không được tả

形肉已奪，是一奪也。大奪血之後，是二奪也。大汗出之後，是三奪也。大泄之後，是四奪也。新產及大血，是五奪也，此皆不可寫。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là năm đoạt?"

Kỳ Bá đáp:

	Tình trạng
Một	Thịt và hình thể đã sút kiệt
Hai	Sau khi mất máu nhiều
Ba	Sau khi ra mồ hôi nhiều
Bốn	Sau khi tiêu chảy nhiều
Năm	Mới đẻ, hoặc băng huyết

"Những trường hợp ấy đều không được tả."

Giảng: Đây là phần giá trị nhất của thiên, và là một trong những bảng an toàn đúng đắn nhất trong toàn bộ Nội Kinh — nó vẫn dùng được nguyên văn đến nay.

Chữ "đoạt" (奪 — cướp đi) rất đắt: nó không nói người bệnh "yếu" mà nói người bệnh đã bị cướp mất một thứ gì đó. Và nhìn vào bảng thì thấy ngay điểm chung: cả năm đều là tình trạng mất một lượng lớn dịch hoặc chất của cơ thể.

Đoạt	Mất gì
Thịt hình sút kiệt	Mất khối cơ và dự trữ
Sau mất máu nhiều	Mất huyết
Sau ra mồ hôi nhiều	Mất tân dịch
Sau tiêu chảy nhiều	Mất tân dịch và khí
Mới đẻ, băng huyết	Mất huyết và khí

Và nguyên tắc rút ra chỉ có một câu: "thử giai bất khả tả" — tất cả đều không được tả.

Lý do rất rõ: tả là làm đi bớt, mà người đã mất thì không còn gì để bớt nữa. Tả trên người đã kiệt là đẩy họ xuống nhanh hơn. Lúc ấy chỉ có thể bổ, hoặc không làm gì cả.

Điều đáng khâm phục là bảng này khớp hoàn toàn với nguyên tắc an toàn của y học hiện nay. Mọi can thiệp làm mất thêm dịch hoặc gây hạ huyết áp — thuốc lợi tiểu, thuốc nhuận tràng, xông hơi, tắm nóng lâu, hiến máu, tập nặng, thậm chí cả việc đứng dậy đột ngột — đều chống chỉ định trên người vừa mất máu, vừa mất nước, vừa sinh, hoặc suy kiệt. Tên gọi khác nhau, nguyên tắc y hệt.

Hai trường hợp đáng nhấn mạnh riêng:

• "Tân sản" — mới đẻ. Phụ nữ sau sinh mất máu, mất sức, mất tân dịch cùng lúc. Việc Nội Kinh dành riêng một mục cho tình trạng này cho thấy sự quan tâm rất đúng chỗ.
• "Đại hãn xuất chi hậu" — sau khi ra mồ hôi nhiều. Điều này bao gồm cả sau khi dùng phép phát hãn để chữa bệnh. Đây là lời cảnh báo cho chính thầy thuốc: chớ làm liên tiếp hai phép đều hao tổn. Trương Trọng Cảnh về sau lặp lại lời cảnh báo này rất nhiều lần trong Thương Hàn Luận.

释4. Năm nghịch — chứng và mạch trái nhau

熱病脈靜，汗已出，脈盛躁，是一逆也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là năm nghịch?"

Kỳ Bá đáp:

	Chứng	Mạch
Một	Bệnh nhiệt mà mạch tĩnh; đã ra mồ hôi rồi mà mạch lại thịnh và táo động
Hai	Bệnh tiêu chảy mà mạch hồng đại
Ba	Trước tý không di chuyển, thịt bắp lở nát, người nóng, mà mạch lệch một bên tuyệt
Bốn	Bệnh dâm dật làm sút hình thể, người nóng, sắc trắng bệch khô héo, lại đi ngoài ra máu cục; máu cục nhiều thì nặng
Năm	Hàn nhiệt làm sút hình thể mà mạch cứng đập dồn

Giảng: Năm cặp này đều theo đúng nguyên tắc "bệnh dữ mạch tương nghịch" đã nêu ở phần định nghĩa, và mỗi cặp đều có một logic riêng đáng đọc.

Nghịch thứ nhất là cặp tinh tế nhất, vì nó có hai vế trái ngược nhau:

• Bệnh nhiệt mà mạch tĩnh — người đang sốt thì mạch phải nhanh mạnh; mạch lại tĩnh lặng nghĩa là chính khí không còn dấy lên chống đỡ. Đây là dấu hiệu tà đã thắng.
• Đã ra mồ hôi mà mạch lại thịnh táo — ra được mồ hôi thì lẽ ra tà đã theo mồ hôi mà giải, mạch phải dịu xuống; mạch lại thịnh táo hơn nghĩa là mồ hôi ra mà tà không giải, chỉ mất tân dịch thêm.

Cặp này rất quan trọng trên lâm sàng và được Thương Hàn Luận khai triển rất kỹ: sau khi phát hãn mà bệnh không lui, mạch không dịu, là dấu hiệu phải đổi hướng điều trị ngay, không được phát hãn tiếp.

Nghịch thứ hai — tiêu chảy mà mạch hồng đại. Đang mất dịch thì mạch phải nhỏ yếu; mạch lại hồng đại là hư dương phù việt, không phải khỏe mạnh.

Nghịch thứ ba và thứ năm cùng một kiểu: hình thể đã hao mà mạch lại dữ (lệch một bên tuyệt, hoặc cứng đập dồn). Hình và mạch không đi đôi.

Nghịch thứ tư thì không nói về mạch mà nói về sắc: "sắc trắng bệch khô héo" (色夭然白) — đây là chữ "yểu" (夭 — khô héo không thần) đã gặp ở thiên 49, nơi kinh văn dạy "xét nhuận hay khô để biết thành bại". Người đã sút hình, sắc khô trắng, lại đi ngoài ra máu cục — là ba dấu hiệu chồng lên nhau.

Bảng này ngắn hơn hai bảng ở thiên 60 nhưng cùng một tinh thần, và cả ba bảng đều nhắc một điều: khi chứng và mạch không khớp nhau, đó là lúc phải dừng tay, không phải lúc làm mạnh tay hơn.

• 禁其不可刺也 · Cấm kỳ bất khả thích dã · Cấm những chỗ không được châm.
• 無寫其不可奪者也 · Vô tả kỳ bất khả đoạt giả dã · Chớ tả người đã bị cướp mất.
• 補寫無過其度 · Bổ tả vô quá kỳ độ · Bổ tả không được quá mức độ — châm cứu không phải càng nhiều càng tốt.
• 病與脈相逆，命曰五逆 · Bệnh dữ mạch tương nghịch, mệnh viết ngũ nghịch · Bệnh và mạch trái nghịch nhau gọi là năm nghịch.
• 形肉已奪……大奪血之後……大汗出之後……大泄之後……新產及大血……此皆不可寫 · Hình nhục dĩ đoạt… đại đoạt huyết chi hậu… đại hãn xuất chi hậu… đại tiết chi hậu… tân sản cập đại huyết… thử giai bất khả tả · Năm đoạt — năm tình trạng tuyệt đối không được tả.
• 熱病脈靜，汗已出，脈盛躁，是一逆也 · Nhiệt bệnh mạch tĩnh, hãn dĩ xuất, mạch thịnh táo, thị nhất nghịch dã · Bệnh nhiệt mà mạch tĩnh; ra mồ hôi rồi mà mạch lại thịnh táo.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Ngũ cấm	五禁	Năm ngày và năm bộ vị không được châm, theo hệ thiên can phối ngũ hành.
Ngũ đoạt	五夺	Năm tình trạng cơ thể đã bị cướp mất máu, dịch hoặc thể chất — tuyệt đối không được tả.
Ngũ quá	五过	Bổ tả quá mức độ cần thiết.
Ngũ nghịch	五逆	Năm cặp chứng và mạch trái nghịch nhau.
Cửu nghi	九宜	Biết rõ chín loại kim, dùng đúng loại cho đúng việc.
Tự thừa	自乘	Ngày mà khí của một hành tự thịnh lên.
Phát mông · Chấn ai · Khứ trảo	发矇 · 振埃 · 去爪	Ba phép châm đặc biệt, mô tả kỹ ở thiên 75.
Tân sản	新产	Mới sinh nở — một trong năm đoạt.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem "ngũ đoạt" là phần thiết thân nhất của thiên, và bình rằng bốn chữ "thử giai bất khả tả" đáng viết lên tường phòng khám. Ông nói: người đã bị cướp mất mà còn tả nữa, ấy là thầy thuốc tiếp tay cho bệnh. Ông cũng lưu ý rằng lời cấm này không chỉ áp dụng cho châm mà cho cả thuốc — thuốc công phạt cũng là tả.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi bàn về ngũ cấm theo ngày, ghi nhận đây là hệ thiên can phối bộ vị, nhưng cũng nêu rằng nhiều y gia không theo. Ông giữ thái độ trung dung: chép lại mà không quả quyết.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú ý nghịch thứ nhất, giải rằng "ra mồ hôi rồi mà mạch còn thịnh táo" là dấu hiệu tà chưa giải mà tân dịch đã hao — lúc ấy càng phát hãn càng nguy. Ông nối điều này với Thương Hàn Luận, nơi Trương Trọng Cảnh dặn đi dặn lại về hậu quả của việc phát hãn quá tay.

Về hệ chọn ngày giờ châm nói chung, các nhà chú giải đời sau chia làm hai phái rõ rệt. Phái theo thì khai triển thành học thuyết "tý ngọ lưu chú" rất công phu; phái không theo cho rằng đó là phần phụ hội, và điều cốt yếu vẫn là xem bệnh xem người. Trên thực hành hiện nay, phái thứ hai chiếm ưu thế.

• "Ngũ đoạt" là phần đáng nhớ nhất, và nó dịch sang ngôn ngữ hôm nay rất gọn: người vừa mất máu, vừa mất nước nhiều, vừa sinh con, hoặc đang suy kiệt thì không được làm gì khiến họ mất thêm. Không xông hơi, không tắm nóng lâu, không tập nặng, không nhịn ăn, không dùng thuốc lợi tiểu hay nhuận tràng nếu không có chỉ định.
• Cụ thể với phụ nữ sau sinh: đây là giai đoạn cần bồi bổ và nghỉ ngơi, không phải giai đoạn để giảm cân hay tập luyện mạnh. Nội Kinh xếp "tân sản" ngang hàng với mất máu nhiều là rất đúng chỗ.
• Sau tiêu chảy hoặc nôn nhiều, việc cần làm là bù nước và điện giải, ăn nhẹ dễ tiêu — không phải "làm sạch ruột" thêm hay nhịn ăn kéo dài.
• Nguyên tắc "bổ tả không được quá mức độ" đúng với mọi can thiệp: xoa bóp quá mạnh, giác hơi quá lâu, xông quá nhiều đều có thể gây hại. Cảm giác "càng mạnh càng hiệu quả" là một hiểu lầm phổ biến.
• Tình huống "ra mồ hôi rồi mà không đỡ" đáng để ý: đã dùng cách hạ sốt, đã vã mồ hôi, mà người vẫn mệt hơn, tim đập nhanh hơn — đó là lúc cần đi khám, không phải lúc lặp lại cách cũ.
• Nhắc lại nguyên tắc chung của ba thiên 55, 60, 61: khi các dấu hiệu không khớp nhau, hãy dừng lại và xem xét, đừng làm mạnh tay hơn.
• Bảng cấm theo ngày can chi nên đọc như tri thức lịch sử, không dùng để chọn ngày đi khám hay châm cứu.

• Thiên 55 · Nghịch thuận — nêu bốn điều cấm châm và nguyên tắc "bệnh với mạch trái nghịch"; thiên 61 kê chi tiết.
• Thiên 60 · Ngọc bản — hai bảng năm nghịch dài hơn, cùng một nguyên tắc hình mạch phải tương ứng.
• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên và Thiên 7 · Quan châm — chín loại kim, nền tảng của "cửu nghi".
• Thiên 75 · Thích tiết chân tà — mô tả kỹ ba phép phát mông, chấn ai, khứ trảo được nhắc ở đây.
• Thiên 9 · Chung thủy — các điều cấm khác trong phép châm, đọc kèm để có bảng đầy đủ.
• Thiên 53 · Luận thống — lượng sức người trước khi dùng thuốc mạnh, cùng tinh thần với ngũ đoạt.
• Tố Vấn thiên 52 · Thích cấm luận — bảng những chỗ cấm châm trên thân thể.