"Nghịch thuận" (逆順) — bàn về thuận và nghịch trong phép châm. Thiên rất ngắn, chỉ hai trăm tám mươi ba chữ, nhưng chứa một trong những câu nổi tiếng nhất của toàn bộ Nội Kinh: "Thượng công trị vị bệnh, bất trị dĩ bệnh" — thầy giỏi chữa cái chưa thành bệnh, không chữa cái đã thành bệnh.

Thiên mở bằng ba khái niệm mà Hoàng Đế muốn hiểu: khí có nghịch thuận, mạch có thịnh suy, châm có cái đại ước. Bá Cao trả lời từng cái:

• Khí nghịch thuận là để ứng với trời đất, âm dương, bốn mùa, năm hành;
• Mạch thịnh suy là để xét hư thực, có thừa hay không đủ của khí huyết;
• Đại ước của phép châm là phải biết rõ bệnh nào châm được, bệnh nào chưa châm được, bệnh nào đã không châm được nữa.

Rồi đến phần hay nhất: Bá Cao mượn binh pháp để nói y pháp. "Binh pháp nói: chớ đón cái khí đang ùn ùn, chớ đánh vào trận đang đường hoàng." Rồi đối lại: "Phép châm nói: chớ châm cái nóng đang hừng hực, chớ châm khi mồ hôi đang đầm đìa, chớ châm mạch đang cuồn cuộn, chớ châm khi bệnh và mạch trái nghịch nhau."

Cuối cùng là bốn bậc thầy thuốc, xếp theo thời điểm họ ra tay — và thứ bậc ấy chính là lời giải thích cho câu "thượng công trị vị bệnh".

释1. Ba điều Hoàng Đế hỏi

氣之逆順者，所以應天地陰陽四時五行也。脈之盛衰者，所以候血氣之虛實有餘不足也。刺之大約者，必明知病之可刺，與其未可刺，與其已不可剌也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Bá Cao rằng: "Ta nghe khí có nghịch thuận, mạch có thịnh suy, châm có cái đại ước — có thể nghe được chăng?"

Bá Cao đáp:

Giảng: Ba định nghĩa này rất gọn và rất phân minh, mỗi cái thuộc một tầng khác nhau:

• Khí nghịch thuận thuộc tầng thiên nhân tương ứng — con người vận hành theo nhịp của trời đất, thuận theo thì yên, trái đi thì loạn.
• Mạch thịnh suy thuộc tầng chẩn đoán — dùng tay mà biết trong người thừa thiếu thế nào.
• Đại ước của châm thuộc tầng quyết định điều trị.

Và định nghĩa thứ ba mới là chỗ đáng chú ý. Chữ "đại ước" (大约) chính là chữ "ước" mà Lôi Công đã khổ sở xin ở thiên 48 — cái cốt yếu đã được buộc lại. Vậy cái cốt của phép châm là gì?

Không phải châm thế nào, mà là có nên châm hay không. Ba vế:

Nghĩa là cái cốt của nghề không nằm ở kỹ thuật mà nằm ở sự phán đoán thời cơ. Biết khi nào nên ra tay và khi nào nên dừng tay — đó mới là chỗ khó nhất, và Nội Kinh đặt nó làm "đại ước".

Đây là một nhận thức rất chín, và nó đúng với mọi nghề: người mới học lo làm sao cho đúng kỹ thuật; người thành thục lo biết lúc nào nên dùng kỹ thuật ấy.

释2. Mượn binh pháp nói y pháp

兵法曰：無迎逢逢之氣，無擊堂堂之陣。刺法曰：無刺熇熇之熱，無刺漉漉之汗，無刺渾渾之脈，無刺病與脈相逆者。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Xét nó thế nào?"

Bá Cao đáp: "Binh pháp nói: chớ đón cái khí đang ùn ùn kéo tới, chớ đánh vào trận đang bày đường hoàng.

Phép châm nói:

• Chớ châm cái nóng đang hừng hực (熇熇之熱)
• Chớ châm khi mồ hôi đang đầm đìa (漉漉之汗)
• Chớ châm mạch đang cuồn cuộn (渾渾之脈)
• Chớ châm khi bệnh và mạch trái nghịch nhau"

Giảng: Phép so sánh y với binh này là một trong những đoạn hay nhất của Linh Khu, và nó không phải sự ví von tùy hứng — hai câu binh pháp được dẫn nguyên văn từ Tôn Tử binh pháp thiên "Quân tranh".

Logic rất chặt: chữa bệnh là đánh nhau với tà khí trong người, mà đánh nhau thì phải biết lúc nào nên đánh.

Ba điều cấm đầu đều là cấm ra tay lúc tà khí đang ở đỉnh:

• "Hạo hạo chi nhiệt" (熇熇 — hừng hực như lửa cháy): sốt cao đang ở đỉnh;
• "Lộc lộc chi hãn" (漉漉 — ròng ròng như nước chảy): mồ hôi đang vã ra như tắm;
• "Hồn hồn chi mạch" (渾渾 — cuồn cuộn đục ngầu): mạch đang loạn động dữ dội.

Vì sao cấm? Vì lúc ấy chính khí và tà khí đang giao tranh kịch liệt, cục diện chưa ngã ngũ. Châm vào lúc ấy là can thiệp vào một trận đánh đang hồi quyết liệt — rất dễ làm loạn thêm, làm chính khí hao thêm mà tà không đi.

Điều cấm thứ tư khác hẳn ba điều trên: "chớ châm khi bệnh và mạch trái nghịch nhau". Đây không phải chuyện thời cơ mà là chuyện tiên lượng. Bệnh nặng mà mạch yếu, bệnh nhiệt mà mạch trầm — những trường hợp chứng và mạch không khớp nhau — là dấu hiệu bệnh đã vào sâu hoặc chính khí đã bại. Lúc ấy châm không những không lợi mà còn có hại. Nguyên tắc này đã nêu ở thiên 4 và thiên 49.

Ba chữ láy hạo hạo, lộc lộc, hồn hồn cũng đáng thưởng thức về mặt văn: chúng đều là từ tượng hình, đọc lên là thấy được cái thế đang dữ dội — cách dùng chữ khiến lời cấm có sức nặng hơn nhiều so với nói suông "đừng châm lúc sốt cao".

释3. Bốn bậc thầy thuốc

上工，刺其未病者也。其次，刺其未盛者也。其次，刺其已衰者也。下工，刺其方襲者也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Xét lúc có thể châm thì thế nào?"

Bá Cao đáp:

"Cho nên nói: đương lúc nó đang thịnh thì chớ dám hủy thương; châm lúc nó đã suy thì việc ắt thành lớn.

Cho nên nói: thượng công chữa cái chưa thành bệnh, không chữa cái đã thành bệnh — chính là nói điều ấy vậy."

Giảng: Đây là phần kết của thiên và cũng là phần nổi tiếng nhất, và bảng bốn bậc có một cấu trúc rất tinh mà ít người để ý.

Bốn bậc không xếp theo tay nghề mà xếp theo thời điểm ra tay:

    chưa thành bệnh  →  chưa thịnh  →  đang thịnh  →  đã suy
         ↑                  ↑             ↑             ↑
     thượng công        bậc hai       HẠ CÔNG       bậc ba

Chỗ đáng chú ý là hạ công không phải người ra tay muộn nhất, mà là người ra tay giữa lúc đang thịnh — nghĩa là đúng lúc không nên ra tay nhất. Còn người châm lúc bệnh đã suy thì vẫn được xếp trên hạ công.

Điều này lật ngược một cách hiểu thông thường: người ta hay nghĩ càng chữa sớm càng tốt, càng tích cực càng giỏi. Nhưng Nội Kinh nói rõ: có lúc tích cực là dở, và biết chờ mới là biết. Câu "phương kỳ thịnh dã, vật cảm hủy thương" — đương lúc nó thịnh thì chớ dám hủy thương — nói thẳng điều đó.

Và đây cũng chính là chỗ liên hệ với binh pháp ở đoạn trên: tránh cái nhuệ khí, đánh vào lúc nó đã mỏi. Tôn Tử gọi là "tránh cái sắc bén ban mai, đánh vào cái uể oải chiều tối".

Còn câu "thượng công trị vị bệnh, bất trị dĩ bệnh" thì đã thành câu cửa miệng của cả nền y học phương Đông, và cần hiểu cho đúng hai chữ "vị bệnh" (未病 — chưa thành bệnh).

"Vị bệnh" không phải là "khỏe mạnh hoàn toàn". Nó là trạng thái đã có mầm mà chưa thành chứng — cơ thể đã lệch, đã có dấu hiệu, nhưng chưa đủ để gọi tên một bệnh. Tố Vấn thiên 2 nói rõ hơn: "Bệnh đã thành rồi mới cho thuốc, loạn đã thành rồi mới dẹp — khác nào khát mới đào giếng, đánh nhau mới đúc binh khí, chẳng đã muộn rồi sao?"

Vậy "trị vị bệnh" có hai tầng:

• Tầng thứ nhất — phòng trước khi có: giữ gìn, thuận theo bốn mùa, điều hòa ăn ngủ.
• Tầng thứ hai — chặn khi vừa chớm: nhận ra dấu hiệu sớm và can thiệp ngay lúc tà còn nông, chưa vào sâu.

Tầng thứ hai mới là chỗ đòi hỏi tay nghề thật, vì nhận ra cái chưa thành hình khó hơn nhiều so với chữa cái đã rõ ràng. Và đó cũng là lý do bậc ấy được gọi là thượng công.

Một nghịch lý đáng ngẫm: thượng công là người khó được công nhận nhất. Bệnh bị chặn từ lúc chớm thì người bệnh không thấy mình từng bệnh, nên cũng không thấy ai đã cứu mình. Còn người chữa lúc bệnh đã rầm rộ thì được nhớ ơn. Đây là điều đúng với mọi nghề phòng ngừa — y tế dự phòng, an toàn lao động, bảo trì máy móc — và câu của Nội Kinh vẫn là lời bênh vực hay nhất cho những nghề ấy.

• 刺之大約者，必明知病之可刺，與其未可刺，與其已不可剌也 · Thích chi đại ước giả, tất minh tri bệnh chi khả thích, dữ kỳ vị khả thích, dữ kỳ dĩ bất khả thích dã · Cái cốt của phép châm là biết rõ bệnh nào châm được, chưa châm được, và đã không châm được nữa.
• 兵法曰：無迎逢逢之氣，無擊堂堂之陣 · Binh pháp viết: vô nghênh phùng phùng chi khí, vô kích đường đường chi trận · Chớ đón cái khí đang ùn ùn, chớ đánh trận đang bày đường hoàng.
• 無刺熇熇之熱，無刺漉漉之汗，無刺渾渾之脈，無刺病與脈相逆者 · Vô thích hạo hạo chi nhiệt, vô thích lộc lộc chi hãn, vô thích hồn hồn chi mạch, vô thích bệnh dữ mạch tương nghịch giả · Bốn điều cấm của phép châm.
• 上工，刺其未病者也……下工，刺其方襲者也 · Thượng công, thích kỳ vị bệnh giả dã… hạ công, thích kỳ phương tập giả dã · Bốn bậc thầy thuốc xếp theo thời điểm ra tay.
• 方其盛也，勿敢毀傷，刺其已衰，事必大昌 · Phương kỳ thịnh dã, vật cảm hủy thương; thích kỳ dĩ suy, sự tất đại xương · Đương lúc nó thịnh thì chớ dám hủy thương; châm lúc nó đã suy thì việc ắt thành lớn.
• 上工治未病，不治已病 · Thượng công trị vị bệnh, bất trị dĩ bệnh · Thầy giỏi chữa cái chưa thành bệnh, không chữa cái đã thành bệnh. — Câu nổi tiếng nhất của y học phòng bệnh phương Đông.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh xem thiên này là một trong những chỗ tinh yếu nhất của phép châm, và bình rằng người đời chỉ nhớ câu "thượng công trị vị bệnh" mà quên phần trước đó — phần dạy chớ ra tay lúc tà đang thịnh. Ông cho rằng hai phần ấy là một: biết chờ mới biết chọn thời, mà biết chọn thời mới chặn được bệnh từ lúc chưa thành.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý chỗ xếp hạng bốn bậc, chỉ rõ điều nhiều người đọc lướt qua: hạ công không phải người chữa muộn nhất mà là người chữa giữa lúc đang thịnh. Ông cho rằng đó mới là chỗ sâu của bảng, vì nó dạy rằng làm sai thời còn tệ hơn làm muộn.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về phép mượn binh pháp, khen rằng y và binh cùng một lẽ: đều là chuyện thắng bại giữa hai bên, đều phải biết thế mình thế địch, đều kỵ đánh vào lúc địch đang nhuệ.

Câu "thượng công trị vị bệnh" được Nan Kinh (Nan thứ 77) khai triển thêm theo hướng ngũ hành: thấy bệnh can thì biết can sẽ truyền sang tỳ, nên bồi tỳ trước — ấy cũng là "trị vị bệnh". Trương Trọng Cảnh mở đầu Kim Quỹ Yếu Lược bằng đúng ý này, và từ đó nó thành nguyên tắc nền của cả y học cổ truyền.

• "Thượng công trị vị bệnh" chính là tinh thần của y tế dự phòng: khám sức khỏe định kỳ, tiêm chủng, tầm soát ung thư, kiểm soát huyết áp và đường huyết trước khi có biến chứng. Tất cả đều là chặn cái chưa thành bệnh.
• Nghịch lý đi kèm cũng đáng nhớ: phòng bệnh thành công thì không ai thấy. Đó là lý do các chương trình dự phòng hay bị xem nhẹ, và là lý do câu của Nội Kinh vẫn cần được nhắc lại.
• Nguyên tắc "đương lúc nó thịnh thì chớ dám hủy thương" có ứng dụng rất thực tế: đang sốt cao, đang vã mồ hôi, đang cơn cấp thì không phải lúc xoa bóp mạnh, châm cứu, xông hơi hay tập luyện. Lúc ấy nên nghỉ ngơi, bù nước, và theo dõi — can thiệp mạnh chỉ làm hao thêm sức.
• Cùng lẽ ấy, cảm sốt mới mắc không nên đi xông hơi hay tắm nước nóng lâu, và không nên gắng tập thể dục "cho ra mồ hôi" — đây là sai lầm khá phổ biến.
• Điều cấm "bệnh và mạch trái nghịch nhau" tương ứng với một nguyên tắc chung: khi các dấu hiệu không khớp nhau — người mệt lả mà nói không sao, đau dữ mà không sốt, hoặc ngược lại — thì đó là lúc cần thận trọng và đi khám, không phải lúc tự xử lý.
• Cách phân bốn bậc theo thời điểm ra tay là một bài học dùng được ngoài y học: trong nhiều việc, biết lúc nào nên can thiệp và lúc nào nên chờ quan trọng hơn kỹ năng can thiệp.

• Thiên 48 · Cấm phục — chữ "ước" (cái cốt yếu) mà Lôi Công xin; ở đây là "đại ước" của phép châm.
• Thiên 9 · Chung thủy và Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — các điều cấm khác trong phép châm, đọc kèm để có bảng đầy đủ.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — nguyên tắc chứng và mạch phải tương ứng, làm sáng điều cấm thứ tư.
• Thiên 49 · Ngũ sắc — cũng nêu việc sắc và mạch phải khớp nhau, không khớp là nghịch.
• Thiên 53 · Luận thống và Thiên 50 · Luận dũng — cùng một tinh thần lượng người lượng thời mà ra tay.
• Tố Vấn thiên 2 · Tứ khí điều thần đại luận — "bệnh đã thành mới cho thuốc, khác nào khát mới đào giếng", bản triển khai nổi tiếng nhất của "trị vị bệnh".
• Nan Kinh, Nan thứ 77 — khai triển "trị vị bệnh" theo hướng ngũ hành truyền biến.