"Chung thủy" (终始) nghĩa là cuối và đầu — đầu cuối của kinh mạch, đầu cuối của một lần châm, và đầu cuối của một đời người. Thiên 5 đã hai lần nhắc "yếu tại chung thủy"; đến đây mới là chỗ trả lời. Câu mở đầu nói thẳng: "Phàm đạo của phép châm, trọn vẹn ở chung thủy."

Thiên có thể chia làm năm phần.

Phần thứ nhất lập chuẩn đo: lấy hai bộ mạch nhân nghênh (ở cổ, chủ dương) và mạch khẩu (ở cổ tay, chủ âm) so với nhau. Mạch nào thịnh hơn mấy lần thì bệnh ở kinh nào — một bảng đối chiếu rất chặt, kèm theo phác đồ bổ tả cụ thể đến mức nêu cả tỷ lệ "hai tả một bổ", số ngày giữa hai lần châm, và điều kiện dừng ("khí hòa nãi chỉ").

Phần thứ hai định nghĩa thế nào là đắc khí thật: sau khi tả thì mạch tuy vẫn lớn nhưng đã mềm đi; sau khi bổ thì mạch tuy vẫn lớn nhưng đã chắc thêm. Nếu mạch không đổi thì dù người bệnh nói đã dễ chịu, bệnh vẫn chưa lui. Đây là một tiêu chuẩn khách quan hiếm hoi, đặt trên lời khai của người bệnh.

Phần thứ ba là một loạt quy tắc chọn huyệt và định độ sâu: bệnh trên lấy dưới, bệnh dưới lấy trên, bệnh ở đầu lấy ở chân; khí bốn mùa nằm ở bốn tầng khác nhau nên độ sâu phải theo mùa và theo người béo gầy; đau là âm nên châm sâu, ngứa là dương nên châm nông.

Phần thứ tư nói về trạng thái tâm của người châm — đóng cửa che rèm, không nghe tiếng người, chuyên nhất tinh thần, để ý dồn cả vào cây kim — và ngay sau đó là mười hai điều cấm châm, tất cả đều xoay quanh một nguyên tắc: khi khí đang loạn thì không được châm.

Phần cuối chép chứng hậu lúc lâm chung của sáu kinh — một bảng tiên lượng trực tiếp, đọc nặng nề nhưng là tư liệu lâm sàng quý.

释1. Chung thủy là gì; chuẩn của người bình thường

凡刺之道，毕于终始，明知终始，五脏为纪，阴阳定矣。……持其脉口人迎，以知阴阳有余不足。

Dịch: "Phàm đạo của phép châm, trọn vẹn ở chung thủy. Biết rõ chung thủy, lấy năm tạng làm giềng mối, thì âm dương định được. Âm thì chủ tạng, dương thì chủ phủ; dương nhận khí ở bốn đầu chi, âm nhận khí ở năm tạng. Cho nên tả thì đón lấy, bổ thì đi theo; biết đón biết theo thì khí có thể khiến cho hòa. Cái phép hòa khí tất phải thông hiểu âm dương: năm tạng là âm, sáu phủ là dương.

Truyền lại cho đời sau, lấy máu làm lời thề: ai kính trọng thì thịnh, ai khinh nhờn thì vong; làm việc riêng không theo đạo thì tất chuốc lấy tai ương yểu mệnh. Kính cẩn vâng theo đạo trời, xin nói về chung thủy.

Chung thủy thì lấy kinh mạch làm giềng mối. Giữ lấy mạch ở mạch khẩu và nhân nghênh, để biết âm dương chỗ nào thừa chỗ nào thiếu, bình hay không bình — đạo trời đến đó là trọn.

Gọi là người bình thường tức người không bệnh. Người không bệnh thì mạch khẩu và nhân nghênh ứng với bốn mùa, trên dưới ứng nhau mà cùng đi lại, mạch của sáu kinh không kết tụ không rung giật, gốc ngọn nóng lạnh giữ gìn lẫn nhau, hình thịt và khí huyết tất xứng nhau — ấy gọi là người bình thường.

Người thiếu khí thì mạch khẩu và nhân nghênh đều yếu mà không xứng với bộ xích bộ thốn. Như thế là âm dương đều bất túc: bổ dương thì âm kiệt, tả âm thì dương thoát. Trường hợp ấy có thể nuôi bằng thuốc ngọt, không được cho uống thuốc mạnh; trường hợp ấy chớ cứu. Nếu không khỏi mà nhân đó lại tả đi, thì khí năm tạng hỏng mất."

Giảng: Đoạn mở đầu lập ra dụng cụ đo của cả thiên: so hai bộ mạch. Nhân nghênh nằm ở cổ, trên động mạch cạnh cổ, thuộc kinh Túc dương minh — đại diện cho phần dương, phần phủ, phần ngoài. Mạch khẩu (tức thốn khẩu) nằm ở cổ tay, thuộc kinh Thủ thái âm — đại diện cho phần âm, phần tạng, phần trong. Đem hai bộ so với nhau thì biết âm dương bên nào thắng.

Định nghĩa "bình nhân" rất đáng ghi, vì nó nêu năm tiêu chuẩn của sức khỏe:

1. Hai bộ mạch ứng với bốn mùa;
2. Trên dưới ứng nhau, cùng đi cùng lại;
3. Sáu kinh không có chỗ kết tụ hay rung giật;
4. Gốc và ngọn, nóng và lạnh giữ gìn lẫn nhau;
5. Hình thịt và khí huyết xứng nhau.

Đây không phải định nghĩa "không có triệu chứng", mà là định nghĩa sự hài hòa. Tiêu chuẩn thứ năm lặp lại nguyên lý "hình dữ khí tương nhậm" của thiên 6.

Đoạn về "thiểu khí" lặp lại lần thứ tư lời cảnh báo của Nội Kinh về giới hạn can thiệp, và lần này chi tiết hơn cả: âm dương đều thiếu thì bổ bên nào cũng làm hỏng bên kia, nên không châm, không cứu, không dùng thuốc mạnh, chỉ nuôi bằng "cam dược". Đây là chỗ Nội Kinh dạy sự bất động có chủ đích.

释2. Bảng nhân nghênh – mạch khẩu và phác đồ bổ tả

人迎一盛，病在足少阳，一盛而躁，病在手少阳……脉口四盛，且大且数者，名曰溢阴，溢阴为内关，内关不通，死不治。

Dịch:

Nhân nghênh thịnh gấp	Bệnh ở	Nếu kèm táo động thì ở
Một lần	Túc Thiếu dương	Thủ Thiếu dương
Hai lần	Túc Thái dương	Thủ Thái dương
Ba lần	Túc Dương minh	Thủ Dương minh
Bốn lần, lại vừa lớn vừa nhanh	Gọi là dật dương, dật dương là ngoại cách

Mạch khẩu thịnh gấp	Bệnh ở	Nếu kèm táo động thì ở
Một lần	Túc Quyết âm	Thủ Tâm chủ
Hai lần	Túc Thiếu âm	Thủ Thiếu âm
Ba lần	Túc Thái âm	Thủ Thái âm
Bốn lần, lại vừa lớn vừa nhanh	Gọi là dật âm, dật âm là nội quan; nội quan không thông thì chết không chữa được

"Nhân nghênh và mạch khẩu Thái âm đều thịnh gấp bốn lần trở lên thì gọi là quan cách; quan cách thì định cho kỳ hạn ngắn.

Phác đồ:

Chứng	Tả kinh nào	Bổ kinh nào	Tỷ lệ	Nhịp châm
Nhân nghênh một thịnh	Túc Thiếu dương	Túc Quyết âm	2 tả 1 bổ	Ngày một lần
Nhân nghênh hai thịnh	Túc Thái dương	Túc Thiếu âm	2 tả 1 bổ	Hai ngày một lần
Nhân nghênh ba thịnh	Túc Dương minh	Túc Thái âm	2 tả 1 bổ	Ngày hai lần
Mạch khẩu một thịnh	Túc Quyết âm	Túc Thiếu dương	2 bổ 1 tả	Ngày một lần
Mạch khẩu hai thịnh	Túc Thiếu âm	Túc Thái dương	2 bổ 1 tả	Hai ngày một lần
Mạch khẩu ba thịnh	Túc Thái âm	Túc Dương minh	2 bổ 1 tả	Ngày hai lần

Mỗi lần đều phải ấn mạch mà kiểm lại, châm thưa ở phần trên, khí hòa thì thôi. Sở dĩ ngày châm hai lần được là vì Dương minh chủ vị, rất giàu cốc khí, nên có thể ngày lấy hai lần.

Nhân nghênh và mạch khẩu đều thịnh gấp ba lần trở lên thì gọi là âm dương đều tràn; như thế mà không khai thông thì huyết mạch bế tắc, khí không có chỗ đi, tràn ngập ở trong, năm tạng tổn thương bên trong. Như thế mà lại cứu thì biến ra bệnh khác."

Giảng: Đây là phác đồ điều trị cụ thể nhất trong toàn bộ Linh Khu, và cũng là chỗ cho thấy khoa châm thời Nội Kinh đã có tính định lượng.

Nguyên lý rất nhất quán: tả bên thịnh, bổ bên kém, theo cặp biểu lý. Nhân nghênh thịnh là dương thịnh, nên tả kinh dương ấy và bổ kinh âm cặp với nó; mạch khẩu thịnh thì làm ngược lại. Tỷ lệ cũng theo hướng ấy: bệnh ở dương thì "hai tả một bổ" (nghiêng về tả), bệnh ở âm thì "hai bổ một tả" (nghiêng về bổ) — vì phần âm vốn không chịu được tả nhiều.

Chi tiết tinh tế nhất là nhịp châm: Thiếu dương/Quyết âm ngày một lần, Thái dương/Thiếu âm hai ngày một lần, Dương minh/Thái âm ngày hai lần. Kinh văn tự giải thích lý do cho trường hợp cuối: Dương minh chủ vị, "đại phú ư cốc khí" — rất giàu khí của đồ ăn, nên chịu được can thiệp dày hơn. Suy ra: tần suất điều trị phải theo sức chịu đựng của kinh, mà sức ấy tùy vào nguồn khí của nó.

Điều kiện dừng — "khí hòa nãi chỉ" — là một nguyên tắc rất quan trọng: không châm cho đủ số buổi đã định, mà châm cho tới khi khí hòa. Và trước mỗi lần phải "thiết nhi nghiệm chi" — ấn mạch kiểm lại.

Bốn thuật ngữ dật dương / ngoại cách và dật âm / nội quan, hợp lại thành quan cách, chỉ trạng thái âm dương đã tách hẳn nhau, không còn giao thông. Đây là chứng nặng nhất trong hệ thống mạch học của Nội Kinh; Nan Kinh nạn 3 và 37 bàn tiếp. "Quan cách thì định cho kỳ hạn ngắn" là lời tiên lượng xấu.

Cần lưu ý lời cấm cuối đoạn: âm dương đều tràn mà đem cứu thì biến ra bệnh khác — vì cứu là thêm nhiệt vào chỗ khí đã ứ tràn.

释3. Thế nào là khí đến thật

泻则益虚，虚者，脉大如其故而不坚也……补则益实，实者，脉大如其故而益坚也。

Dịch: "Phàm đạo của phép châm, khí điều hòa thì dừng. Bổ âm tả dương thì tiếng nói thêm rõ, tai mắt sáng tỏ; làm ngược lại thì khí huyết không lưu hành.

Cái gọi là khí đến thì có công hiệu, ấy là:

• Tả thì càng thêm hư; "hư" nghĩa là mạch vẫn lớn như cũ mà không còn chắc. Nếu vẫn chắc như cũ, thì dù người bệnh vừa nói đã đỡ, bệnh vẫn chưa lui.
• Bổ thì càng thêm thực; "thực" nghĩa là mạch vẫn lớn như cũ mà chắc thêm. Nếu vẫn như cũ mà không chắc thêm, thì dù người bệnh vừa nói đã dễ chịu, bệnh vẫn chưa lui.

Cho nên bổ thì thành thực, tả thì thành hư; chỗ đau tuy không theo kim mà hết ngay, nhưng bệnh tất phải lui dần.

Tất phải thông hiểu trước những bệnh mà mười hai kinh mạch sinh ra, rồi sau mới có thể truyền được phép chung thủy. Cho nên âm dương không chuyển lẫn nhau, hư thực không nghiêng lệch nhau, thì lấy huyệt ngay trên kinh ấy.

Phàm những gì thuộc phép châm: tam thích thì cốc khí tới. Khi tà lệch lạc hợp bừa, âm dương đổi chỗ cho nhau, nghịch thuận trái ngược, chìm nổi khác chỗ, bốn mùa không hợp, đọng lại tràn lan — thì phải nhờ cây kim mà trừ đi. Cho nên một lần châm thì dương tà ra, hai lần châm thì âm tà ra, ba lần châm thì cốc khí tới; cốc khí tới thì dừng.

Gọi là cốc khí tới, ấy là: đã bổ thì thành thực, đã tả thì thành hư — nhờ đó mà biết cốc khí đã tới. Nếu chỉ riêng tà khí đi mà âm dương chưa điều được, thì cũng biết là bệnh sẽ khỏi."

Giảng: Đây là đoạn có giá trị phương pháp luận cao nhất của thiên, vì nó đưa ra một tiêu chuẩn khách quan để kiểm tra kết quả ngay tại chỗ, và tiêu chuẩn ấy được đặt trên lời khai của người bệnh.

Điểm tinh tế nằm ở chỗ: kinh văn không nói tả xong thì mạch phải nhỏ đi, bổ xong thì mạch phải lớn lên. Nó nói mạch vẫn lớn như cũ, nhưng chất của mạch đổi — mềm đi (sau tả) hoặc chắc thêm (sau bổ). Nghĩa là dấu hiệu của hiệu quả không nằm ở độ lớn mà ở trương lực. Đây là một quan sát rất tinh, và cũng rất thực tế: hình thể mạch khó đổi ngay, nhưng độ căng thì đổi được.

Câu "thống tuy bất tùy châm, bệnh tất suy khứ hĩ" — chỗ đau tuy không hết ngay theo mũi kim, nhưng bệnh tất phải lui — là lời dặn chống lại việc đánh giá kết quả bằng cảm giác tức thời. Người bệnh hết đau ngay chưa chắc đã khỏi; người bệnh còn đau mà mạch đã đổi chất thì bệnh đang lui.

Phần sau nhắc lại tam thích của thiên 7, nhưng bổ sung một định nghĩa mới cho "cốc khí tới": "dĩ bổ nhi thực, dĩ tả nhi hư" — đã bổ thì thành thực, đã tả thì thành hư. Tức là cốc khí tới không phải một cảm giác mà là một kết quả kiểm chứng được.

释4. Quy tắc chọn huyệt, độ sâu và thứ tự

病在上者，下取之；病在下者，高取之；病在头者，取之足；病在腰者，取之腘。

Dịch: "Âm thịnh mà dương suy thì trước bổ dương, sau tả âm mà điều hòa. Âm hư mà dương thịnh thì trước bổ âm, sau tả dương mà điều hòa.

Ba mạch đập ở kẽ ngón chân cái, tất phải xét hư hay thực. Hư mà lại tả, ấy gọi là trùng hư; trùng hư thì bệnh càng nặng. Phàm châm chỗ ấy thì lấy ngón tay ấn vào: mạch đập mà chắc lại nhanh thì tả nhanh đi; nếu yếu mà chậm thì bổ vào; làm ngược lại thì bệnh càng nặng. Chỗ đập ấy: Dương minh ở trên, Quyết âm ở giữa, Thiếu âm ở dưới.

Huyệt du ở ngực thì nhằm vào ngực, huyệt du ở lưng thì nhằm vào lưng. Vai và bả vai hư thì lấy huyệt ở phần trên. Chứng trùng thiệt (lưỡi sưng dưới lưỡi) thì châm cột lưỡi bằng phi châm.

Tay co mà không duỗi được thì bệnh ở gân; duỗi mà không co được thì bệnh ở xương. Bệnh ở xương thì giữ lấy xương, bệnh ở gân thì giữ lấy gân.

Phép bổ: chỗ nào thực thì châm sâu, thưa tay ấn lỗ kim, để cho tà khí ra hết; chỗ nào hư thì châm nông, để nuôi mạch ấy, ấn nhanh lỗ kim, đừng để tà khí vào được. Tà khí đến thì căng và nhanh, cốc khí đến thì chậm mà hòa. Mạch thực thì châm sâu để tháo khí; mạch hư thì châm nông, khiến tinh khí không ra được, để nuôi mạch ấy, chỉ cho riêng tà khí ra.

Châm các chứng đau thì mạch đều thực. Cho nên nói: từ lưng trở lên thì Thủ thái âm và Thủ dương minh cùng chủ; từ lưng trở xuống thì Túc thái âm và Túc dương minh cùng chủ.

Bệnh ở trên thì lấy huyệt ở dưới; bệnh ở dưới thì lấy huyệt ở trên; bệnh ở đầu thì lấy ở chân; bệnh ở lưng thì lấy ở khoeo.

Bệnh sinh ở đầu thì đầu nặng; sinh ở tay thì cánh tay nặng; sinh ở chân thì chân nặng. Người chữa bệnh thì trước hết châm chỗ mà bệnh từ đó sinh ra.

Khí mùa xuân ở lông, khí mùa hạ ở da, khí mùa thu ở khoảng thớ thịt, khí mùa đông ở gân xương. Châm bệnh này thì mỗi mùa lấy độ sâu theo mùa ấy làm chuẩn. Cho nên châm người béo thì theo chuẩn mùa thu đông, châm người gầy thì theo chuẩn mùa xuân hạ.

Bệnh đau là thuộc âm; đau mà lấy tay ấn không thấy chỗ nào, cũng là thuộc âm — phải châm sâu. Bệnh ở trên là dương, bệnh ở dưới là âm. Ngứa là dương — châm nông. Bệnh dấy lên từ phần âm trước thì trước chữa phần âm rồi sau chữa phần dương; dấy lên từ phần dương trước thì làm ngược lại.

Châm chứng nhiệt quyết thì lưu kim, trái lại thành ra lạnh; châm chứng hàn quyết thì lưu kim, trái lại thành ra nóng. Châm nhiệt quyết thì hai âm một dương; châm hàn quyết thì hai dương một âm. Gọi là hai âm tức hai lần châm phần âm, một dương tức một lần châm phần dương.

Bệnh lâu ngày thì tà khí vào sâu. Châm bệnh ấy thì châm sâu mà lưu kim lâu, cách một ngày lại châm; tất phải điều hòa trái phải trước, trừ bỏ huyết ở mạch. Đạo của phép châm đến đó là trọn."

Giảng: Đoạn này gom nhiều quy tắc, có thể xếp thành bốn nhóm.

Nhóm chọn huyệt theo vị trí đối xứng: "bệnh trên lấy dưới, bệnh dưới lấy trên, bệnh ở đầu lấy ở chân, bệnh ở lưng lấy ở khoeo". Đây là nguyên tắc thủ huyệt viễn đạo — lấy huyệt ở xa chỗ bệnh, dựa trên đường đi của kinh mạch nối hai đầu cơ thể. Huyệt Ủy Trung ở khoeo chữa đau lưng là ví dụ kinh điển vẫn dùng đến nay.

Nhóm định độ sâu: bốn mùa khí nằm ở bốn tầng — xuân ở lông, hạ ở da, thu ở khe thịt, đông ở gân xương — nên độ sâu phải theo mùa. Rồi một suy luận hay: người béo thì châm như mùa thu đông (sâu), người gầy thì châm như mùa xuân hạ (nông). Đây là cách quy thể chất về cùng một thang với thời tiết.

Nhóm phân biệt âm dương của triệu chứng: đau là âm, ngứa là dương; đau mà ấn không ra chỗ nào càng là âm sâu. Từ đó định độ sâu: đau thì châm sâu, ngứa thì châm nông. Quy tắc này rất dễ dùng.

Nhóm phân biệt tầng mô: "co mà không duỗi được thì bệnh ở gân, duỗi mà không co được thì bệnh ở xương" — một dấu hiệu phân biệt gọn gàng. Và câu "tại cốt thủ cốt, tại cân thủ cân" là nguyên tắc: bệnh ở tầng nào thì kim phải tới tầng ấy, đúng như "ngũ thích" của thiên 7.

Hai câu về cảm giác dưới tay — "tà khí lai dã khẩn nhi tật, cốc khí lai dã từ nhi hòa" — là mô tả sớm nhất và chính xác nhất về cảm giác đắc khí: tà khí đến thì căng gấp, cốc khí đến thì chậm và êm. Người châm phân biệt được hai thứ ấy mới biết lúc nào nên dừng.

Câu "trị bệnh giả, tiên thích kỳ bệnh sở tòng sinh giả dã" — trước hết châm chỗ mà bệnh từ đó sinh ra — là nguyên tắc trị bệnh cầu bản, chống lại lối chỉ chữa chỗ đang biểu hiện.

释5. Trạng thái tâm của người châm

深居静处，占神往来，闭户塞牖，魂魄不散，专意一神，精气之分，毋闻人声，以收其精，必一其神，令志在针。

Dịch: "Phàm phép châm tất phải xét hình và khí. Nếu hình thịt chưa teo mất, mà thiếu khí và mạch lại táo động — chứng táo quyết ấy — thì tất phải dùng mậu thích; khí tán thì thu lại được, khí tụ thì rải ra được.

Hãy ở chỗ sâu kín yên tĩnh, dõi theo sự đi lại của thần; đóng cửa che rèm để hồn phách không tán; chuyên nhất ý, hợp nhất thần, phân định tinh khí; đừng nghe tiếng người, để thu lấy cái tinh; tất phải hợp nhất cái thần, khiến chí dồn cả vào cây kim. Châm nông mà lưu lại, nhẹ mà để nổi, để chuyển cái thần của người bệnh; khí đến thì thôi.

Nam thì giữ ở trong, nữ thì giữ ở ngoài; giữ chặt đừng cho ra, cẩn thận đừng cho vào — ấy gọi là đắc khí."

Giảng: Đoạn này mô tả điều kiện hành nghề, và điều đáng chú ý là nó nói về người thầy nhiều hơn về người bệnh. Đóng cửa che rèm, không nghe tiếng người, dồn hết ý vào cây kim — đây là yêu cầu về sự chuyên chú tuyệt đối, nối tiếp "trì tâm" ở thiên 3 và "thần tại thu hào" ở thiên 1.

Lý do không phải là nghi lễ mà là kỹ thuật: cảm giác đắc khí dưới tay rất tinh vi ("cốc khí lai dã từ nhi hòa"), phân biệt được hay không phụ thuộc vào mức độ tập trung. Một phòng châm ồn ào, người châm vừa làm vừa nói chuyện, thì không thể nhận ra khoảnh khắc khí đến.

"Chiêm thần vãng lai" — dõi theo sự đi lại của thần — cũng là quan sát người bệnh: nét mặt, hơi thở, độ giãn của cơ. Còn "dĩ di kỳ thần" — để chuyển cái thần của người bệnh — nói rằng một phần tác dụng của châm nằm ở việc dẫn sự chú ý của người bệnh về chỗ đang được điều trị.

释6. Mười hai điều cấm châm

新内勿刺，新刺勿内；已醉勿刺，已刺勿醉；新怒勿刺，已刺勿怒；新劳勿刺，已刺勿劳；已饱勿刺，已刺勿饱；已饥勿刺，已刺勿饥；已渴勿刺，已刺勿渴。

Dịch: "Những điều cấm của phép châm:

• Mới sinh hoạt vợ chồng thì chớ châm; đã châm rồi thì chớ sinh hoạt.
• Đã say rượu thì chớ châm; đã châm rồi thì chớ uống say.
• Mới giận dữ thì chớ châm; đã châm rồi thì chớ giận.
• Mới lao lực thì chớ châm; đã châm rồi thì chớ lao lực.
• Đã ăn no thì chớ châm; đã châm rồi thì chớ ăn quá no.
• Đang đói thì chớ châm; đã châm rồi thì chớ để đói.
• Đang khát thì chớ châm; đã châm rồi thì chớ để khát.
• Ai vừa kinh sợ lớn thì phải để khí định lại rồi mới châm.
• Ai đi xe tới thì cho nằm nghỉ chừng một bữa ăn rồi mới châm.
• Ai đi bộ tới thì cho ngồi nghỉ chừng đi được mười dặm rồi mới châm.

Phàm mười hai điều cấm ấy: khi ấy mạch loạn khí tán và nghịch, doanh vệ kinh khí không theo thứ tự; nhân lúc ấy mà châm thì bệnh ở dương chuyển vào âm, bệnh ở âm chuyển ra dương, tà khí lại sinh ra. Thầy thô không xét kỹ, ấy gọi là chặt phá thân người: hình thể buông thả, tủy não tiêu mòn, tân dịch không hóa được, mất hết năm vị — ấy gọi là mất khí."

Giảng: Mười hai điều cấm này có một cấu trúc rất đẹp: mỗi điều đều nói hai chiều — trước khi châm không được thế nào, và sau khi châm không được thế nào. Nghĩa là người xưa hiểu rằng cửa sổ nguy hiểm mở ra cả trước lẫn sau thủ thuật.

Nguyên lý chung nằm ở câu giải thích: những trạng thái ấy đều làm "mạch loạn khí tán và nghịch, doanh vệ kinh khí không theo thứ tự". Châm là can thiệp vào dòng khí; khi dòng ấy đang rối thì can thiệp sẽ đẩy sai hướng — "bệnh ở dương chuyển vào âm, bệnh ở âm chuyển ra dương".

Hai điều cuối rất thực tế và rất "người": ai vừa đi xe tới thì cho nằm nghỉ chừng một bữa ăn; ai đi bộ tới thì cho ngồi nghỉ chừng thời gian đi mười dặm. Cổ nhân đã đo thời gian nghỉ bằng những đơn vị mà ai cũng ước lượng được.

Bốn chữ "thị vị phạt thân" — chặt phá thân người — là lời nặng nhất trong thiên, dành cho người thầy thô làm bừa.

释7. Chứng hậu lúc lâm chung của sáu kinh

太阳之脉，其终也，戴眼，反折，瘛疭，其色白，绝皮乃绝汗，绝汗则终矣。

Dịch:

Kinh	Chứng hậu lúc tuyệt
Thái dương	Mắt trợn ngược lên, người ưỡn cong ra sau, co giật, sắc trắng; da đã tuyệt thì ra mồ hôi tuyệt (mồ hôi dầu), ra mồ hôi tuyệt thì chết
Thiếu dương	Tai điếc, trăm khớp đều rã lỏng, hệ mắt đứt; hệ mắt đứt thì một ngày rưỡi sau chết, khi chết sắc xanh trắng
Dương minh	Miệng và mắt máy giật, hay kinh sợ, nói lảm nhảm, sắc vàng; kinh mạch trên dưới thịnh mà không lưu hành thì chết
Thiếu âm	Mặt đen, răng dài ra mà đóng bựa, bụng trướng bế tắc, trên dưới không thông thì chết
Quyết âm	Trong người nóng, họng khô, hay đi tiểu, tâm phiền; nặng thì lưỡi cuộn lại, tinh hoàn co rút lên mà chết
Thái âm	Bụng trướng bế, không thở được, ợ hơi, hay nôn; nôn thì khí nghịch, nghịch thì mặt đỏ, không nghịch thì trên dưới không thông, trên dưới không thông thì mặt đen, da lông cháy xém mà chết

Giảng: Bảng này chép chứng hậu lúc kinh khí tuyệt, và mỗi bộ chứng đều phản ánh chức năng của kinh ấy:

• Thái dương chủ phần biểu, chủ gân cả thân (kinh cân thái dương đi dọc lưng gáy), nên khi tuyệt thì ưỡn cong, trợn mắt, co giật. Chi tiết "tuyệt bì nãi tuyệt hãn" — mồ hôi tuyệt, tức mồ hôi dính như dầu không bốc hơi — là dấu hiệu vong dương kinh điển, đến nay vẫn dùng.
• Thiếu dương chủ các khớp và đi vào tai, nên tuyệt thì tai điếc, các khớp rã lỏng.
• Dương minh nhiều khí nhiều huyết, đi vòng quanh miệng, nên tuyệt thì miệng mắt máy giật, nói lảm nhảm, sắc vàng (sắc của thổ).
• Thiếu âm chủ thận, thận chủ xương mà răng là phần thừa của xương, nên tuyệt thì "xỉ trường nhi cấu" — lợi tụt khiến răng trông dài ra, bựa bám. Mặt đen là sắc của thủy.
• Quyết âm chủ can, can kinh vòng quanh bộ sinh dục và nối với cuống lưỡi, nên tuyệt thì lưỡi cuộn, tinh hoàn co rút.
• Thái âm chủ tỳ, tỳ chủ vận hóa và cơ nhục, nên tuyệt thì bụng trướng, nôn, da lông khô cháy.

Với người đọc hôm nay, bảng này nên được hiểu là tư liệu quan sát lâm sàng ở giai đoạn cuối, không phải bảng tra để tự tiên lượng. Giá trị của nó nằm ở chỗ cho thấy người xưa ghi chép rất kỹ những gì họ thấy, và cố quy các dấu hiệu ấy về chức năng của từng hệ thống.

• 凡刺之道，毕于终始 · Phàm thích chi đạo, tất ư chung thủy · Phàm đạo của phép châm trọn vẹn ở chung thủy. — Câu đề của thiên, trả lời cho "yếu tại chung thủy" ở thiên 5.
• 泻者迎之，补者随之，知迎知随，气可令和 · Tả giả nghênh chi, bổ giả tùy chi, tri nghênh tri tùy, khí khả linh hòa · Tả thì đón lấy, bổ thì đi theo; biết đón biết theo thì khí có thể hòa. — Phép nghênh tùy bổ tả.
• 所谓平人者不病，不病者，脉口人迎应四时也 · Sở vị bình nhân giả bất bệnh, bất bệnh giả, mạch khẩu nhân nghênh ứng tứ thời dã · Người bình thường là người không bệnh; không bệnh là hai bộ mạch ứng với bốn mùa. — Định nghĩa sức khỏe bằng sự hài hòa, không bằng sự vắng mặt triệu chứng.
• 泻则益虚，虚者，脉大如其故而不坚也 · Tả tắc ích hư, hư giả, mạch đại như kỳ cố nhi bất kiên dã · Tả xong thì mạch vẫn lớn như cũ mà không còn chắc. — Tiêu chuẩn khách quan kiểm tra hiệu quả tại chỗ.
• 痛虽不随针，病必衰去矣 · Thống tuy bất tùy châm, bệnh tất suy khứ hĩ · Chỗ đau tuy không hết ngay theo mũi kim, bệnh tất phải lui dần. — Chống lối đánh giá kết quả bằng cảm giác tức thời.
• 邪气来也紧而疾，谷气来也徐而和 · Tà khí lai dã khẩn nhi tật, cốc khí lai dã từ nhi hòa · Tà khí đến thì căng gấp, cốc khí đến thì chậm mà êm. — Mô tả chính xác nhất về cảm giác đắc khí dưới tay.
• 病在上者下取之，病在下者高取之，病在头者取之足，病在腰者取之腘 · Bệnh tại thượng giả hạ thủ chi… · Nguyên tắc lấy huyệt ở xa chỗ bệnh theo đường kinh.
• 在骨守骨，在筋守筋 · Tại cốt thủ cốt, tại cân thủ cân · Bệnh ở xương thì giữ lấy xương, ở gân thì giữ lấy gân. — Kim phải tới đúng tầng mô có bệnh.
• 治病者，先刺其病所从生者也 · Trị bệnh giả, tiên thích kỳ bệnh sở tòng sinh giả dã · Người chữa bệnh trước hết châm chỗ mà bệnh từ đó sinh ra. — Nguyên tắc trị bệnh cầu bản.
• 必一其神，令志在针 · Tất nhất kỳ thần, linh chí tại châm · Tất phải hợp nhất cái thần, khiến chí dồn cả vào cây kim. — Yêu cầu về sự chuyên chú của người châm.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Nhân nghênh · Mạch khẩu	人迎 · 脉口	Hai bộ mạch đem so nhau: nhân nghênh ở cổ chủ dương và phủ, mạch khẩu ở cổ tay chủ âm và tạng.
Bình nhân	平人	Người khỏe mạnh, định nghĩa bằng năm tiêu chuẩn hài hòa chứ không bằng sự vắng triệu chứng.
Dật dương · Ngoại cách	溢阳 · 外格	Nhân nghênh thịnh gấp bốn — dương tràn ra ngoài, cách tuyệt với âm.
Dật âm · Nội quan	溢阴 · 内关	Mạch khẩu thịnh gấp bốn — âm đóng ở trong, không thông; chết không chữa được.
Quan cách	关格	Cả hai bộ mạch đều thịnh gấp bốn trở lên — âm dương tách hẳn nhau, tiên lượng xấu.
Cốc khí	谷气	Chính khí do đồ ăn hóa sinh; tới rồi thì "đã bổ thành thực, đã tả thành hư".
Trùng hư	重虚	Đã hư mà còn tả, thành hư chồng lên hư — lỗi làm bệnh nặng thêm.
Mậu thích	缪刺	Châm lạc mạch bên đối diện; dùng cho chứng táo quyết khi hình thịt chưa teo.
Tuyệt hãn	绝汗	Mồ hôi dính như dầu, không bốc hơi — dấu hiệu vong dương lúc lâm chung.
Thập nhị cấm	十二禁	Mười hai trạng thái không được châm, mỗi điều nêu cả trước lẫn sau khi châm.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi xem thiên này là "tổng quyết của phép châm", và đặc biệt đề cao bảng nhân nghênh – mạch khẩu, cho rằng đây là hệ thống chẩn đoán định lượng duy nhất trong Linh Khu có kèm phác đồ điều trị đầy đủ tới mức nêu cả nhịp châm. Ông cũng lưu ý rằng phép so hai bộ mạch này về sau ít dùng, vì mạch học đời Tấn trở đi chuyển hẳn sang bộ thốn khẩu chia ba bộ chín hậu của Vương Thúc Hòa.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh bình về đoạn định nghĩa hiệu quả — "tả tắc ích hư, hư giả mạch đại như kỳ cố nhi bất kiên" — gọi đó là chỗ tinh vi nhất của toàn thiên. Ông viết: người bệnh nói đỡ chưa đủ làm bằng, phải sờ lại mạch mà xem chất của nó có đổi không; nhiều người thầy vội mừng vì lời khen mà bỏ dở việc chữa.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú trọng mười hai điều cấm, nhấn mạnh rằng mỗi điều đều có hai vế trước và sau. Ông cho rằng người đời chỉ nhớ vế trước mà quên vế sau, nên châm xong lại để người bệnh ăn no, uống rượu, ra gió, làm việc nặng — hỏng cả công của buổi châm.

Hoàng Phủ Mật thu nhận bảng chứng hậu lúc lâm chung của sáu kinh vào Giáp Ất Kinh; bảng ấy cũng gần trùng với Tố Vấn thiên 16 (Chẩn yếu kinh chung luận), và sự trùng lặp giữa hai bộ là một manh mối cho thấy chúng có chung nguồn tư liệu cổ hơn.

• Định nghĩa "bình nhân" bằng sự hài hòa, chứ không bằng việc không có triệu chứng, đáng để soi lại cách ta nghĩ về sức khỏe. Không thấy đau ốm gì chưa phải là khỏe, nếu ăn ngủ thất thường, hình thịt và sức lực không còn xứng nhau.
• Mười hai điều cấm châm vẫn nguyên giá trị khi đi châm cứu, xoa bóp, giác hơi: không đi lúc đang đói hay vừa ăn quá no, không đi khi vừa uống rượu, vừa tức giận, vừa làm việc nặng; và quan trọng không kém — sau khi làm xong cũng đừng làm những việc ấy ngay.
• Lời dặn "ai đi xe tới thì nằm nghỉ một lúc, ai đi bộ tới thì ngồi nghỉ một lát rồi mới châm" là điều rất dễ làm mà hay bị bỏ qua. Nên tới sớm vài phút và ngồi nghỉ cho nhịp thở đều lại.
• Nguyên tắc "đau là âm thì châm sâu, ngứa là dương thì châm nông" nhắc rằng hai triệu chứng ấy có cơ chế khác nhau. Ngứa ngoài da thường là bệnh ở nông, không nên xử trí bằng những biện pháp tác động sâu.
• Câu "chỗ đau tuy không hết ngay theo mũi kim, bệnh tất phải lui dần" giúp đặt kỳ vọng đúng với mọi liệu trình: một buổi điều trị không làm hết đau ngay không có nghĩa là không hiệu quả, và hết đau ngay cũng không có nghĩa là đã khỏi.
• "Trước hết châm chỗ mà bệnh từ đó sinh ra" là lời khuyên chống lại thói chữa chỗ đang kêu. Đau vai gáy có thể gốc ở tư thế ngồi; đau đầu có thể gốc ở mất ngủ — chữa chỗ gốc mới dứt.

• Thiên 5 · Căn kết — hai lần nhắc "yếu tại chung thủy"; thiên 9 là chỗ trả lời, hai thiên vốn là một cặp.
• Thiên 7 · Quan châm — nêu phép tam thích; thiên 9 bổ sung định nghĩa kiểm chứng được của "cốc khí tới".
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — lời "chớ dùng kim, hãy điều bằng thuốc ngọt", được thiên 9 nhắc lại và mở rộng thành "chớ cứu".
• Thiên 10 · Kinh mạch — chép bệnh mà mười hai kinh sinh ra, đúng thứ mà thiên 9 đòi phải thông hiểu trước ("tất tiên thông thập nhị kinh mạch chi sở sinh bệnh").
• Tố Vấn thiên 16 · Chẩn yếu kinh chung luận — chép bảng chứng hậu lúc lâm chung của sáu kinh gần trùng với đoạn cuối thiên này.
• Tố Vấn thiên 63 · Mậu thích luận — bàn kỹ về mậu thích mà thiên 9 chỉ nhắc tên.