"Vệ khí thất thường" (衛氣失常) — vệ khí đi lạc chỗ. Thiên gồm ba phần khá rời nhau, nhưng phần thứ ba là phần nổi tiếng nhất và cũng là phần có giá trị riêng lớn nhất.

Phần thứ nhất bàn chứng vệ khí đọng lại trong bụng, tích lại không đi, khiến người ta đầy tức ở sườn và trong vị, thở suyễn nghịch hơi. Phép chữa rất gọn: tích ở ngực thì lấy huyệt ở trên, tích ở bụng thì lấy ở dưới, trên dưới đều đầy thì lấy ở hai bên. Kèm theo là bốn dấu hiệu không được châm.

Phần thứ hai dạy cách biết bệnh ở tầng nào trong năm tầng da – thịt – khí huyết – gân – xương, mỗi tầng xem một chỗ: xem hai lông mày biết da, xem sắc môi biết thịt, xem mắt biết gân, xem tai biết xương. Rồi nêu nguyên tắc điều trị theo mức độ: bệnh nhẹ thì châm nông và ít, bệnh nặng thì châm sâu và nhiều — tùy biến mà điều khí, ấy gọi là thượng công.

Phần thứ ba là phần đặc sắc nhất: phân loại thể trạng béo gầy. Trước hết chia tuổi — năm mươi trở lên là lão, hai mươi trở lên là tráng, mười tám trở lên là thiếu, sáu tuổi trở lên là tiểu. Rồi chia người béo làm ba loại: cao nhân, nhục nhân, chi nhân (người mỡ, người thịt, người dầu), mỗi loại một hình thể, một thân nhiệt, một tỷ lệ khí huyết riêng. Và đặt tên cho người không thuộc loại nào: "chúng nhân" — người thường.

释1. Vệ khí đọng lại: lấy trên, lấy dưới, lấy hai bên

其氣積於胸中者，上取之。積於腹中者，下取之。上下皆滿者，傍取之。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Vệ khí lưu lại trong bụng, tích lại mà không đi, uất kết không ở chỗ thường, khiến người ta đầy tức ở sườn và trong vị, thở suyễn nghịch hơi — làm sao trừ đi được?"

Bá Cao đáp: "Khí tích ở trong ngực thì lấy ở trên. Tích ở trong bụng thì lấy ở dưới. Trên dưới đều đầy thì lấy ở hai bên."

Hoàng Đế hỏi: "Lấy thế nào?"

Bá Cao đáp:

Chỗ tích	Huyệt
Ở trên	Tả Đại nghênh, Thiên đột, trong họng
Ở dưới	Tả Tam lý và Khí nhai
Trên dưới đều đầy	Lấy cả trên lẫn dưới, thêm chỗ dưới sườn cụt một tấc

"Nặng thì lấy theo lối chân gà.

Xét mạch mà thấy lớn mà huyền cấp, hoặc tuyệt không đến, hoặc da bụng căng quá — thì không được châm."

Giảng: Nguyên tắc "trên thì lấy trên, dưới thì lấy dưới, cả hai thì lấy hai bên" rất giản dị mà rất dùng được: chữa tại chỗ khí đang tích.

Chi tiết "kê túc thủ chi" (雞足取之 — lấy theo lối chân gà) là một kỹ thuật châm đặc thù: châm một kim thẳng ở giữa rồi hai kim chếch hai bên, ba hướng tỏa ra như ngón chân gà. Mục đích là tăng diện tác động khi bệnh nặng. Kỹ thuật này về sau được ghi trong các sách châm cứu với tên "hợp cốc thích".

Nhưng phần đáng chú ý nhất là bốn dấu hiệu không được châm:

Dấu hiệu	Ý nghĩa
Mạch lớn mà huyền cấp	Tà đang thịnh dữ dội
Mạch tuyệt không đến	Chính khí đã kiệt
Da bụng căng quá	Trướng đã đến mức nguy

Hai dấu hiệu đầu đúng là hai đầu của phổ mà thiên 55 (Nghịch thuận) đã nêu: "chưa châm được" (tà đang thịnh) và "đã không châm được nữa" (chính khí đã bại). Hai thiên hô ứng nhau rất chặt.

释2. Biết bệnh ở tầng nào

色起兩眉薄澤者，病在皮。脣色青黃赤白黑者，病在肌肉。營氣濡然者，病在血氣。目色青黃赤白黑者，病在筋。耳焦枯，受塵垢，病在骨。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Bá Cao rằng: "Lấy gì mà biết bệnh ở da, ở thịt, ở khí huyết, ở gân, ở xương?"

Bá Cao đáp:

Dấu hiệu	Bệnh ở
Sắc dấy ở hai lông mày, mỏng mà nhuận	Da
Sắc môi xanh vàng đỏ trắng đen	Cơ nhục
Doanh khí ướt át (mồ hôi dấp dính)	Khí huyết
Sắc mắt xanh vàng đỏ trắng đen	Gân
Tai khô sém, bám bụi bẩn	Xương

Hoàng Đế hỏi: "Hình bệnh thế nào, lấy huyệt thế nào?"

Bá Cao đáp: "Trăm bệnh biến hóa không sao kể xiết. Nhưng da có bộ phận của nó, thịt có cột trụ của nó, khí huyết có chỗ rót, xương có chỗ thuộc.

Tầng	Chỗ của nó
Da	Bộ phận của da rót ra bốn đầu chi
Thịt	Cột trụ của thịt ở khe thịt các phần dương của cánh tay cẳng chân, và khe của Túc Thiếu âm
Khí huyết	Rót vào các lạc mạch; khí huyết lưu đọng thì thịnh mà nổi lên
Gân	Không phân âm dương, không phân trái phải — xem bệnh ở đâu thì lấy đó
Xương	Chỗ thuộc của xương là các lỗ xương, nơi nhận thêm mà bồi ích cho não tủy

Hoàng Đế hỏi: "Lấy thế nào?"

Bá Cao đáp: "Bệnh biến hóa, nổi chìm sâu nông, không sao cùng tận; mỗi thứ ở chỗ của nó.

Bệnh nhẹ thì châm nông, nặng thì châm sâu; nhẹ thì ít kim, nặng thì nhiều kim. Tùy theo biến mà điều khí — cho nên gọi là thượng công."

Giảng: Phần này là bản đồ năm tầng của cơ thể, và nó hoàn chỉnh hệ ngũ thể đã gặp nhiều lần: da – thịt – mạch – gân – xương, ứng với phế – tỳ – tâm – can – thận.

Cách nhận biết từng tầng đều theo học thuyết khai khiếu:

• Môi ứng tỳ, tỳ chủ cơ nhục → xem môi biết thịt;
• Mắt ứng can, can chủ cân → xem mắt biết gân;
• Tai ứng thận, thận chủ cốt → xem tai biết xương.

Ba cặp này khớp hoàn toàn với thiên 47 và thiên 37. Riêng hai cặp đầu có cách nhận biết riêng: da thì xem sắc ở hai lông mày, khí huyết thì xem mồ hôi.

Chi tiết "tai khô sém, bám bụi bẩn" để biết bệnh ở xương là một quan sát rất cụ thể và rất người: tai xỉn màu, khô, đóng ghét — hình ảnh của người suy kiệt lâu ngày. Thận khí cạn thì không nhuần được lên tai, cũng không còn sức giữ gìn vệ sinh bản thân.

Nhận xét "gân thì không phân âm dương, không phân trái phải — xem bệnh ở đâu thì lấy đó" rất đáng chú ý. Bốn tầng kia đều có quy tắc định vị theo kinh lạc; riêng gân thì không. Điều này khớp với thiên 13 (Kinh cân), nơi nêu phép "dĩ thống vi du" — lấy chỗ đau làm huyệt. Bệnh gân thì chữa ngay tại chỗ, không cần lý luận kinh lạc.

Và nguyên tắc điều trị theo mức độ ở cuối đoạn là một trong những phát biểu gọn nhất của Nội Kinh về cá thể hóa điều trị:

Nhẹ thì nông và ít, nặng thì sâu và nhiều — tùy biến mà điều khí, ấy gọi là thượng công.

Chữ "tùy biến" (隨變) là chìa khóa. Thượng công không phải người thuộc nhiều công thức, mà là người biết thay đổi theo tình huống. Điều này nhất quán với thiên 55, nơi thượng công được định nghĩa bằng khả năng chọn đúng thời điểm.

释3. Chia tuổi và chia ba loại người béo

人年五十已上為老，二十已上為壯，十八已上為少，六歲已上為小。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Bá Cao rằng: "Người ta béo gầy lớn nhỏ lạnh ấm, lại có già trẻ lớn bé — phân biệt thế nào?"

Bá Cao đáp:

Tuổi	Gọi là
Năm mươi trở lên	Lão (già)
Hai mươi trở lên	Tráng (tráng niên)
Mười tám trở lên	Thiếu (thiếu niên)
Sáu tuổi trở lên	Tiểu (trẻ nhỏ)

Hoàng Đế hỏi: "Lấy gì mà đo biết béo gầy?"

Bá Cao đáp: "Người có hạng phì, có hạng cao, có hạng nhục."

Hoàng Đế hỏi: "Phân biệt thế nào?"

Bá Cao đáp:

Loại	Đặc điểm
Phì (肥 — chắc)	Thịt bắp chắc, da căng đầy
Cao (膏 — mỡ)	Thịt bắp không chắc, da chùng
Nhục (肉 — thịt)	Da và thịt không tách rời nhau

Giảng: Bảng chia tuổi ở đây rất đáng chú ý vì nó khác với cách chia theo bội số bảy và tám của Tố Vấn thiên 1, và cũng khác với mười chặng mười năm của thiên 54.

Điều lạ là "thiếu" (mười tám trở lên) lại đứng dưới "tráng" (hai mươi trở lên) — nghĩa là bảng này xếp từ già xuống trẻ, và mốc "thiếu" chỉ phủ khoảng mười tám đến hai mươi. Cách chia này thiên về thực dụng lâm sàng hơn là về sinh lý: thầy thuốc cần biết người trước mặt thuộc nhóm nào để chọn cường độ điều trị, và bốn nhóm là đủ.

Mốc năm mươi tuổi là già cũng khớp với thiên 54, nơi từ năm mươi tuổi thì can khí bắt đầu suy — đây là chỗ hai thiên hô ứng nhau.

Còn ba loại người béo thì là phần độc đáo của thiên này, và cách phân biệt rất tinh:

• Phì — thịt chắc, da căng: người to mà rắn chắc;
• Cao — thịt không chắc, da chùng: người to mà nhão;
• Nhục — da thịt dính liền không tách rời: người to đều, cân đối.

Đây là cách phân biệt dựa trên chất lượng mô chứ không dựa trên cân nặng, và nó rất hiện đại về tinh thần: cùng một trọng lượng, người nhiều cơ khác hẳn người nhiều mỡ.

身宫4. Thân nhiệt, hình thể và khí huyết của ba loại

膏者，多氣而皮縱緩，故能縱腹垂腴。肉者，身體容大。脂者，其身收小。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Thân thể lạnh ấm thì thế nào?"

Bá Cao đáp: "Hạng cao (mỡ) thì thịt nhão: thớ da thô thì người lạnh, thớ da mịn thì người nóng. Hạng chi (dầu) thì thịt chắc: thớ mịn thì nóng, thớ thô thì lạnh."

Hoàng Đế hỏi: "Béo gầy lớn nhỏ thì thế nào?"

Bá Cao đáp:

Loại	Hình thể
Cao (mỡ)	Nhiều khí, da chùng lỏng — cho nên bụng xệ, mỡ chảy sệ xuống
Nhục (thịt)	Thân thể to đều
Chi (dầu)	Thân thu nhỏ lại

Hoàng Đế hỏi: "Khí huyết nhiều ít của ba loại ấy thế nào?"

Bá Cao đáp:

Loại	Khí huyết
Cao	Nhiều khí; nhiều khí thì nóng, nóng thì chịu được rét
Nhục	Nhiều huyết thì đầy đặn hình thể; đầy hình thể thì cân bằng
Chi	Huyết trong, khí trơn mà ít — cho nên không lớn được

"Ấy là chỗ khác với người thường."

Hoàng Đế hỏi: "Người thường thì thế nào?"

Bá Cao đáp: "Người thường thì da, thịt, dầu, mỡ không bên nào trội hơn bên nào; huyết với khí không bên nào nhiều hơn. Cho nên hình thể không nhỏ không lớn, mỗi phần cân xứng với thân mình — gọi là chúng nhân (người thường)."

Hoàng Đế hỏi: "Hay. Chữa thế nào?"

Bá Cao đáp: "Trước phải phân biệt ba hình thể ấy, huyết nhiều hay ít, khí trong hay đục, rồi sau mới điều hòa. Chữa thì đừng làm sai thường độ của kinh mạch.

Cho nên người hạng cao thì bụng xệ mỡ sệ; người hạng nhục thì trên dưới đều to; người hạng chi thì tuy có dầu mà không lớn được."

Giảng: Đoạn này rất đáng đọc kỹ vì nó là một hệ thống phân loại thể trạng hoàn chỉnh, có lẽ là hệ thống chi tiết nhất trong Nội Kinh.

Bảng tổng hợp ba loại:

	Cao (膏 — mỡ)	Nhục (肉 — thịt)	Chi (脂 — dầu)
Da thịt	Thịt nhão, da chùng	Da thịt dính liền	Thịt chắc
Hình thể	Bụng xệ, mỡ sệ xuống	To đều trên dưới	Thu nhỏ, không lớn được
Khí huyết	Nhiều khí	Nhiều huyết	Huyết trong, khí trơn mà ít
Thân nhiệt	Nóng, chịu được rét	Cân bằng	—

Ba chân dung này đều nhận ra được ngoài đời:

• Người hạng cao — béo bụng, da thịt nhão, người nóng, chịu rét tốt. Đây là kiểu béo bụng quen thuộc, và nhận xét "nhiều khí thì nóng" khớp với việc người béo thường sợ nóng hơn sợ lạnh.
• Người hạng nhục — to đều, chắc chắn, cân đối. Đây là kiểu vạm vỡ, và được mô tả tích cực nhất: "nhiều huyết thì đầy đặn hình thể, đầy hình thể thì cân bằng". Trong ba loại, đây là loại được xem là ổn nhất.
• Người hạng chi — thịt chắc nhưng thân nhỏ, khí ít huyết trong, "không lớn được". Đây là kiểu người nhỏ gọn, rắn nhưng không to ra được dù ăn thế nào.

Nhận xét về thớ da quyết định thân nhiệt cũng nhất quán với cả chuỗi thiên trước: thớ mịn (tấu lý kín) thì giữ nhiệt nên người nóng; thớ thô (tấu lý thưa) thì nhiệt thoát nên người lạnh. Đây chính là điều thiên 46 và 47 đã nêu, áp dụng vào chuyện thân nhiệt.

Nhưng chỗ đáng khen nhất của cả đoạn là khái niệm "chúng nhân" (眾人 — người thường).

Sau khi dựng ba loại đặc biệt, Bá Cao dành một mục riêng cho người không thuộc loại nào: da thịt mỡ dầu không bên nào trội, khí huyết không bên nào nhiều, "hình thể không nhỏ không lớn, mỗi phần cân xứng với thân mình".

Đây là thái độ phân loại rất chín. Một hệ phân loại tốt phải có chỗ cho trường hợp trung bình, nếu không thì sẽ ép mọi người vào một hộc nào đó. Và đáng chú ý là người thường được mô tả không phải như người thiếu đặc điểm mà như người cân đối — "mỗi phần cân xứng với thân mình" là một lời mô tả tích cực.

Và câu chỉ đạo điều trị ở cuối rất gọn: "trước phải phân biệt ba hình thể, huyết nhiều hay ít, khí trong hay đục, rồi sau mới điều hòa". Lại là nguyên tắc xuyên suốt: biết người trước, rồi mới chữa.

• 其氣積於胸中者，上取之。積於腹中者，下取之。上下皆滿者，傍取之 · Kỳ khí tích ư hung trung giả, thượng thủ chi; tích ư phúc trung giả, hạ thủ chi; thượng hạ giai mãn giả, bàng thủ chi · Tích ở ngực lấy trên, tích ở bụng lấy dưới, cả hai thì lấy hai bên.
• 耳焦枯，受塵垢，病在骨 · Nhĩ tiêu khô, thụ trần cấu, bệnh tại cốt · Tai khô sém bám bụi bẩn thì bệnh ở xương.
• 筋部無陰無陽，無左無右，候病所在 · Cân bộ vô âm vô dương, vô tả vô hữu, hậu bệnh sở tại · Gân thì không phân âm dương trái phải — bệnh ở đâu thì lấy đó.
• 間者淺之，甚者深之，間者少之，甚者眾之，隨變而調氣，故曰上工 · Gian giả thiển chi, thậm giả thâm chi; gian giả thiểu chi, thậm giả chúng chi; tùy biến nhi điều khí, cố viết thượng công · Nhẹ thì nông và ít, nặng thì sâu và nhiều; tùy biến mà điều khí — ấy gọi là thượng công.
• 人年五十已上為老，二十已上為壯，十八已上為少，六歲已上為小 · Nhân niên ngũ thập dĩ thượng vi lão, nhị thập dĩ thượng vi tráng, thập bát dĩ thượng vi thiếu, lục tuế dĩ thượng vi tiểu · Bảng chia bốn lứa tuổi.
• 膏者，多氣而皮縱緩，故能縱腹垂腴 · Cao giả, đa khí nhi bì tung hoãn, cố năng tung phúc thùy du · Hạng mỡ thì nhiều khí, da chùng, nên bụng xệ mỡ sệ.
• 眾人皮肉脂膏，不能相加也，血與氣，不能相多，故其形不小不大，各自稱其身，命曰眾人 · Chúng nhân bì nhục chi cao, bất năng tương gia dã; huyết dữ khí bất năng tương đa; cố kỳ hình bất tiểu bất đại, các tự xứng kỳ thân, mệnh viết chúng nhân · Định nghĩa "người thường" — không bên nào trội, mỗi phần cân xứng với thân mình.
• 必先別其三形，血之多少，氣之清濁，而後調之 · Tất tiên biệt kỳ tam hình, huyết chi đa thiểu, khí chi thanh trọc, nhi hậu điều chi · Trước phân biệt ba hình thể, khí huyết nhiều ít trong đục, rồi sau mới điều hòa.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Vệ khí thất thường	卫气失常	Vệ khí đi lạc chỗ, tích đọng không vận hành.
Kê túc thích	鸡足刺	Phép châm ba hướng tỏa ra như chân gà, dùng khi bệnh nặng.
Cao · Nhục · Chi	膏 · 肉 · 脂	Ba loại thể trạng: người mỡ (nhão, bụng xệ), người thịt (to đều), người dầu (chắc mà nhỏ).
Chúng nhân	众人	Người thường — không loại nào trội, mỗi phần cân xứng với thân mình.
Lão · Tráng · Thiếu · Tiểu	老 · 壮 · 少 · 小	Bốn lứa tuổi: từ năm mươi, từ hai mươi, từ mười tám, từ sáu tuổi.
Tùy biến nhi điều khí	随变而调气	Tùy theo biến hóa mà điều khí — tiêu chuẩn của thượng công.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh rất đề cao phần phân loại ba thể trạng, cho rằng đó là chỗ Nội Kinh dạy cách nhìn người trước khi chữa bệnh. Ông nhấn mạnh rằng cùng là béo mà ba loại khác hẳn nhau về khí huyết, nên phép chữa cũng phải khác — người hạng cao nhiều khí thì không nên bổ khí thêm, người hạng chi khí ít thì không nên tả.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý khái niệm "chúng nhân", khen rằng lập một hạng riêng cho người bình thường là chỗ chu đáo: nếu không thì người học sẽ gò ép ai cũng phải vào một trong ba loại.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về nguyên tắc "nhẹ thì nông và ít, nặng thì sâu và nhiều", cho rằng hai chữ "tùy biến" mới là cốt: người thuộc phép mà không biết biến thì vẫn chỉ là trung công.

Các nhà chú giải đều ghi nhận rằng thiên này gồm ba đoạn không liên quan chặt với nhau, và tên thiên "Vệ khí thất thường" chỉ ứng với đoạn đầu — dấu vết của việc biên tập từ nhiều nguồn, như nhiều thiên khác của Linh Khu.

• Cách chia ba loại người béo theo chất lượng mô chứ không theo cân nặng rất đáng giữ: người nặng cân mà cơ chắc khác hẳn người nặng cân mà nhão. Ngày nay điều này tương ứng với việc đo tỷ lệ mỡ cơ thể thay vì chỉ cân — và đo vòng bụng thay vì chỉ tính BMI.
• Mô tả "bụng xệ mỡ sệ" của hạng cao ứng với béo bụng, kiểu béo có liên quan nhiều nhất đến bệnh chuyển hóa. Đây là kiểu cần chú ý hơn cả.
• Nhận xét người béo "nhiều khí thì nóng, nóng thì chịu được rét" khớp với thực tế: người thừa cân thường sợ nóng, ra mồ hôi nhiều, chịu lạnh tốt hơn. Biết vậy để chọn hoạt động phù hợp — người kiểu này nên tránh tập nặng giữa trời nóng.
• Nguyên tắc "nhẹ thì nhẹ tay, nặng thì mạnh tay" đúng với mọi can thiệp lên cơ thể, kể cả xoa bóp và tập luyện. Và chữ "tùy biến" là lời nhắc rằng không có một phác đồ chung cho tất cả.
• Khái niệm "chúng nhân" đáng nhớ theo nghĩa rộng: các hệ phân loại thể trạng, tính cách, nhóm máu… đều có xu hướng ép người ta vào một hộc. Người xưa đã biết chừa chỗ cho phần lớn mọi người không thuộc loại nào cả — và điều đó không có gì đáng lo.
• Dấu hiệu tai khô xỉn, môi đổi sắc, mắt đổi sắc là những thứ quan sát được trong gương. Thay đổi rõ rệt và kéo dài ở những chỗ ấy đáng để ý, dù bản thân chúng không chẩn đoán được bệnh gì cụ thể.

• Thiên 38 · Nghịch thuận phì sấu — bàn về việc châm cho người béo khác người gầy, người già khác người trẻ; đọc kèm với phần phân loại ở đây.
• Thiên 46 · Ngũ biến và Thiên 47 · Bản tạng — thớ da dày mỏng quyết định thân nhiệt và sức chịu đựng.
• Thiên 54 · Thiên niên — mốc năm mươi tuổi bắt đầu suy, khớp với bảng chia tuổi ở đây.
• Thiên 55 · Nghịch thuận — định nghĩa thượng công bằng sự chọn thời; thiên này định nghĩa bằng sự tùy biến.
• Thiên 13 · Kinh cân — phép "dĩ thống vi du", làm sáng câu "gân thì không phân âm dương trái phải".
• Thiên 37 · Ngũ duyệt ngũ sứ — xem năm quan biết năm tạng, cùng hệ với bảng nhận biết năm tầng ở đây.
• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — vận hành bình thường của vệ khí, làm nền để hiểu thế nào là "thất thường".