Tên thiên ghép hai việc: thọ yểu — sống lâu hay chết sớm — và cương nhu — cứng hay mềm. Cả hai đều nói về một điều: cái vốn trời cho của mỗi người, biểu hiện ra ở hình thể, và cách người thầy thuốc đọc được cái vốn ấy.

Thiên chia làm bốn phần rõ rệt, mỗi phần do một người đáp: Thiếu Sư đáp phần đầu, Bá Cao đáp ba phần sau. Phần thứ nhất bàn âm dương trong ngoài: trong thì tạng là âm phủ là dương, ngoài thì gân xương là âm da dẻ là dương; từ đó lập bảng bốn trường hợp "bệnh ở âm trong âm, dương trong dương…" mà mỗi trường hợp châm một loại huyệt khác nhau. Cũng ở đây có ba định nghĩa gọn mà quan trọng: bệnh ở dương gọi là phong, bệnh ở âm gọi là tý, âm dương cùng bệnh gọi là phong tý.

Phần thứ hai phân biệt cái gì làm thương hình, cái gì làm thương khí — phong hàn thương hình, ưu khủng phẫn nộ thương khí — rồi rút ra quy tắc định liệu trình: bệnh chín ngày thì châm ba lần, bệnh một tháng thì châm mười lần; bệnh từ ngoài vào thì chữa nhanh, bệnh từ tạng ra thì chữa gấp đôi thời gian.

Phần thứ ba là phần cho tên thiên: cách nhìn hình thể mà đoán thọ yểu. Nguyên lý gói trong ba cặp — hình và khí phải xứng nhau, da và thịt phải bọc lấy nhau, khí huyết kinh lạc phải thắng được hình. Kèm theo là những dấu hiệu rất cụ thể: da chùng thì thọ, da căng thì yểu; gò má không nhô thì xương nhỏ, xương nhỏ thì yểu.

Phần thứ tư nói về ba phép châm — châm doanh thì ra huyết, châm vệ thì ra khí, châm hàn tý thì làm cho nóng bên trong — và chép nguyên vẹn một bài thuốc chườm với đủ vị, đủ cách bào chế, đủ cách dùng. Đây là một trong rất ít bài thuốc cụ thể còn lại trong Linh Khu, và là tư liệu quý về kỹ thuật chườm nóng bằng dược liệu thời cổ.

释1. Âm dương trong ngoài và bốn cách chọn huyệt

在内者，五脏为阴，六府为阳。在外者，筋骨为阴，皮肤为阳。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Thiếu Sư: "Ta nghe con người sinh ra, có kẻ cứng người mềm, có kẻ yếu người mạnh, có kẻ ngắn người dài, có phần âm phần dương. Xin nghe về phép ấy."

Thiếu Sư đáp: "Trong âm có âm, trong dương có dương. Xét rõ âm dương thì phép châm mới có chuẩn; tìm được chỗ bệnh bắt đầu thì phép châm mới có lý. Cẩn thận đo lường đầu mối của bệnh, cho ứng với thời tiết, trong thì hợp với năm tạng sáu phủ, ngoài thì hợp với gân xương da dẻ. Vì thế trong có âm dương, ngoài cũng có âm dương. Ở trong thì năm tạng là âm, sáu phủ là dương; ở ngoài thì gân xương là âm, da dẻ là dương.

Cho nên nói:

• Bệnh ở âm trong âm thì châm huyệt huỳnh, du của kinh âm.
• Bệnh ở dương trong dương thì châm huyệt hợp của kinh dương.
• Bệnh ở âm trong dương thì châm huyệt kinh của kinh âm.
• Bệnh ở dương trong âm thì châm lạc mạch.

Cho nên nói: bệnh ở dương gọi là phong, bệnh ở âm gọi là tý, âm dương cùng bệnh gọi là phong tý.

Bệnh có hình mà không đau thì thuộc loại dương; không hình mà đau thì thuộc loại âm. Không hình mà đau là phần dương còn nguyên vẹn mà phần âm bị thương — phải gấp chữa phần âm, chớ công vào phần dương. Có hình mà không đau là phần âm còn nguyên vẹn mà phần dương bị thương — phải gấp chữa phần dương, chớ công vào phần âm.

Nếu âm dương cùng động, lúc có hình lúc không hình, lại thêm bứt rứt trong lòng, thì gọi là âm thắng phần dương của nó; ấy gọi là không ở biểu cũng không ở lý, hình thể người ấy không còn được lâu."

Giảng: Điểm cốt lõi của đoạn là âm dương không phải một tầng mà là nhiều tầng lồng nhau. Chia thân người thành trong và ngoài, rồi trong mỗi phần lại chia âm dương tiếp, ta được bốn ô:

	Trong (nội)	Ngoài (ngoại)
Âm	Năm tạng — "âm trong âm"	Gân xương — "âm trong dương"
Dương	Sáu phủ — "dương trong âm"	Da dẻ — "dương trong dương"

Mỗi ô ứng một loại huyệt: bệnh sâu nhất (tạng) thì lấy huỳnh du của kinh âm; bệnh nông nhất (da dẻ) thì lấy hợp huyệt của kinh dương; bệnh ở gân xương thì lấy huyệt kinh của kinh âm; bệnh ở phủ thì châm lạc mạch. Đây là một ví dụ sớm về việc chọn loại huyệt theo tầng sâu của bệnh, bổ sung cho nguyên tắc "huỳnh du trị ngoại kinh, hợp trị nội phủ" ở thiên 4.

Ba định nghĩa phong – tý – phong tý là đóng góp bền nhất của đoạn. "Phong" chỉ bệnh ở phần dương, phần ngoài, tính chất di động thay đổi; "tý" chỉ bệnh ở phần âm, phần sâu, tính chất bế tắc đau nhức. Hai thứ hợp lại là "phong tý". Cách phân này về sau chi phối cả khoa phong và khoa tý trong Đông y; Tố Vấn thiên 43 (Tý luận) và thiên 42 (Phong luận) triển khai riêng từng bên.

Cặp "hữu hình nhi bất thống" và "vô hình nhi thống" cũng rất tinh: bệnh thấy được hình (sưng, u, cục) mà không đau thì tổn ở dương; bệnh không thấy hình mà đau thì tổn ở âm. Từ đó có nguyên tắc chữa: đau mà không hình thì bổ âm, chớ tả dương — một lời nhắc chống lại thói quen hễ đau là công phạt.

Riêng trường hợp cuối — lúc có hình lúc không, kèm bứt rứt trong lòng, "bất biểu bất lý" — được đánh giá là nặng. Ý nói bệnh đã không còn khu trú ở tầng nào, âm dương đều loạn.

释2. Thương hình và thương khí; liệu trình dài ngắn

风寒伤形，忧恐忿怒伤气。气伤脏，乃病脏；寒伤形，乃应形；风伤筋脉，筋脉乃应。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Bá Cao: "Ta nghe về hình và khí, về sự ứng nhau của trước sau trong ngoài trong bệnh — là thế nào?"

Bá Cao đáp: "Phong hàn làm thương hình; lo buồn, sợ hãi, phẫn uất, giận dữ làm thương khí. Khí bị thương thì thương tới tạng, rồi tạng thành bệnh. Hàn làm thương hình thì ứng ra ở hình. Phong làm thương gân mạch thì gân mạch ứng theo. Đó là sự ứng nhau trong ngoài của hình với khí."

Hoàng Đế hỏi: "Châm thế nào?" Bá Cao đáp: "Bệnh chín ngày thì châm ba lần là khỏi. Bệnh một tháng thì châm mười lần là khỏi. Nhiều ít xa gần cứ theo đó mà suy. Chứng tý lâu ngày không rời khỏi thân thì xem lạc mạch có huyết, cho ra hết huyết ấy."

Hoàng Đế hỏi: "Bệnh ngoài bệnh trong, chữa khó chữa dễ thế nào?" Bá Cao đáp: "Hình bệnh trước mà chưa vào tạng thì châm trong nửa số ngày ấy. Tạng bệnh trước rồi hình mới ứng theo thì châm gấp đôi số ngày. Đó là sự ứng nhau của trong ngoài khó dễ."

Giảng: Câu "phong hàn thương hình, ưu khủng phẫn nộ thương khí" chia bệnh nguyên làm hai đường: ngoại tà đi từ ngoài vào, tổn thương hình thể trước; tình chí phát từ trong, tổn thương khí trước rồi mới tới tạng. Đây là bản phân loại ngoại nhân – nội nhân sớm nhất, về sau Trần Vô Trạch đời Tống mở rộng thành "tam nhân" (nội nhân, ngoại nhân, bất nội ngoại nhân).

Quy tắc liệu trình cũng đáng chú ý, vì nó cho một tỷ lệ: chín ngày bệnh thì ba lần châm, một tháng bệnh thì mười lần châm — tức khoảng một lần châm cho mỗi ba ngày bệnh. Cổ nhân đã cố lập một chuẩn để ước lượng thời gian điều trị, thay vì châm bừa cho đến khi khỏi. Với người đọc hôm nay, con số không quan trọng bằng nguyên tắc: bệnh càng lâu thì liệu trình càng dài, và nên định trước số buổi thay vì kéo dài vô hạn.

Nguyên tắc "hình bệnh trước thì nửa số ngày, tạng bệnh trước thì gấp đôi" nói rằng bệnh từ ngoài vào dễ chữa hơn bệnh từ trong ra — nhất quán với ý ở thiên 4 rằng tà vào được tạng là vì tạng đã hư từ trước.

Chi tiết "chứng tý lâu ngày thì xem lạc mạch có huyết mà cho ra hết" là phép thích lạc phóng huyết, đã nêu ở thiên 1 ("uyển trần tắc trừ chi") và được thiên 3 chú rõ.

释3. Nhìn hình thể mà đoán thọ yểu

形与气相任则寿，不相任则夭。皮与肉相果则寿，不相果则夭。血气经络，胜形则寿，不胜形则夭。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Bá Cao: "Ta nghe hình có chùng có căng, khí có thịnh có suy, xương có lớn có nhỏ, thịt có chắc có bở, da có dày có mỏng — lấy đó mà định thọ yểu thế nào?"

Bá Cao đáp: "Hình và khí xứng nhau thì thọ, không xứng nhau thì yểu. Da và thịt bọc lấy nhau thì thọ, không bọc lấy nhau thì yểu. Khí huyết kinh lạc thắng được hình thì thọ, không thắng được hình thì yểu."

Hoàng Đế hỏi: "Thế nào là hình chùng hình căng?" Bá Cao đáp:

"Hình thể đầy đặn mà da chùng thì thọ; hình thể đầy đặn mà da căng thì yểu.

Hình thể đầy đặn mà mạch cứng lớn là thuận; hình thể đầy đặn mà mạch nhỏ yếu là khí suy, suy thì nguy.

Nếu hình thể đầy đặn mà gò má không nhô lên thì xương nhỏ; xương nhỏ thì yểu.

Hình thể đầy đặn mà khối thịt lớn chắc và có thớ rõ thì thịt chắc; thịt chắc thì thọ. Hình thể đầy đặn mà khối thịt lớn không có thớ rõ, không chắc thì thịt bở; thịt bở thì yểu.

Đó là cái mệnh trời sinh ra, cho nên phải lập hình định khí mà xem thọ yểu. Tất phải hiểu rõ điều ấy, lập hình định khí, rồi sau mới đến với người bệnh mà quyết sống chết."

Hoàng Đế hỏi: "Ta nghe về thọ yểu mà không biết lấy gì đo." Bá Cao đáp: "Nền tường thấp, chỗ cao không bằng chỗ đất của nó, thì chưa đầy ba mươi tuổi đã chết; nếu lại thêm bệnh thì chưa đến hai mươi đã chết."

Hoàng Đế hỏi: "Hình và khí thắng nhau mà định thọ yểu thế nào?" Bá Cao đáp: "Người bình thường mà khí thắng hình thì thọ. Nhưng người có bệnh mà hình thịt đã thoát đi, khí lại thắng hình thì chết; hình thắng khí thì nguy."

Giảng: Đây là phần cốt của thiên, và nguyên lý gói trong một chữ: xứng.

• "Hình dữ khí tương nhậm" — hình thể và khí lực phải gánh được nhau. Người to lớn mà khí yếu, hoặc người nhỏ mà khí quá bốc, đều là không xứng.
• "Bì dữ nhục tương quả" — da phải bọc lấy thịt cho khít. Da chùng lỏng không ôm lấy thịt, hoặc da căng bóng không thuận theo thịt, đều là dấu hiệu xấu.
• "Huyết khí kinh lạc thắng hình" — khí huyết phải đủ sức nuôi cái hình thể ấy. Hình to mà khí huyết ít thì không nuôi nổi.

Dấu hiệu cụ thể "hình sung nhi bì phu hoãn tắc thọ, hình sung nhi bì phu cấp tắc yểu" thoạt nghe trái với trực giác — người ta thường nghĩ da căng là khỏe. Nhưng ý của kinh văn là: da mềm chùng, thuận theo thịt, là biểu hiện tân dịch đầy đủ và khí vệ điều hòa; da căng cứng bóng là biểu hiện tân dịch không nhu nhuận, khí bị bó. Ở người bệnh, da căng bóng phù nề hoặc da khô căng đều là dấu hiệu nặng.

Chi tiết "quyền bất khởi giả, cốt tiểu" — gò má không nhô thì xương nhỏ — dựa trên quan niệm gò má là chỗ "xương lộ ra ngoài" nên phản ánh tình trạng chung của cốt và của thận. Tương tự, "tường cơ ty" (nền tường thấp) chỉ phần dưới mặt, vùng quanh miệng cằm, cũng là chỗ để đoán thận khí. Những phán đoán tuổi thọ cụ thể ("chưa đầy ba mươi đã chết") nên đọc như tư liệu lịch sử về tướng pháp y học, không nên dùng để suy đoán về ai.

Câu quan trọng nhất về lâm sàng nằm ở cuối: người thường thì khí thắng hình là tốt, nhưng người bệnh đã gầy mòn hết thịt mà khí vẫn thắng hình thì chết. Nghe mâu thuẫn, nhưng ý rất sâu: ở người khỏe, khí vượng hơn hình là dấu hiệu sinh lực dồi dào; ở người đã "hình nhục thoát" — teo hết thịt — mà khí vẫn có vẻ mạnh, thì đó là khí bốc ra ngoài trước khi tàn, tức hiện tượng "hồi quang phản chiếu". Đây là một quan sát tiên lượng rất tinh, đến nay vẫn nhận ra được ở người bệnh giai đoạn cuối bỗng tỉnh táo và có sức khác thường.

释4. Ba phép châm: doanh, vệ, hàn tý

刺营者出血，刺卫者出气，刺寒痹者内热。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta nghe châm có ba biến — thế nào là ba biến?" Bá Cao đáp: "Có phép châm doanh, có phép châm vệ, có phép châm hàn tý đọng lại ở kinh."

Hoàng Đế hỏi: "Châm ba biến ấy thế nào?" Bá Cao đáp: "Châm doanh thì cho ra huyết; châm vệ thì cho ra khí; châm hàn tý thì làm cho nóng bên trong."

Hoàng Đế hỏi: "Doanh, vệ và hàn tý sinh bệnh thế nào?" Bá Cao đáp:

"Doanh sinh bệnh thì rét nóng, thiếu hơi, huyết chạy lên chạy xuống.

Vệ sinh bệnh thì khí thông mà lúc đến lúc đi, đầy tức sôi ùng ục — ấy là phong hàn ở trọ trong trường vị.

Hàn tý sinh bệnh thì đọng lại không đi, thỉnh thoảng đau mà da tê dại không biết gì."

Giảng: Ba phép này phân biệt theo tầng mà bệnh trú:

• Doanh đi trong mạch, thuộc huyết. Doanh bệnh thì có dấu hiệu của huyết: rét nóng thất thường, huyết chạy loạn lên xuống. Chữa thì cho ra huyết — tức chích lạc.
• Vệ đi ngoài mạch, thuộc khí. Vệ bệnh thì có dấu hiệu của khí: đầy trướng, sôi bụng, cảm giác lúc có lúc không. Chữa thì cho ra khí — châm nông, rút nhanh, không cần ra máu.
• Hàn tý thì tà hàn đã đọng lại trong kinh, gây đau và tê dại. Chữa không phải bằng cách lấy ra mà bằng cách đưa nhiệt vào — "nội nhiệt".

Chi tiết "da tê dại không biết gì" (皮不仁) là mô tả kinh điển của chứng tê bì do hàn thấp làm bế tắc khí huyết ở phần da thịt.

释5. Bài thuốc chườm chữa hàn tý

用淳酒二十斤，蜀椒一升，干姜一斤，桂心一斤，凡四种，皆㕮咀，渍酒中……每刺必熨，如此病已矣，此所谓内热也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Châm hàn tý mà làm cho nóng bên trong thì thế nào?" Bá Cao đáp: "Châm cho người áo vải thì dùng lửa đốt nóng kim mà châm; châm cho bậc đại nhân thì dùng thuốc mà chườm."

Hoàng Đế hỏi: "Chườm thuốc thế nào?" Bá Cao đáp:

"Dùng rượu nguyên chất hai mươi cân, thục tiêu một thăng, can khương một cân, quế tâm một cân — cả bốn thứ đều giã dập, ngâm vào rượu. Lấy bông một cân, vải trắng mịn bốn trượng, cùng bỏ vào trong rượu. Đặt vò rượu trong đống phân ngựa ủ nóng, đậy kín trát lại, đừng để hở hơi. Năm ngày năm đêm thì lấy vải và bông ra, phơi khô; khô rồi lại ngâm, cho đến khi hút hết nước cốt. Mỗi lần ngâm phải đủ một ngày một đêm mới lấy ra phơi.

Khi đã khô, lấy cả bã lẫn bông, lót vào giữa hai lớp vải mà may thành khăn kép, dài sáu bảy thước, làm sáu bảy cái khăn như thế.

Rồi dùng than dâu tươi hơ nóng khăn, chườm lên chỗ hàn tý đã châm, khiến hơi nóng vào tới chỗ bệnh. Khăn nguội thì hơ lại mà chườm tiếp, ba mươi lượt thì thôi. Ra mồ hôi thì lấy khăn lau mình, cũng ba mươi lượt thì thôi. Xong thì đi lại trong nhà, chớ ra gió. Mỗi lần châm tất phải chườm; làm như vậy thì bệnh khỏi. Đó gọi là làm cho nóng bên trong."

Giảng: Đây là một trong rất ít bài thuốc hoàn chỉnh còn lại trong Linh Khu, và là tư liệu quý về kỹ thuật ngoại trị thời cổ. Bốn vị đều cay nóng, chuyên tán hàn ôn kinh:

• Thục tiêu (hạt tiêu Tứ Xuyên) — cay nóng, ôn trung tán hàn, trừ thấp chỉ thống.
• Can khương — gừng khô, ôn trung hồi dương, tán hàn.
• Quế tâm — phần trong của vỏ quế, ôn kinh thông mạch.
• Rượu nguyên chất làm dung môi, vừa dẫn thuốc vừa tự nó tính ôn tán.

Quy trình bào chế cho thấy trình độ kỹ thuật đáng nể: ngâm nhiều lần cho đến khi vải và bông hút hết hoạt chất, ủ trong phân ngựa để giữ nhiệt độ ấm đều suốt năm ngày đêm (phân ngựa lên men tỏa nhiệt ổn định — một thứ "lò ủ" của người xưa), đậy kín trát lại để không bay hơi. Rồi may thành khăn kép có bã thuốc ở giữa — thực chất là một miếng dán nhiệt dùng nhiều lần.

Cách dùng cũng rất chặt: hơ than dâu (chứ không phải than thường), chườm đủ ba mươi lượt, ra mồ hôi thì lau đủ ba mươi lượt, sau đó đi lại trong nhà và tuyệt đối không ra gió — vì lúc ấy tấu lý đang mở, đúng như lời "tà tuần chính khí chi sở xuất nhập" của thiên 3. Câu "mỗi thứ tất ủy" — mỗi lần châm tất phải chườm — cho thấy đây là liệu pháp phối hợp, không phải châm riêng hay chườm riêng.

Sự phân biệt "người áo vải thì đốt kim, bậc đại nhân thì chườm thuốc" nối tiếp ý ở thiên 5: thể chất khác nhau thì cách làm khác nhau. Người lao động da dày thịt chắc chịu được phép mạnh; người thịt mềm da mỏng thì dùng cách ôn hòa hơn.

Người đọc hôm nay nên xem đây là tư liệu lịch sử. Bài thuốc dùng rượu và các vị cay nóng với liều lớn, chườm nóng ba mươi lượt tới ra mồ hôi — không phải việc tự làm ở nhà. Phần đáng giữ là nguyên lý: chứng đau tê do lạnh thì cần làm ấm tại chỗ và giữ không để nhiễm lạnh lại ngay sau đó.

• 在内者，五脏为阴，六府为阳；在外者，筋骨为阴，皮肤为阳 · Tại nội giả, ngũ tạng vi âm, lục phủ vi dương; tại ngoại giả, cân cốt vi âm, bì phu vi dương · Trong thì tạng là âm phủ là dương, ngoài thì gân xương là âm da dẻ là dương. — Âm dương lồng nhiều tầng, cơ sở để chọn huyệt theo tầng sâu của bệnh.
• 病在阳者，命曰风；病在阴者，命曰痹；阴阳俱病，命曰风痹 · Bệnh tại dương giả mệnh viết phong; bệnh tại âm giả mệnh viết tý; âm dương câu bệnh mệnh viết phong tý · Ba định nghĩa gốc của khoa phong và khoa tý.
• 无形而痛者，其阳完而阴伤之也，急治其阴，无攻其阳 · Vô hình nhi thống giả, kỳ dương hoàn nhi âm thương chi dã, cấp trị kỳ âm, vô công kỳ dương · Đau mà không thấy hình là phần âm bị thương, phải chữa âm chứ đừng công vào dương. — Lời nhắc chống thói quen hễ đau là công phạt.
• 风寒伤形，忧恐忿怒伤气 · Phong hàn thương hình, ưu khủng phẫn nộ thương khí · Phong hàn làm thương hình, lo sợ giận dữ làm thương khí. — Bản phân loại ngoại nhân – nội nhân sớm nhất.
• 形先病而未入脏者，刺之半其日；脏先病而形乃应者，刺之倍其日 · Hình tiên bệnh nhi vị nhập tạng giả, thứ chi bán kỳ nhật; tạng tiên bệnh nhi hình nãi ứng giả, thứ chi bội kỳ nhật · Bệnh từ ngoài vào thì chữa nửa số ngày, từ tạng ra thì gấp đôi. — Nguyên tắc định liệu trình theo hướng đi của bệnh.
• 形与气相任则寿，不相任则夭 · Hình dữ khí tương nhậm tắc thọ, bất tương nhậm tắc yểu · Hình và khí xứng nhau thì thọ, không xứng thì yểu. — Nguyên lý trung tâm của phép nhìn hình đoán thọ.
• 形充而皮肤缓者则寿，形充而皮肤急者则夭 · Hình sung nhi bì phu hoãn giả tắc thọ, hình sung nhi bì phu cấp giả tắc yểu · Người đầy đặn mà da chùng thì thọ, da căng thì yểu. — Da mềm thuận theo thịt là dấu hiệu tân dịch đầy đủ.
• 病而形肉脱，气胜形者死 · Bệnh nhi hình nhục thoát, khí thắng hình giả tử · Người bệnh đã teo hết thịt mà khí lại thắng hình thì chết. — Quan sát tiên lượng về hiện tượng "hồi quang phản chiếu".
• 刺营者出血，刺卫者出气，刺寒痹者内热 · Thứ doanh giả xuất huyết, thứ vệ giả xuất khí, thứ hàn tý giả nội nhiệt · Châm doanh thì ra huyết, châm vệ thì ra khí, châm hàn tý thì làm nóng bên trong. — Ba phép châm theo tầng bệnh trú.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Cương nhu	刚柔	Cứng và mềm — chỉ chất địa bẩm sinh của hình thể, một trong những căn cứ đoán thọ yểu.
Phong · Tý · Phong tý	风 · 痹 · 风痹	Bệnh ở phần dương gọi là phong, ở phần âm gọi là tý, cả hai gọi là phong tý.
Hữu hình bất thống · Vô hình nhi thống	有形不痛 · 无形而痛	Thấy hình mà không đau là tổn ở dương; không thấy hình mà đau là tổn ở âm.
Tương nhậm	相任	Xứng nhau, gánh được nhau — dùng cho quan hệ giữa hình thể và khí lực.
Tương quả	相果	Bọc lấy nhau — dùng cho quan hệ giữa da và thịt.
Tường cơ · Quyền	墙基 · 颧	Nền tường (vùng quanh miệng cằm) và gò má — hai mốc trên mặt để đoán cốt khí.
Hình nhục thoát	形肉脱	Thịt teo mất hết — dấu hiệu nặng; lúc này khí thắng hình là điềm chết.
Tam biến	三变	Ba phép châm: châm doanh, châm vệ, châm hàn tý.
Nội nhiệt	内热	Làm cho nóng bên trong — phép chữa hàn tý bằng đốt kim hoặc chườm thuốc.
Dược ủy	药熨	Chườm thuốc: dùng khăn kép tẩm rượu thuốc cay nóng, hơ than mà chườm lên chỗ đau.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đặc biệt chú ý câu "bệnh nhi hình nhục thoát, khí thắng hình giả tử", gọi đó là chỗ tinh vi bậc nhất của phép tiên lượng. Ông giải: ở người thường, khí vượng là gốc của thọ; nhưng ở người đã kiệt hình, cái khí có vẻ vượng ấy là khí không còn chỗ nương mà bốc ra ngoài, chẳng khác ngọn đèn sắp tắt bừng sáng. Ông khuyên người thầy thuốc gặp cảnh ấy chớ mừng vội.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi giảng bảng bốn trường hợp "âm chi âm, dương chi dương" rất rành mạch, và lưu ý rằng chữ "kinh" trong "thứ âm chi kinh" là huyệt kinh trong ngũ du, không phải "kinh mạch" nói chung — chỗ này người đọc rất dễ nhầm.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về bài thuốc chườm, cho rằng cái khéo không nằm ở bốn vị thuốc — vì bốn vị ấy đều thông thường — mà ở quy trình: ngâm đi ngâm lại đến kiệt nước cốt, ủ ấm đều trong năm ngày đêm, rồi may thành khăn để dùng được nhiều lần. Ông xem đây là bằng chứng rằng ngoại trị pháp thời cổ đã có công nghệ chế phẩm riêng, không thua gì thuốc uống.

Hoàng Phủ Mật thu nhận phần "tam biến" vào Giáp Ất Kinh và xếp cạnh các phép châm khác; nhờ đó ba phép châm doanh, châm vệ, châm hàn tý được giữ lại như một khung phân loại thủ pháp, song song với khung "cửu thích", "thập nhị thích" của thiên 7.

• Nguyên tắc "đau mà không thấy hình thì chữa phần âm, chớ công vào dương" đáng nhớ với các chứng đau mạn tính không có tổn thương rõ: cái cần thường là nuôi dưỡng và nghỉ ngơi, không phải các biện pháp công phạt mạnh như bấm huyệt thật đau, giác thật nặng, xoa bóp quá tay.
• "Phong hàn thương hình, lo sợ giận dữ thương khí" nhắc rằng một nửa bệnh nguyên nằm ở tình chí. Khi một chứng bệnh tái đi tái lại mà thuốc men không dứt, nên xem lại điều gì đang làm mình lo, sợ, hoặc uất giận kéo dài.
• Quy tắc liệu trình "bệnh càng lâu chữa càng dài, bệnh từ trong ra thì gấp đôi bệnh từ ngoài vào" giúp đặt kỳ vọng đúng. Một chứng đã kéo dài nhiều tháng thì không thể mong dứt sau vài buổi điều trị.
• Dấu hiệu "da căng bóng" ở người đang bệnh là điều nên lưu ý, nhất là khi kèm phù. Trái lại, da mềm chùng thuận theo thịt là biểu hiện tân dịch còn đầy đủ.
• Với chứng đau mỏi do nhiễm lạnh, nguyên lý của bài thuốc chườm vẫn dùng được ở dạng đơn giản: làm ấm tại chỗ đủ lâu, và sau khi ra mồ hôi thì lau khô, mặc ấm, không ra gió ngay — đây mới là chỗ nhiều người bỏ sót khiến chườm xong lại đau hơn.
• Hiện tượng người bệnh nặng bỗng tỉnh táo, ăn được, nói nhiều khác thường trong khi thân đã gầy mòn là điều cổ nhân đã ghi nhận và xem là dấu hiệu xấu. Nên hiểu để không chủ quan, và để dành thời gian ở bên người bệnh.

• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — nêu nguyên tắc chọn huyệt theo vị trí ("huỳnh du trị ngoại kinh, hợp trị nội phủ"), bổ sung cho bảng bốn tầng âm dương ở thiên này.
• Thiên 5 · Căn kết — cũng phân biệt cách châm theo thể chất người sang kẻ hèn, cùng một mạch với đoạn "bố y thì đốt kim, đại nhân thì chườm thuốc".
• Thiên 7 · Quan châm — kê các phép châm chi tiết hơn, nối tiếp khung "tam biến" ở đây.
• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — giải thích doanh và vệ sinh ra từ đâu, đi thế nào; đọc kèm phần "châm doanh, châm vệ".
• Tố Vấn thiên 43 · Tý luận và Tố Vấn thiên 42 · Phong luận — triển khai riêng hai khái niệm phong và tý mà thiên này định nghĩa.