Linh Khu mở đầu không bằng một luận thuyết về trời đất âm dương như Tố Vấn, mà bằng một lời phát nguyện rất cụ thể của Hoàng Đế: muốn có một phép chữa không phải dùng thuốc độc, không phải dùng đá bén, chỉ cần một cây kim nhỏ mà thông được kinh mạch, điều được khí huyết — rồi chép thành sách để truyền đời sau. Vì thế thiên này vừa là lời tựa của toàn bộ Linh Khu, vừa là lời tựa của khoa châm cứu. Tên cũ của sách là Châm Kinh (针经) chính từ câu "tiên lập châm kinh" trong đoạn mở đầu ấy mà ra.

Nội dung thiên gồm bốn tầng, xếp từ tinh thần xuống khí cụ rồi tới huyệt vị. Tầng thứ nhất là đạo của cây kim nhỏ: phân biệt thầy thô với thầy giỏi ở chỗ một bên giữ lấy hình, một bên giữ lấy thần; nắm được cái "cơ" — khoảnh khắc khí đến khí đi — mới gọi là biết châm. Tầng thứ hai là phép bổ tả: hư thì làm cho thực, đầy thì tháo đi, ứ lâu thì trừ bỏ, tà thắng thì làm cho hư; cùng với phép "từ nhi tật" và "tật nhi từ". Tầng thứ ba là chín loại kim, mỗi loại một hình dáng, một kích thước, một công dụng riêng — đây là bản mô tả khí cụ y học cổ nhất còn giữ được của phương Đông. Tầng thứ tư là huyệt vị: hai mươi bảy khí đi trong ngũ du, ba trăm sáu mươi lăm tiết hội, và mười hai nguyên huyệt dùng để chữa bệnh năm tạng.

Giá trị lâu bền của thiên không nằm ở số đo cây kim mà ở mấy mệnh đề nguyên lý. "Thô thủ hình, thượng thủ thần" đặt ra tiêu chuẩn của tay nghề. "Sở ngôn tiết giả, thần khí chi sở du hành xuất nhập dã, phi bì nhục cân cốt dã" định nghĩa lại huyệt: huyệt không phải một điểm trên da thịt mà là chỗ thần khí ra vào — một cách hiểu mà đến nay vẫn chi phối cách giảng huyệt vị. Và "khí chí nhi hữu hiệu" — khí đến thì có công hiệu — vẫn là thước đo mà người cầm kim lấy làm chuẩn. Đoạn kết "bệnh lâu vẫn chữa được, nói không chữa được là vì chưa nắm được thuật" là một lời khích lệ nghề nghiệp đã được các y gia đời sau dẫn lại không biết bao nhiêu lần.

释1. Hoàng Đế phát nguyện lập Châm Kinh

余欲勿使被毒药，无用砭石，欲以微针通其经脉，调其血气，荣其逆顺出入之会。令可传于后世，必明为之法……先立针经，愿闻其情。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Ta coi muôn dân như con, nuôi trăm họ mà thu tô thuế. Ta thương họ không đủ ăn, lại còn mắc phải bệnh tật. Ta muốn đừng bắt họ phải chịu thuốc độc, đừng phải dùng đá bén, mà chỉ lấy cây kim nhỏ thông kinh mạch của họ, điều hòa khí huyết của họ, làm tươi tốt chỗ hội tụ của khí nghịch khí thuận, chỗ khí ra khí vào. Khiến cho phép ấy có thể truyền lại đời sau, tất phải nêu rõ thành phép tắc, để cuối cùng mà không mất, lâu dài mà không dứt, dễ dùng mà khó quên, làm thành giềng mối. Chia ra từng chương, phân biệt biểu lý, làm cho có đầu có cuối. Khiến mỗi phép đều có hình trạng rõ ràng, trước hết hãy lập ra Châm Kinh. Ta muốn nghe điều đó."

Kỳ Bá đáp: "Thần xin lần lượt xếp đặt, khiến có giềng mối, bắt đầu từ một, kết thúc ở chín. Xin nói về đạo ấy."

Giảng: Ba chữ đáng chú ý trong lời Hoàng Đế là độc dược (毒药), biêm thạch (砭石) và vi châm (微针). "Độc dược" ở đây không có nghĩa là thuốc có độc theo cách hiểu hôm nay, mà là cách gọi chung cho thuốc uống — cổ nhân cho rằng phàm thuốc đều có thiên lệch, dùng cái thiên lệch của thuốc để sửa cái thiên lệch của bệnh, nên gọi là độc. "Biêm thạch" là mảnh đá mài nhọn để chích nặn mủ máu, thứ khí cụ cổ hơn kim. Lời phát nguyện của Hoàng Đế vì thế là một tuyên ngôn về sự tinh vi hóa: bỏ cái thô nặng mà lấy cái nhỏ nhẹ, không thêm gì vào thân người mà chỉ điều lại cái sẵn có.

Câu "thủy ư nhất, chung ư cửu" (bắt đầu từ một, kết thúc ở chín) vừa là lời hứa về bố cục — thiên này sẽ nói chín loại kim — vừa mang ý niệm số thuật: chín là số cùng cực của dương, đủ chín là đủ vòng. Thiên 78 (Cửu châm luận) sau này triển khai ý ấy thành cả một hệ thống đối ứng chín kim với chín dã, chín châu, chín khiếu.

释2. Đạo của cây kim nhỏ: giữ thần, nắm cơ

小针之要，易陈而难入，粗守形，上守神，神乎神，客在门，未睹其疾，恶知其原。刺之微在速迟，粗守关，上守机，机之动，不离其空。

Dịch: "Cái cốt yếu của cây kim nhỏ thì dễ bày ra lời mà khó vào được lòng người. Thầy thô giữ lấy hình, thầy giỏi giữ lấy thần. Thần thay là thần! Khách ở ngay nơi cửa; chưa thấy được bệnh thì làm sao biết được gốc của nó. Chỗ tinh vi của phép châm nằm ở nhanh hay chậm. Thầy thô giữ lấy quan, thầy giỏi giữ lấy cơ. Cái cơ khi động thì không rời khỏi chỗ trống. Cơ ở trong chỗ trống ấy trong trẻo, yên lặng mà vi tế; lúc nó đến thì không thể đón trước, lúc nó đi thì không thể đuổi theo. Người biết đạo của cơ thì không được để lỡ dù bằng sợi tóc; người không biết đạo của cơ thì gõ mà chẳng bật ra. Biết chỗ đi chỗ đến của nó, cốt là hẹn đúng lúc với nó. Thầy thô thì mờ mịt thay! Còn thầy giỏi thì riêng mình nắm được cái diệu ấy. Cái đi là nghịch, cái đến là thuận; biết rõ nghịch thuận thì cứ thế mà làm, không gì ngăn trở. Đón mà cướp lấy nó, sao chẳng thành hư; đuổi theo mà giúp thêm cho nó, sao chẳng thành thực. Đón nó, theo nó, lấy ý mà điều hòa nó — đạo của cây kim đến đó là trọn."

Giảng: Đây là đoạn danh tiếng nhất của thiên, và cũng là đoạn được thiên 3 (Tiểu châm giải) đem ra giải thích từng câu một. Hai cặp đối lập làm nên xương sống của đoạn:

Hình và thần. "Thô thủ hình" là người chỉ biết bám vào chỗ đau, vào huyệt đã học thuộc, vào phép châm cố định. "Thượng thủ thần" là người theo dõi trạng thái khí huyết hư thực của người bệnh mà quyết định bổ hay tả. Thiên 3 giải rõ: "thủ thần giả, thủ nhân chi huyết khí hữu dư bất túc, khả bổ tả dã" — giữ thần tức là nắm lấy chỗ khí huyết người ta thừa hay thiếu. Vậy "thần" ở đây không huyền bí, mà là cái sống động, biến chuyển của người bệnh trước mặt, đối lập với cái cố định trong sách.

Quan và cơ. "Quan" là các khớp, là chỗ cố định; "cơ" là cái lẫy nỏ — khoảnh khắc khí vận động. Hình ảnh cây nỏ rất đắt: lẫy nỏ nhỏ mà quyết định cả mũi tên; sai một mảy thì "khấu chi bất phát" — gõ mà nỏ không bật. Người châm phải "hẹn đúng lúc" với khí, như người thợ săn chờ đúng khoảnh khắc.

Nghịch và thuận ở đây chỉ chiều đi của khí trong mạch: khí đang đi xa là "vãng", đang tới là "lai". Đón đầu mà châm (nghịch nhi đoạt chi) thì khí bị cướp, thành ra tả; đi theo sau mà châm (truy nhi tế chi) thì khí được giúp, thành ra bổ. Đây là gốc của phép nghênh tùy bổ tả (迎随补泻) mà đời sau khai triển thành châm theo chiều xuôi ngược của kinh mạch.

释3. Phép bổ tả và cách cầm kim

凡用针者，虚则实之，满则泄之，宛陈则除之，邪胜则虚之。大要曰：徐而疾则实，疾而徐则虚。

Dịch: "Phàm người dùng kim: hư thì làm cho thực, đầy thì tháo bớt, ứ đọng lâu ngày thì trừ bỏ đi, tà khí thắng thì làm cho hư đi. Sách Đại yếu nói: chậm mà nhanh thì thành thực, nhanh mà chậm thì thành hư. Nói thực với hư, thì tựa có tựa không; xét sau với trước, thì như còn như mất; làm cho hư hay làm cho thực, thì như được như mất.

Chỗ cốt yếu của hư thực, chín loại kim là diệu nhất; lúc bổ lúc tả đều nhờ cây kim mà làm. Tả thì phải cầm kim mà đưa vào, rồi buông cho nó ra, mở đường dương cho kim, khiến tà khí được tháo đi. Nếu ấn giữ mà rút kim thì gọi là 'nội ôn' — huyết không tan được, khí không ra được. Bổ thì đi theo nó; theo nó mà ý như lơ đãng, như đi như ấn, như con muỗi con mòng đậu xuống, như ở lại như trở về, rút ra như dây cung đứt; khiến tay trái nối tiếp tay phải, khí ấy mới dừng lại, cửa ngoài đã đóng thì trung khí mới đầy, ắt không để huyết đọng lại, có thì phải trừ ngay.

Đạo cầm kim, cứng vững là quý. Ngón tay chỉ thẳng mà châm thẳng, không để kim nghiêng trái nghiêng phải. Thần chú vào chỗ nhỏ như sợi lông mùa thu, ý gửi vào người bệnh. Người xem xét kỹ huyết mạch mà châm thì không nguy. Lúc sắp châm, tất phải xem ở 'huyền dương' và hai vệ, thần chú vào đừng rời, thì biết bệnh còn hay mất. Huyết mạch thì nằm ngang ở chỗ du huyệt, nhìn vào thấy riêng nó trong, sờ vào thấy riêng nó cứng."

Giảng: Bốn câu "hư tắc thực chi, mãn tắc tiết chi, uyển trần tắc trừ chi, tà thắng tắc hư chi" là tổng cương bổ tả của châm cứu, được nhắc lại gần nguyên văn ở Tố Vấn thiên 62 (Điều kinh luận). Chữ uyển trần (宛陈) đáng chú ý: "uyển" thông với "uất", "trần" là lâu ngày — chỉ huyết ứ đọng đã lâu; "trừ chi" ở đây nghĩa là chích cho ra máu, tức phép thích lạc phóng huyết.

"Từ nhi tật tắc thực, tật nhi từ tắc hư" là gốc của phép từ tật bổ tả (徐疾补泻): vào kim chậm rút kim nhanh là bổ, vào kim nhanh rút kim chậm là tả. Thiên 3 giải thích thêm bằng việc đóng mở lỗ kim. Cần thấy rằng Nội Kinh mô tả bổ tả bằng thao tác chứ không bằng công thức số đếm; các phép "thiêu sơn hỏa", "thấu thiên lương" của đời Minh là sự hệ thống hóa về sau, không có trong kinh văn.

Mấy hình ảnh tả thủ pháp bổ thì rất tinh: "như văn manh chỉ" — nhẹ như con muỗi đậu xuống da; "khứ như huyền tuyệt" — rút ra dứt khoát như dây cung đứt. Ý nói bổ pháp phải nhẹ, chậm, êm, mà lúc rút thì gọn, rồi lập tức bịt lỗ kim ("ngoại môn dĩ bế") để khí không thoát.

Hai chữ huyền dương (悬阳) và lưỡng vệ (两卫) là chỗ khó nhất của thiên, các nhà chú giải không thống nhất. Trương Giới Tân cho "huyền dương" là thần khí biểu lộ ở giữa hai mắt, "lưỡng vệ" là khí vệ ở hai bên; có thuyết lại đọc "vệ" thành "mi" mà giải là hai chân mày. Điểm chung của các thuyết là: trước khi châm phải nhìn vào sắc mặt và thần thái người bệnh, chứ không cắm kim ngay.

释4. Chín loại kim

九针之名，各不同形。一曰镵针……九曰大针，长四寸。

Dịch: "Tên của chín loại kim, mỗi loại một hình dáng. Một là sàm châm, dài một tấc sáu phân. Hai là viên châm, dài một tấc sáu phân. Ba là đề châm, dài ba tấc rưỡi. Bốn là phong châm, dài một tấc sáu phân. Năm là phi châm, dài bốn tấc, rộng hai phân rưỡi. Sáu là viên lợi châm, dài một tấc sáu phân. Bảy là hào châm, dài ba tấc sáu phân. Tám là trường châm, dài bảy tấc. Chín là đại châm, dài bốn tấc.

Sàm châm thì đầu to mũi nhọn, dùng để tả dương khí. Viên châm thì thân kim như hình quả trứng, dùng xoa day giữa các thớ thịt, không được làm tổn thương cơ nhục, để tả khí ở phần nhục. Đề châm thì mũi nhọn như hạt kê hạt thóc, chủ về ấn vào mạch mà không để lún xuống, cốt dẫn khí tới. Phong châm thì lưỡi ba cạnh, dùng để phát ra bệnh lâu ngày. Phi châm thì đầu như mũi gươm, dùng lấy mủ lớn. Viên lợi châm thì to như sợi lông đuôi trâu, vừa tròn vừa nhọn, giữa thân hơi to, dùng lấy khí bạo phát. Hào châm thì đầu nhọn như vòi con muỗi con mòng, lặng lẽ mà đi vào từ từ, nhẹ mà lưu lại lâu, để nuôi chính khí mà trừ chứng thống tý. Trường châm thì mũi sắc thân mỏng, có thể lấy chứng tý ở sâu xa. Đại châm thì đầu như cái chày, mũi hơi tròn, dùng tháo nước ở các khớp. Chín loại kim đến đó là hết."

Giảng: Đây là bản kê khí cụ y học hoàn chỉnh vào loại sớm nhất của nhân loại, và điều đáng chú ý là chín loại kim không phải chín cỡ của một thứ kim, mà là chín công cụ khác nhau về nguyên lý: có loại để chích nông tả nhiệt (sàm châm), có loại không đâm mà chỉ xoa day (viên châm), có loại chỉ ấn lên mạch (đề châm), có loại để chích máu (phong châm), có loại thực chất là dao mổ áp-xe (phi châm), có loại để tháo dịch khớp (đại châm). Nói cách khác, "châm" trong Nội Kinh bao gồm cả phẫu thuật nhỏ và xoa bóp, không chỉ là châm cứu theo nghĩa hẹp ngày nay.

Trong chín loại ấy, chỉ hào châm — cây kim mảnh như vòi muỗi, "tĩnh dĩ từ vãng, vi dĩ cửu lưu" — là thứ còn được dùng phổ biến. Câu tả hào châm cũng là câu hay nhất: nó không nói kim làm gì với bệnh, mà nói người cầm kim phải ở trạng thái nào — lặng, chậm, nhẹ, kiên nhẫn.

Số đo "tấc" ở đây là đồng thân thốn theo người bệnh, không phải đơn vị đo tuyệt đối; vả lại thước đời Hán ngắn hơn thước sau này, nên không nên quy đổi máy móc ra xăng-ti-mét. Thiên 7 (Quan châm) sẽ bàn tiếp việc chọn kim nào cho bệnh nào; thiên 78 (Cửu châm luận) bàn ý nghĩa tượng số của chín kim.

释5. Khí ở trong mạch và tai hại của châm sai

夫气之在脉也，邪气在上，浊气在中，清气在下。……刺之而气不至，无问其数。刺之而气至，乃去之，勿复针。

Dịch: "Phàm khí ở trong mạch: tà khí ở trên, trọc khí ở giữa, thanh khí ở dưới. Cho nên châm vào mạch lõm thì tà khí ra; châm đúng mạch thì trọc khí ra; châm quá sâu thì tà khí trái lại chìm vào trong mà bệnh thêm nặng.

Cho nên nói: da, thịt, gân, mạch, mỗi thứ ở một chỗ; bệnh mỗi thứ có chỗ thích hợp riêng, mỗi thứ một hình trạng khác nhau, phải theo cái thích hợp của từng thứ. Chớ làm thực cái đang thực, chớ làm hư cái đang hư; làm tổn cái bất túc mà làm ích cho cái hữu dư, ấy gọi là làm bệnh nặng thêm. Bệnh càng nặng thêm: châm vào năm mạch thì chết, châm vào ba mạch thì sức kiệt; cướp âm thì chết, cướp dương thì phát cuồng. Tai hại của cây kim đến đó là hết.

Châm mà khí chưa đến thì đừng hỏi đến số lần; châm mà khí đã đến thì rút kim ra, đừng châm nữa. Mỗi loại kim có chỗ thích hợp riêng, hình dáng khác nhau, mỗi thứ giữ việc của mình — ấy là chỗ cốt yếu của phép châm. Khí đến thì có công hiệu; sự nghiệm của công hiệu ấy như gió thổi mây tan, sáng tỏ như nhìn thấy trời xanh. Đạo của phép châm đến đó là trọn."

Giảng: "Tà khí tại thượng, trọc khí tại trung, thanh khí tại hạ" là một mệnh đề về phân tầng, được thiên 3 giải thích: tà khí theo gió lạnh mà vào nên thường ở phần trên và phần nông; trọc khí do đồ ăn thức uống sinh ra nên ở trung tiêu; thanh khí trong trẻo nên ở phần dưới, phần sâu. Từ đó rút ra nguyên tắc độ sâu phải khớp với tầng bệnh — châm nông quá thì không tới, sâu quá thì "dẫn tà nhập lý", đưa tà vào sâu hơn.

Bốn chữ "vô thực vô hư" và câu "tổn bất túc nhi ích hữu dư" là lời răn nặng nhất của thiên: châm sai không phải là không hiệu quả, mà là làm hại. Tố Vấn thiên 25 (Bảo mệnh toàn hình luận) và thiên 27 (Ly hợp chân tà luận) đều nhắc lại ý này. "Ngũ mạch" chỉ khí năm tạng ở phần âm, cướp đi thì chết; "tam mạch" chỉ ba kinh dương ở chân, cướp đi thì thân thể suy kiệt.

Còn "khí chí nhi hữu hiệu" là tiêu chuẩn lâm sàng của toàn khoa châm. Cái gọi là "đắc khí" — người bệnh thấy tê tức nặng trướng, người châm thấy dưới tay như cá cắn câu — về sau được Đậu Hán Khanh tả trong Tiêu U Phú: "khí chi chí dã, như ngư thôn câu nhị chi phù trầm". Câu "như gió thổi mây tan, sáng tỏ như thấy trời xanh" thì tả cái cảm giác bệnh lui ngay dưới tay — một câu văn đẹp mà cũng là một lời hứa hẹn cần đọc có chừng mực.

释6. Ngũ du, tiết hội, và việc phải chẩn mạch trước khi châm

所言节者，神气之所游行出入也，非皮肉筋骨也。……凡将用针，必先诊脉，视气之剧易，乃可以治也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta muốn nghe về chỗ xuất phát của năm tạng sáu phủ."

Kỳ Bá đáp: "Năm tạng có năm du huyệt, năm lần năm là hai mươi lăm du; sáu phủ có sáu du huyệt, sáu lần sáu là ba mươi sáu du. Kinh mạch mười hai, lạc mạch mười lăm, cộng là hai mươi bảy khí. Chỗ khí xuất ra thì gọi là tỉnh, chỗ nó chảy nhỏ thì gọi là huỳnh, chỗ nó rót vào thì gọi là du, chỗ nó đi qua thì gọi là kinh, chỗ nó nhập vào thì gọi là hợp. Hai mươi bảy khí vận hành đều ở trong ngũ du cả. Chỗ giao nhau của các tiết có ba trăm sáu mươi lăm hội; ai biết chỗ cốt yếu thì một lời là xong, ai không biết chỗ cốt yếu thì tản mát vô cùng. Cái gọi là tiết, ấy là nơi thần khí du hành ra vào, chứ không phải da thịt gân xương.

Xem sắc của người ta, xét mắt của người ta, thì biết khí tan hay khí lại. Làm cho hình thể chuyên nhất, nghe động tĩnh của người ta, thì biết tà hay chính. Tay phải chủ việc đẩy kim vào, tay trái giữ mà chặn lại, khí đến thì rút kim. Phàm sắp dùng kim, tất phải chẩn mạch trước, xem khí nặng hay nhẹ, rồi mới có thể chữa được."

Giảng: Đoạn này lập ra hai hệ thống sẽ chi phối toàn bộ khoa huyệt vị. Thứ nhất là ngũ du huyệt (tỉnh – huỳnh – du – kinh – hợp), được hình dung theo dòng nước: từ mạch nước nhỏ nơi đầu ngón (tỉnh), chảy thành dòng nhỏ (huỳnh), rót vào (du), chảy qua (kinh), rồi nhập vào sông lớn ở khuỷu gối (hợp). Ẩn dụ ấy cho thấy khí trong kinh mạch được hiểu là từ ngọn chi chảy vào thân, ngược với hướng của tuần hoàn máu — đây là một đặc điểm của lý thuyết kinh mạch mà người đọc hôm nay cần nắm để không lẫn với giải phẫu học. Thiên 2 (Bản du) sẽ kê đủ tên từng huyệt.

Thứ hai, và quan trọng hơn, là định nghĩa lại chữ "tiết": "sở ngôn tiết giả, thần khí chi sở du hành xuất nhập dã, phi bì nhục cân cốt dã". Một câu ấy tách huyệt ra khỏi giải phẫu: huyệt không phải là cái hõm giữa hai xương, mà là một điểm chức năng — nơi khí ra vào. Đây là lý do vì sao huyệt vị có thể được xác định bằng cảm giác dưới tay và phản ứng của người bệnh, chứ không chỉ bằng thước đo.

Câu cuối — "phàm tương dụng châm, tất tiên chẩn mạch" — đáng ghi nhớ như một quy tắc nghề. Nội Kinh không xem châm là một thủ thuật đứng riêng: chẩn mạch, xem sắc, xét mắt phải đi trước cây kim.

释7. Trùng kiệt và nghịch quyết: hai lỗi chết người

五脏之气，已绝于内，而用针者，反实其外，是谓重竭，重竭必死，其死也静。……五脏之气，已绝于外，而用针者，反实其内，是谓逆厥，逆厥则必死，其死也躁。

Dịch: "Khí của năm tạng đã tuyệt ở trong, mà người dùng kim lại đi làm thực ở ngoài, ấy gọi là trùng kiệt; trùng kiệt thì tất chết, mà cái chết ấy lặng lẽ. Kẻ chữa như thế là làm trái ngược khí của người ta, vì đã lấy huyệt ở nách và ở ngực.

Khí của năm tạng đã tuyệt ở ngoài, mà người dùng kim lại đi làm thực ở trong, ấy gọi là nghịch quyết; nghịch quyết thì tất chết, mà cái chết ấy vật vã. Kẻ chữa như thế là làm trái, vì đã châm ngược vào bốn đầu chi. Châm trúng chỗ hại mà không rút kim ra thì tinh bị tiết đi; châm trúng chỗ hại mà rút kim ra thì khí bị dồn tới. Tinh tiết thì bệnh càng nặng mà sức kiệt; khí dồn thì sinh ra ung nhọt."

Giảng: Hai chứng này là tai biến do châm sai bổ tả cho người đã suy kiệt. "Tuyệt ở trong" là âm khí tạng phủ đã cạn, biểu hiện mạch ở thốn khẩu yếu hẳn; lúc ấy lại châm các huyệt ở ngực nách (thuộc phần dương, phần ngoài) để bổ ngoài, thành ra dương càng bị kéo ra ngoài, âm trong càng cạn — "trùng kiệt" là cạn chồng lên cạn. Ngược lại "tuyệt ở ngoài" là dương khí biểu đã thoát, lại châm tứ chi để dẫn khí vào trong, thành ra "nghịch quyết".

Chi tiết đáng chú ý là kinh văn phân biệt hai kiểu chết: một đằng "kỳ tử dã tĩnh" — lặng lẽ, vì âm kiệt thì thần không còn chỗ dựa mà tắt dần; một đằng "kỳ tử dã táo" — vật vã, vì dương khí thoát ra ngoài mà bốc lên. Cách quan sát này về sau thành một phần của phép biện chứng vong âm – vong dương.

Đoạn này cần được đọc như một lời cảnh báo về giới hạn: có những trạng thái mà cây kim không những không cứu được mà còn đẩy nhanh sự sụp đổ. Người đọc hôm nay nên hiểu đây là cơ sở để không tự châm cứu cho mình hay cho người đang suy kiệt nặng, và để đưa người bệnh nặng tới thầy thuốc thay vì trông vào thủ thuật.

释8. Mười hai nguyên huyệt

五脏有疾，当取之十二原。十二原者，五脏之所以禀三百六十五节气味也。

Dịch: "Năm tạng có sáu phủ, sáu phủ có mười hai nguyên huyệt; mười hai nguyên huyệt xuất ra ở bốn quan, bốn quan chủ việc chữa năm tạng. Năm tạng có bệnh thì nên lấy ở mười hai nguyên. Mười hai nguyên ấy là chỗ năm tạng nhận lấy khí vị của ba trăm sáu mươi lăm tiết. Năm tạng có bệnh thì ứng ra ở mười hai nguyên; mười hai nguyên mỗi cái có chỗ xuất riêng. Biết rõ nguyên của nó, thấy được chỗ ứng của nó, thì biết được cái hại của năm tạng.

Trong dương mà là thiếu âm, ấy là phế, nguyên của nó xuất ở thái uyên, thái uyên có hai huyệt. Trong dương mà là thái dương, ấy là tâm, nguyên của nó xuất ở đại lăng, đại lăng hai huyệt. Trong âm mà là thiếu dương, ấy là can, nguyên của nó xuất ở thái xung, thái xung hai huyệt. Trong âm mà là chí âm, ấy là tỳ, nguyên của nó xuất ở thái bạch, thái bạch hai huyệt. Trong âm mà là thái âm, ấy là thận, nguyên của nó xuất ở thái khê, thái khê hai huyệt. Nguyên của cao xuất ở cưu vĩ, cưu vĩ một huyệt. Nguyên của hoang xuất ở bột ương, bột ương một huyệt. Phàm mười hai nguyên ấy chủ việc chữa bệnh của năm tạng sáu phủ. Chứng trướng thì lấy ở ba kinh dương, chứng xôn tiết thì lấy ở ba kinh âm."

Giảng: Nguyên huyệt (原穴) là khái niệm được lập ra ở đây. Mười hai nguyên gồm: năm nguyên của năm tạng, mỗi nguyên hai bên là mười, cộng thêm nguyên của cao (cưu vĩ) và nguyên của hoang (bột ương), mỗi cái một huyệt, thành mười hai. Bột ương (脖胦) các nhà chú giải phần lớn cho là huyệt khí hải ở dưới rốn. "Cao hoang" là phần mỡ màng ở dưới tim trên hoành — chỗ mà thành ngữ "bệnh nhập cao hoang" muốn nói.

Có hai điểm cần lưu ý cho người học.

Thứ nhất, nguyên của tâm ở đây là đại lăng, tức huyệt nguyên của kinh Thủ quyết âm tâm bào, chứ không phải thần môn của kinh Tâm. Điều này phản ánh một tầng văn bản cổ, khi tâm bào chưa tách hẳn khỏi tâm và người xưa giữ ý "tâm là quân chủ, không thọ tà" nên không châm thẳng vào kinh Tâm. Thiên 71 (Tà khách) nói rõ ý ấy. Đến Nan Kinh và các sách đời sau, thần môn mới được định là nguyên của tâm.

Thứ hai, cách xếp âm dương của năm tạng trong đoạn này lệch với Tố Vấn. Ở đây phế là "dương trung chi thiếu âm", thận là "âm trung chi thái âm"; còn Tố Vấn thiên 4 (Kim quỹ chân ngôn luận) và thiên 9 (Lục tiết tạng tượng luận) thì phế là "dương trung chi thái âm", thận là "âm trung chi thiếu âm". Các nhà hiệu khám đời Thanh phần nhiều ngờ đây là chỗ chép nhầm; cũng có thuyết cho rằng hai sách xuất từ hai truyền thừa khác nhau. Người đọc nên biết có dị đồng ấy mà đừng vội cho bên nào sai.

Câu chốt "trướng thủ tam dương, xôn tiết thủ tam âm" là một ví dụ về phép chọn kinh theo tính chất bệnh: chứng trướng đầy thuộc phủ, thuộc dương, nên lấy ba kinh dương; chứng xôn tiết (đi ngoài sống phân) thuộc tạng, thuộc âm hư hàn, nên lấy ba kinh âm.

释9. Bệnh lâu vẫn chữa được

刺虽久，犹可拔也；污虽久，犹可雪也；结虽久，犹可解也；闭虽久，犹可决也。……言不可治者，未得其术也。

Dịch: "Nay bệnh của năm tạng, ví như cái gai đâm, như vết bẩn, như nút thắt, như chỗ bị bịt. Gai đâm dù lâu, vẫn có thể nhổ ra được. Vết bẩn dù lâu, vẫn có thể rửa sạch được. Nút thắt dù lâu, vẫn có thể cởi ra được. Chỗ bịt dù lâu, vẫn có thể khơi thông được. Có kẻ nói bệnh lâu ngày thì không chữa được — ấy không phải là lời đúng. Người khéo dùng kim thì trừ bệnh cũng như nhổ gai, như rửa vết bẩn, như cởi nút thắt, như khơi chỗ bịt; bệnh dù lâu, vẫn có thể hết được. Kẻ nói không chữa được, là vì chưa nắm được thuật mà thôi.

Châm các chứng nhiệt thì như lấy tay thăm nước sôi; châm chứng hàn lạnh thì như người không muốn đi. Người âm phận mà có bệnh thuộc dương thì lấy huyệt hạ lăng tam lý, cứ thế mà làm không ngại, khí đi xuống thì thôi, không xuống thì lại bắt đầu. Bệnh ở cao mà thuộc phần trong thì lấy âm chi lăng tuyền; bệnh ở cao mà thuộc phần ngoài thì lấy dương chi lăng tuyền."

Giảng: Bốn ví von "bạt thứ, tuyết ô, giải kết, quyết bế" là đoạn được trích dẫn nhiều nhất trong lịch sử khoa châm, và cũng là chỗ thể hiện rõ nhất khí chất nghề nghiệp của Nội Kinh: không đổ lỗi cho bệnh, mà quy trách nhiệm về tay nghề của thầy. Câu "ngôn bất khả trị giả, vị đắc kỳ thuật dã" cần được đọc như lời tự răn của người làm nghề, chứ không phải lời hứa rằng mọi bệnh mạn tính đều chữa khỏi được — chính thiên này ở đoạn trước vừa nói rõ có những trạng thái châm vào là chết.

Hai câu tả thủ pháp theo hàn nhiệt rất sinh động: châm chứng nhiệt thì nhanh và nông như tay chạm nước sôi phải rụt lại ngay; châm chứng hàn thì chậm chạp lưu kim lâu, như người ngại bước đi. Đây là cách Nội Kinh dạy thủ pháp bằng cảm giác cơ thể chứ không bằng con số.

Ba huyệt được nêu tên ở cuối đều là hợp huyệt ở gối: hạ lăng tam lý tức túc tam lý (hợp huyệt của Vị), âm chi lăng tuyền tức âm lăng tuyền (hợp huyệt của Tỳ), dương chi lăng tuyền tức dương lăng tuyền (hợp huyệt của Đởm). Còn tứ quan (四关) trong đoạn trước, theo Trương Giới Tân, là hai khuỷu và hai gối — khác với cách dùng của đời sau lấy hợp cốc phối thái xung gọi là "khai tứ quan".

• 粗守形，上守神 · Thô thủ hình, thượng thủ thần · Thầy thô giữ lấy hình, thầy giỏi giữ lấy thần. — Câu định nghĩa tay nghề của toàn khoa châm: bám vào huyệt và chỗ đau là thô, theo dõi hư thực của khí huyết mà biến hóa mới là giỏi.
• 知机之道者，不可挂以发 · Tri cơ chi đạo giả, bất khả quải dĩ phát · Người biết đạo của cái lẫy thì không được sai lệch đến một sợi tóc. — Thời cơ trong châm cứu tinh vi như lẫy nỏ, lỡ một khoảnh khắc là hỏng cả.
• 虚则实之，满则泄之，宛陈则除之，邪胜则虚之 · Hư tắc thực chi, mãn tắc tiết chi, uyển trần tắc trừ chi, tà thắng tắc hư chi · Hư thì làm cho thực, đầy thì tháo bớt, ứ lâu thì trừ đi, tà thắng thì làm cho hư. — Tổng cương bổ tả, được Tố Vấn Điều kinh luận nhắc lại gần nguyên văn.
• 徐而疾则实，疾而徐则虚 · Từ nhi tật tắc thực, tật nhi từ tắc hư · Vào chậm rút nhanh thì thành bổ, vào nhanh rút chậm thì thành tả. — Gốc của phép từ tật bổ tả.
• 所言节者，神气之所游行出入也，非皮肉筋骨也 · Sở ngôn tiết giả, thần khí chi sở du hành xuất nhập dã, phi bì nhục cân cốt dã · Cái gọi là tiết, ấy là nơi thần khí ra vào, chứ không phải da thịt gân xương. — Định nghĩa kinh điển về huyệt vị, tách huyệt khỏi giải phẫu thuần túy.
• 气至而有效，效之信，若风之吹云，明乎若见苍天 · Khí chí nhi hữu hiệu, hiệu chi tín, nhược phong chi xuy vân, minh hồ nhược kiến thương thiên · Khí đến thì có công hiệu; sự nghiệm ấy như gió thổi tan mây, sáng rõ như thấy trời xanh. — Tiêu chuẩn "đắc khí" của khoa châm.
• 五脏有疾，当取之十二原 · Ngũ tạng hữu tật, đương thủ chi thập nhị nguyên · Năm tạng có bệnh thì nên lấy ở mười hai nguyên huyệt. — Lập ra khái niệm nguyên huyệt và phép chẩn trị theo nguyên.
• 刺虽久，犹可拔也……言不可治者，未得其术也 · Thứ tuy cửu, do khả bạt dã… ngôn bất khả trị giả, vị đắc kỳ thuật dã · Gai đâm dù lâu vẫn nhổ được… kẻ nói không chữa được là vì chưa nắm được thuật. — Lời tự răn về trách nhiệm tay nghề, được trích dẫn suốt hai nghìn năm.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Cửu châm	九针	Chín loại kim với chín hình dáng và công dụng khác nhau: sàm, viên, đề, phong, phi, viên lợi, hào, trường, đại châm.
Hào châm	毫针	Kim mảnh như vòi muỗi, dùng lưu kim lâu để nuôi chính khí trừ thống tý; loại duy nhất còn dùng phổ biến.
Thủ thần	守神	Giữ lấy thần — tức bám vào trạng thái hư thực biến đổi của khí huyết người bệnh, đối lập với "thủ hình".
Thủ cơ	守机	Nắm lấy thời cơ khí đến khí đi, ví như cái lẫy nỏ; đối lập với "thủ quan" là chỉ biết bám khớp xương.
Nghênh tùy	迎随	Đón đầu khí mà châm là tả, đi theo sau khí mà châm là bổ; về sau phát triển thành phép bổ tả theo chiều kinh mạch.
Từ tật	徐疾	Nhanh chậm khi vào kim và rút kim, dùng làm phép bổ tả: chậm vào nhanh ra là bổ, nhanh vào chậm ra là tả.
Uyển trần	宛陈	Huyết ứ đọng đã lâu ngày; "trừ chi" tức chích lạc cho ra máu.
Ngũ du	五腧	Năm loại huyệt trên mỗi kinh từ đầu chi tới khuỷu gối: tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp — hình dung theo dòng nước từ nhỏ ra lớn.
Tiết	节	Trong thiên này không phải khớp xương mà là chỗ thần khí du hành ra vào, tức huyệt vị; cả thân có 365 hội.
Nguyên huyệt	原穴	Huyệt gốc của mỗi tạng, nơi khí tạng ứng ra ngoài; mười hai nguyên dùng để chẩn và trị bệnh năm tạng sáu phủ.
Tứ quan	四关	Theo Trương Giới Tân là hai khuỷu tay và hai đầu gối — chỗ mười hai nguyên xuất ra.
Trùng kiệt · Nghịch quyết	重竭 · 逆厥	Hai tai biến do châm sai ở người đã suy kiệt: cạn chồng lên cạn (chết lặng lẽ) và khí nghịch quyết (chết vật vã).

Dương Thượng Thiện khi biên Hoàng Đế Nội Kinh Thái Tố đã xếp phần lớn thiên này vào quyển bàn về cửu châm, và chú rằng "thần" trong "thượng thủ thần" là chỉ thần khí của người bệnh chứ không phải thần của người thầy — một cách hiểu được đa số đời sau theo. Điều này quan trọng, vì nếu hiểu ngược lại thì phép châm dễ trượt sang chỗ huyền hoặc.

Mã Thời trong Hoàng Đế Nội Kinh Linh Khu Chú Chứng Phát Vi nhấn mạnh rằng thiên này là "tổng cương của cả bộ Linh Khu", và thiên 3 (Tiểu châm giải) chính là bản tự chú của kinh văn — tức người xưa đã thấy đoạn "tiểu châm chi yếu" khó đến mức phải dành hẳn một thiên để giải. Ông cũng là người biện luận kỹ về chỗ "tâm nguyên xuất ư đại lăng", cho rằng chữ "tâm" ở đây phải hiểu là tâm bào lạc.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh giải "tứ quan" là hai khuỷu hai gối, và giảng "cao chi nguyên xuất ư cưu vĩ, hoang chi nguyên xuất ư bột ương" bằng cách quy bột ương về huyệt khí hải; ông cũng lưu ý rằng cao và hoang không thuộc tạng nào nên mỗi thứ chỉ có một huyệt ở đường giữa, khác với năm tạng mỗi tạng hai huyệt hai bên. Lối giải này đến nay vẫn là thuyết thông hành.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú trọng đoạn "tà khí tại thượng, trọc khí tại trung, thanh khí tại hạ", cho rằng đây là then chốt để quyết định độ sâu của kim, và phê những người châm sâu lấy làm hay là đã trái với lời kinh. Còn Đan Ba Nguyên Giản trong Tố Vấn Thức và các trước tác hiệu khám của ông thì ghi nhận chỗ xếp âm dương năm tạng trong thiên này lệch với Tố Vấn, xem đó là dấu vết của những truyền bản khác nhau chứ chưa vội kết luận đúng sai.

• Nguyên tắc "thô thủ hình, thượng thủ thần" có thể đọc rộng ra ngoài khoa châm: chữa bệnh mà chỉ nhìn vào chỗ đau, vào con số trên tờ xét nghiệm, mà không nhìn vào tổng trạng của người bệnh, thì vẫn là giữ lấy hình. Khi đi khám, hãy kể cả tình trạng ăn ngủ, tinh thần, sinh hoạt, chứ không chỉ kể triệu chứng tại chỗ.
• Lời cảnh báo về "trùng kiệt", "nghịch quyết" nhắc rằng thủ thuật tác động lên khí huyết là việc có thể gây hại. Không nên tự châm, tự cứu, hay nhờ người không có chuyên môn châm cho mình — nhất là khi đang mệt lả, đói, mất ngủ kéo dài, hoặc mới ốm dậy.
• Ý "bệnh lâu vẫn có thể cởi được như cởi nút thắt" đáng giữ lấy làm thái độ với bệnh mạn tính: không buông xuôi, nhưng cũng đừng kỳ vọng một lần là xong — kinh văn tả việc chữa bằng bốn động tác đều cần kiên trì.
• Đoạn "phàm tương dụng châm, tất tiên chẩn mạch" là nguyên tắc chung cho mọi can thiệp: chẩn trước, làm sau. Áp vào đời sống, đó là lời khuyên đừng dùng thuốc bổ, thực phẩm chức năng hay các liệu pháp "điều hòa khí huyết" khi chưa biết thể trạng mình hư ở đâu thực ở đâu.
• Hình ảnh hào châm "tĩnh dĩ từ vãng, vi dĩ cửu lưu" — lặng lẽ, chậm rãi, nhẹ nhàng, lưu lại lâu — là một ẩn dụ tốt cho cách phục hồi sức khỏe: việc nuôi chính khí không làm được bằng sức mạnh và tốc độ.

• Thiên 3 · Tiểu châm giải — bản tự chú của Linh Khu, giải thích từng câu đoạn "tiểu châm chi yếu" trong thiên này; nên đọc liền hai thiên với nhau.
• Thiên 2 · Bản du — kê đủ tên và vị trí các huyệt tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp mà thiên 1 mới chỉ nêu nguyên tắc.
• Thiên 7 · Quan châm — bàn tiếp việc chọn loại kim nào và phép châm nào cho từng loại bệnh, nối thẳng đoạn chín kim ở đây.
• Thiên 78 · Cửu châm luận — khai triển ý nghĩa tượng số của chín loại kim, đối ứng với chín dã, chín châu, chín khiếu.
• Tố Vấn thiên 62 · Điều kinh luận và Tố Vấn thiên 25 · Bảo mệnh toàn hình luận — nhắc lại nguyên tắc bổ tả và lời răn "vô thực vô hư" của thiên này bằng lời văn gần như nguyên vẹn.