Nếu thiên 1 nêu nguyên tắc thì thiên này là bản đồ. Hoàng Đế hỏi một câu rất thực tế: muốn châm thì phải thông chỗ khởi chỗ hết của mười hai kinh, chỗ lạc mạch tách ra, chỗ ngũ du lưu lại, chỗ sáu phủ hợp vào, chỗ khí ra vào theo bốn mùa, chỗ nông sâu rộng hẹp cao thấp — xin nghe cho rõ. Kỳ Bá đáp bằng cách kê ra từng kinh một, từ huyệt tỉnh ở đầu ngón cho tới huyệt hợp ở khuỷu gối, kèm mô tả vị trí và cách tìm huyệt.

"Bản du" (本输) nghĩa là gốc và chỗ rót vào: "bản" là nơi khí phát ra ở đầu chi, "du" là các huyệt mà khí lần lượt chảy qua. Toàn thiên vì thế là văn bản gốc của hệ thống ngũ du huyệt — tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp — mà thiên 1 mới chỉ nêu tên. Điểm cần nắm ngay: kinh âm có năm huyệt, kinh dương có sáu, vì kinh dương chen thêm một nguyên huyệt giữa du và kinh. Đó là lý do "năm lần năm hai mươi lăm du, sáu lần sáu ba mươi sáu du" như thiên 1 đã nói.

Ngoài bảng huyệt, thiên còn ba phần đáng giá. Một là kê các huyệt ở cổ theo thứ tự từ đường giữa ra hai bên, cùng vài mẹo tìm huyệt bằng cách bảo người bệnh há miệng, co duỗi khớp — những chi tiết cho thấy đây là ghi chép của người thực sự cầm kim. Hai là bảng tạng phủ tương hợp với định nghĩa cô đọng từng phủ: đại tràng là phủ truyền đạo, tiểu tràng là phủ thu nạp, đởm là phủ chứa tinh trong, vị là phủ của năm thứ thóc, bàng quang là phủ tân dịch, tam tiêu là phủ trung độc và là "phủ cô đơn". Ba là phép châm theo bốn mùa — xuân lấy lạc mạch và huỳnh huyệt, hạ lấy du huyệt và tôn lạc, thu lấy hợp huyệt, đông lấy tỉnh và du mà châm sâu lưu kim lâu.

Đọc thiên này cần kiên nhẫn vì phần lớn là danh mục, nhưng đây là danh mục nền móng: mọi sách huyệt vị đời sau, từ Giáp Ất Kinh của Hoàng Phủ Mật đến Châm Cứu Đại Thành của Dương Kế Châu, đều lấy đây làm điểm xuất phát.

释1. Câu hỏi mở đầu

凡刺之道，必通十二经络之所终始，络脉之所别处，五输之所留，六府之所与，合四时之所出入，五脏之所溜处，阔数之度，浅深之状，高下所至，愿闻其解。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Phàm đạo của phép châm, tất phải thông hiểu chỗ khởi đầu và chỗ kết thúc của mười hai kinh lạc, chỗ lạc mạch tách ra, chỗ ngũ du lưu lại, chỗ sáu phủ hợp vào, chỗ khí ra vào ứng với bốn mùa, chỗ khí năm tạng chảy qua, mức rộng hẹp, trạng thái nông sâu, chỗ cao thấp mà khí đi tới. Ta muốn nghe lời giải về những điều ấy."

Kỳ Bá đáp: "Xin nói theo thứ tự."

Giảng: Câu hỏi này liệt kê đủ sáu thứ mà người cầm kim phải thuộc, và thực chất là mục lục của mấy chục thiên sau: chỗ khởi hết của kinh lạc sẽ là thiên 10 (Kinh mạch), chỗ lạc mạch tách ra cũng ở thiên 10 và thiên 11 (Kinh biệt), độ nông sâu sẽ là thiên 12 (Kinh thủy), khí theo bốn mùa sẽ là thiên 19 (Tứ thời khí) và thiên 44 (Thuận khí nhất nhật phân vi tứ thời). Riêng "ngũ du chi sở lưu" và "lục phủ chi sở dữ hợp" thì trả lời ngay trong thiên này.

Hai chữ khoát sổ (阔数) chỉ mức rộng hẹp thưa dày của mạch; "cao hạ sở chí" chỉ khí lên tới đâu xuống tới đâu. Cách hỏi tỉ mỉ về kích thước và vị trí cho thấy khoa châm ngay từ đầu đã đòi hỏi một thứ tri thức có thể kiểm chứng bằng tay, chứ không thuần suy lý.

释2. Ngũ du huyệt của năm kinh âm ở tay và chân

肺出于少商……为井木。溜于鱼际，为荥。注于太渊，为俞。行于经渠，为经。入于尺泽，为合。手太阴经也。

Dịch: Dưới đây là lời Kỳ Bá kê từng kinh. Năm kinh âm mỗi kinh có năm huyệt, huyệt tỉnh đều thuộc mộc.

Kinh	Tỉnh (井木)	Huỳnh (荥)	Du (俞)	Kinh (经)	Hợp (合)
Thủ thái âm Phế	Thiếu Thương	Ngư Tế	Thái Uyên	Kinh Cừ	Xích Trạch
Thủ thiếu âm Tâm	Trung Xung	Lao Cung	Đại Lăng	Gian Sử	Khúc Trạch
Túc quyết âm Can	Đại Đôn	Hành Gian	Thái Xung	Trung Phong	Khúc Tuyền
Túc thái âm Tỳ	Ẩn Bạch	Đại Đô	Thái Bạch	Thương Khâu	Âm Lăng Tuyền
Túc thiếu âm Thận	Dũng Tuyền	Nhiên Cốc	Thái Khê	Phục Lưu	Âm Cốc

Vị trí từng huyệt theo kinh văn: Thiếu Thương ở đầu ngón tay cái, phía trong. Ngư Tế ở chỗ gọi là "cá" của bàn tay. Thái Uyên ở chỗ hõm cách sau ngư tế một tấc. Kinh Cừ ở giữa thốn khẩu, mạch đập không ngừng. Xích Trạch ở mạch đập giữa khuỷu tay.

Trung Xung ở đầu ngón giữa. Lao Cung ở giữa lòng bàn tay, phía trong đốt gốc ngón giữa. Đại Lăng ở chỗ vuông hõm xuống giữa hai xương sau lòng bàn tay. Gian Sử ở giữa hai gân, chỗ cách ba tấc — "có bệnh thì khí đến, không bệnh thì khí dừng". Khúc Trạch ở chỗ hõm phía dưới bờ trong khuỷu tay, co tay lại thì tìm được.

Đại Đôn ở đầu ngón chân cái, chỗ có ba sợi lông. Hành Gian ở kẽ ngón chân cái. Thái Xung ở chỗ hõm trên hành gian hai tấc. Trung Phong ở chỗ hõm trước mắt cá trong một tấc rưỡi — "để nghịch thì bị uất, để hòa thì được thông", lắc bàn chân thì tìm được. Khúc Tuyền ở dưới xương phụ, trên gân lớn, co gối lại thì tìm được.

Ẩn Bạch ở đầu ngón chân cái phía trong. Đại Đô ở chỗ hõm phía sau đốt gốc ngón. Thái Bạch ở dưới xương bàn. Thương Khâu ở chỗ hõm dưới mắt cá trong. Âm Lăng Tuyền ở chỗ hõm dưới xương phụ, duỗi chân ra thì tìm được.

Dũng Tuyền ở giữa lòng bàn chân. Nhiên Cốc ở dưới xương nhiên cốt. Thái Khê ở chỗ hõm sau mắt cá trong, trên xương gót. Phục Lưu ở trên mắt cá trong hai tấc, mạch đập không nghỉ. Âm Cốc ở sau xương phụ, dưới gân lớn trên gân nhỏ, ấn vào thấy ứng tay, co gối thì tìm được.

Giảng: Ba điều cần lưu ý ở bảng này.

Thứ nhất, kinh mà kinh văn gọi là "thủ thiếu âm" thực ra là kinh Tâm bào: Trung Xung, Lao Cung, Đại Lăng, Gian Sử, Khúc Trạch đều là huyệt của Thủ quyết âm tâm bào lạc theo cách phân định về sau. Đây là dấu vết của tầng văn bản cổ, khi tâm bào chưa tách khỏi tâm; kết hợp với quan niệm "tâm là quân chủ, tà không dám phạm" ở thiên 71 (Tà khách), người xưa tránh châm thẳng vào kinh Tâm. Đến Giáp Ất Kinh và Nan Kinh, ngũ du của kinh Tâm mới được định là Thiếu Xung – Thiếu Phủ – Thần Môn – Linh Đạo – Thiếu Hải.

Thứ hai, tỉnh huyệt của kinh âm thuộc mộc, còn tỉnh huyệt của kinh dương thuộc kim (xem đoạn sau). Đây là gốc của học thuyết ngũ du phối ngũ hành, về sau được Nan Kinh khai triển thành phép "bổ mẫu tả tử" dùng suốt trong châm cứu.

Thứ ba, cách mô tả vị trí rất đáng học: kinh văn không cho tọa độ mà cho cách tìm — lắc chân, co gối, duỗi chân, ấn thấy ứng tay, mạch đập không nghỉ. Đó là tri thức của bàn tay. Câu tả huyệt Gian Sử — "hữu quá tắc chí, vô quá tắc chỉ", có bệnh thì khí đến, không bệnh thì khí dừng — còn hàm ý huyệt là nơi phản ánh bệnh, chứ không chỉ là nơi để châm.

释3. Ngũ du và nguyên huyệt của sáu kinh dương

膀胱出于至阴……为井金。溜于通谷，为荥。注于束骨，为俞。过于京骨，为原。行于昆仑，为经。入于委中，为合。

Dịch: Sáu kinh dương, mỗi kinh sáu huyệt; huyệt tỉnh đều thuộc kim, và giữa du với kinh có thêm một nguyên huyệt.

Kinh	Tỉnh (井金)	Huỳnh	Du	Nguyên	Kinh	Hợp
Túc thái dương Bàng Quang	Chí Âm	Thông Cốc	Thúc Cốt	Kinh Cốt	Côn Lôn	Ủy Trung
Túc thiếu dương Đởm	Khiếu Âm	Hiệp Khê	Lâm Khấp	Khâu Khư	Dương Phụ	Dương Lăng Tuyền
Túc dương minh Vị	Lệ Đoài	Nội Đình	Hãm Cốc	Xung Dương	Giải Khê	Hạ Lăng (Túc Tam Lý)
Thủ thiếu dương Tam Tiêu	Quan Xung	Dịch Môn	Trung Chử	Dương Trì	Chi Câu	Thiên Tỉnh
Thủ thái dương Tiểu Tràng	Thiếu Trạch	Tiền Cốc	Hậu Khê	Uyển Cốt	Dương Cốc	Tiểu Hải
Thủ dương minh Đại Tràng	Thương Dương	Nhị Gian	Tam Gian	Hợp Cốc	Dương Khê	Khúc Trì

Vị trí theo kinh văn: Chí Âm ở đầu ngón chân út; Thông Cốc ở phía ngoài trước đốt gốc ngón; Thúc Cốt ở chỗ hõm sau đốt gốc ngón; Kinh Cốt ở dưới xương to bên ngoài bàn chân; Côn Lôn ở sau mắt cá ngoài, trên xương gót; Ủy Trung ở giữa khoeo chân, gập chân lại mà lấy.

Khiếu Âm ở đầu ngón chân thứ tư; Hiệp Khê ở kẽ giữa ngón út và ngón thứ tư; Lâm Khấp ở chỗ hõm lên trên một tấc rưỡi; Khâu Khư ở chỗ hõm phía trước dưới mắt cá ngoài; Dương Phụ ở trên mắt cá ngoài, trước xương phụ, chỗ đầu tuyệt cốt; Dương Lăng Tuyền ở chỗ hõm ngoài gối, duỗi chân thì tìm được.

Lệ Đoài ở đầu ngón chân thứ hai; Nội Đình ở phía ngoài kẽ ngón thứ hai; Hãm Cốc ở chỗ hõm lên trên hai tấc; Xung Dương ở chỗ hõm trên mu bàn chân năm tấc, lắc chân thì tìm được; Giải Khê ở chỗ hõm trên xung dương một tấc rưỡi; Hạ Lăng ở dưới gối ba tấc, phía ngoài xương ống chân, tức tam lý. Xuống dưới tam lý ba tấc nữa là Cự Hư Thượng Liêm, xuống dưới thượng liêm ba tấc nữa là Cự Hư Hạ Liêm. Đại tràng thuộc về huyệt trên, tiểu tràng thuộc về huyệt dưới; đại tràng và tiểu tràng đều thuộc về vị, ấy là túc dương minh.

Quan Xung ở đầu ngón tay thứ tư; Dịch Môn ở kẽ giữa ngón út và ngón thứ tư; Trung Chử ở chỗ hõm sau đốt gốc ngón; Dương Trì ở chỗ hõm trên cổ tay; Chi Câu ở trên cổ tay ba tấc, chỗ hõm giữa hai xương; Thiên Tỉnh ở chỗ hõm trên xương to ngoài khuỷu, co khuỷu thì tìm được. Du huyệt dưới của tam tiêu ở phía trước ngón chân cái, phía sau kinh thiếu dương, xuất ra ở bờ ngoài khoeo chân, gọi là Ủy Dương — đó là lạc của kinh thái dương.

Tam tiêu là chỗ mà túc thiếu dương và thái âm dẫn đi, là biệt lạc của thái dương; từ trên mắt cá năm tấc thì tách ra xuyên vào bắp chân, xuất ra ở Ủy Dương, đi song song với chính kinh thái dương mà vào lạc với bàng quang, ràng buộc phần hạ tiêu. Thực thì bí tiểu, hư thì đái dầm; đái dầm thì bổ, bí tiểu thì tả.

Thiếu Trạch ở đầu ngón tay út; Tiền Cốc ở chỗ hõm trước đốt gốc ngón, bờ ngoài bàn tay; Hậu Khê ở sau đốt gốc ngón, bờ ngoài bàn tay; Uyển Cốt ở trước xương cổ tay, bờ ngoài bàn tay; Dương Cốc ở chỗ hõm dưới xương nhọn; Tiểu Hải ở chỗ hõm ngoài xương to bờ trong khuỷu, cách đầu xương nửa tấc, duỗi tay thì tìm được.

Thương Dương ở đầu ngón tay trỏ; Nhị Gian ở trước đốt gốc ngón; Tam Gian ở sau đốt gốc ngón; Hợp Cốc ở giữa kẽ xương ngón cái; Dương Khê ở chỗ hõm giữa hai gân; Khúc Trì ở chỗ hõm ngoài khuỷu tay chỗ xương phụ, co tay thì tìm được.

Đó gọi là các du huyệt của năm tạng sáu phủ: năm lần năm là hai mươi lăm du, sáu lần sáu là ba mươi sáu du. Sáu phủ đều xuất ra ở ba kinh dương của chân rồi hợp lên với các kinh ở tay.

Giảng: Ba điểm quan trọng.

Kinh dương có sáu huyệt vì thêm nguyên huyệt. Ở kinh âm, du huyệt kiêm luôn chức năng nguyên huyệt (thái uyên vừa là du vừa là nguyên của phế) — điều này Nan Kinh nói rõ; ở kinh dương thì nguyên huyệt tách riêng. Lý do được giải thích là phủ thuộc dương, khí nhiều hơn nên cần một chỗ riêng cho nguyên khí dừng lại.

Hợp huyệt dưới của đại tràng và tiểu tràng nằm trên kinh Vị. Kinh văn nói "đại tràng tiểu tràng giai thuộc ư vị" và đặt Cự Hư Thượng Liêm là hợp của đại tràng, Cự Hư Hạ Liêm là hợp của tiểu tràng. Đây là gốc của khái niệm hạ hợp huyệt (下合穴): sáu phủ đều có một hợp huyệt ở chân, bất kể kinh của nó ở tay hay chân — vì "lục phủ giai xuất túc chi tam dương". Thiên 4 (Tà khí tạng phủ bệnh hình) sẽ nói thẳng: "hợp trị nội phủ" — bệnh của phủ thì lấy hợp huyệt.

Tam tiêu có hai đầu mối. Một là ngũ du trên kinh Thủ thiếu dương, hai là "tam tiêu hạ du" tức huyệt Ủy Dương ở khoeo chân. Đoạn về tam tiêu là một trong những chỗ khó nhất của Linh Khu: nó nói tam tiêu là biệt lạc của thái dương, ràng buộc hạ tiêu, thực thì bí tiểu hư thì đái dầm. Cách mô tả ấy gắn tam tiêu với chức năng thủy đạo — điều được nhắc lại ở đoạn sau ("tam tiêu là phủ trung độc, thủy đạo từ đó mà ra"). Người đọc hôm nay nên hiểu tam tiêu ở đây là một hệ thống chức năng về đường nước, không phải một cơ quan cụ thể.

释4. Các huyệt ở cổ và mẹo tìm huyệt vùng mặt

缺盆之中，任脉也，名曰天突。一次任脉侧之动脉，足阳明也，名曰人迎……七次脉颈中央之脉，督脉也，名曰风府。

Dịch: "Giữa chỗ khuyết bồn là mạch Nhâm, gọi là Thiên Đột. Lần thứ nhất, mạch đập bên cạnh mạch Nhâm, là túc dương minh, gọi là Nhân Nghênh. Mạch thứ hai là thủ dương minh, gọi là Phù Đột. Mạch thứ ba là thủ thái dương, gọi là Thiên Song. Mạch thứ tư là túc thiếu dương, gọi là Thiên Dung. Mạch thứ năm là thủ thiếu dương, gọi là Thiên Dũ. Mạch thứ sáu là túc thái dương, gọi là Thiên Trụ. Mạch thứ bảy ở giữa gáy, là mạch Đốc, gọi là Phong Phủ. Mạch đập trong nách là thủ thái âm, gọi là Thiên Phủ. Dưới nách ba tấc là thủ tâm chủ, gọi là Thiên Trì.

Châm huyệt Thượng Quan thì phải há miệng chứ không được ngậm; châm huyệt Hạ Quan thì phải ngậm chứ không được há. Châm huyệt Độc Tỵ thì phải co chứ không được duỗi; châm hai huyệt Quan ở tay thì phải duỗi chứ không được co.

Túc dương minh là mạch đập kèm hai bên họng, du huyệt của nó ở giữa ngực. Thủ dương minh thứ tự ở phía ngoài du huyệt ấy, chưa tới góc hàm một tấc. Thủ thái dương ở ngay góc hàm. Túc thiếu dương ở dưới tai, sau góc hàm. Thủ thiếu dương xuất ra sau tai, lên trên xương hoàn cốt. Túc thái dương kẹp hai bên gân lớn ở gáy, chỗ chân tóc. Mạch đập ở phần âm của xích là huyệt Ngũ Lý — đó là chỗ cấm của ngũ du."

Giảng: Đoạn này kê các huyệt vùng cổ theo thứ tự từ đường giữa ra hai bên, một cách sắp xếp rất thực dụng cho người cầm kim: lấy Thiên Đột ở hõm ức làm mốc, rồi lần ra ngoài sẽ gặp Nhân Nghênh, Phù Đột, Thiên Song, Thiên Dung, Thiên Dũ, Thiên Trụ, cuối cùng vòng ra giữa gáy là Phong Phủ. Cần lưu ý Thiên Dung ở đây được xếp vào túc thiếu dương, trong khi các sách huyệt vị đời sau đều quy nó về thủ thái dương tiểu tràng — một dị đồng mà Giáp Ất Kinh đã ghi nhận.

Mấy câu về Thượng Quan, Hạ Quan, Độc Tỵ là mẹo lấy huyệt bằng tư thế: Thượng Quan (tức Khách Chủ Nhân) nằm trên cung gò má, phải há miệng thì chỗ hõm mới hiện ra; Hạ Quan ở dưới cung gò má, phải ngậm miệng mới lộ chỗ hõm. Độc Tỵ ở hõm dưới xương bánh chè nên phải co gối. Những chi tiết này chứng tỏ văn bản ra đời từ thực hành chứ không từ suy lý.

Câu cuối — "âm xích động mạch tại Ngũ Lý, ngũ du chi cấm dã" — là lời cấm châm. Huyệt Thủ Ngũ Lý ở mặt trong cánh tay, gần động mạch lớn; thiên 55 (Nghịch thuận) và Tố Vấn thiên 52 (Thích cấm luận) đều cảnh báo châm nhầm chỗ này có thể làm "kiệt khí năm tạng". Đây là một trong những huyệt cấm sớm nhất được ghi tên.

释5. Tạng phủ tương hợp và tính chất từng phủ

肺合大肠，大肠者，传道之府。心合小肠，小肠者，受盛之府。肝合胆，胆者，中精之府。脾合胃，胃者，五谷之府。肾合膀胱，膀胱者，津液之府也。

Dịch: "Phế hợp với đại tràng; đại tràng là phủ truyền đạo. Tâm hợp với tiểu tràng; tiểu tràng là phủ thu nạp. Can hợp với đởm; đởm là phủ chứa tinh trong. Tỳ hợp với vị; vị là phủ của năm thứ thóc. Thận hợp với bàng quang; bàng quang là phủ tân dịch. Thiếu dương thuộc về thận, thận lên trên nối với phế, cho nên nó dẫn hai tạng. Tam tiêu là phủ trung độc, đường nước từ đó mà ra, thuộc về bàng quang; ấy là phủ cô đơn. Đó là chỗ sáu phủ hợp vào."

Giảng: Năm cặp tạng phủ biểu lý ở đây là bản kê sớm nhất và đầy đủ nhất, đến nay vẫn nguyên giá trị. Điều tinh tế nằm ở cách định nghĩa từng phủ bằng một chức năng duy nhất:

• Truyền đạo (传道): đại tràng chỉ làm việc dẫn đi, tống ra — không giữ lại.
• Thụ thịnh (受盛): tiểu tràng nhận lấy và chứa đựng những gì vị đưa xuống, rồi phân thanh trọc.
• Trung tinh (中精): đởm chứa thứ dịch trong sạch, khác hẳn các phủ khác vốn chứa đồ ăn hoặc chất thải. Chính vì thế đởm về sau được xếp vào kỳ hằng chi phủ — phủ mà lại giống tạng.
• Ngũ cốc (五谷): vị là kho chứa thức ăn, gốc của hậu thiên.
• Tân dịch (津液): bàng quang chứa tân dịch — cách nói này rộng hơn "chứa nước tiểu".

Hai chỗ khó. Thứ nhất, "thiếu dương thuộc thận, thận thượng liên phế, cố tương lưỡng tạng". Các nhà chú giải chia làm hai phái: một phái hiểu "thiếu dương" là tam tiêu, và câu này nói tam tiêu gốc ở thận, khí đi lên nối với phế, nên nó liên quan cả hai tạng — đây là thuyết thông hành, phù hợp với lý luận "tam tiêu là đường của nguyên khí" trong Nan Kinh. Phái khác cho "thiếu dương" là kinh Túc thiếu dương, và ngờ có chữ chép sót.

Thứ hai, "tam tiêu giả, cô chi phủ dã" — phủ cô đơn. Gọi là cô vì năm phủ kia mỗi phủ có một tạng làm cặp, riêng tam tiêu không có tạng riêng mà phải "thuộc bàng quang". Chỗ này chính là mầm mống của cuộc tranh luận kéo dài hai nghìn năm về việc tam tiêu "hữu danh vô hình" hay "hữu danh hữu hình", mà Nan Kinh nạn 25 và 38, rồi Trương Giới Tân, Ngu Đoàn, Trần Vô Trạch đời sau đều tham dự.

释6. Phép châm theo bốn mùa

春取络脉诸荥大经分肉之间，甚者深取之，间者浅取之。夏取诸俞孙络肌肉皮肤之上。秋取诸合，余如春法。冬取诸井诸俞之分，欲深而留之。

Dịch: "Mùa xuân lấy ở lạc mạch, các huyệt huỳnh, các kinh lớn và khoảng giữa các thớ thịt; bệnh nặng thì châm sâu, bệnh vừa thì châm nông. Mùa hạ lấy ở các huyệt du, ở tôn lạc, ở trên phần cơ nhục và da. Mùa thu lấy ở các huyệt hợp, còn lại thì theo phép mùa xuân. Mùa đông lấy ở phần các huyệt tỉnh và các huyệt du, nên châm sâu mà lưu kim lại. Đó là trình tự của bốn mùa, là chỗ khí trú ngụ, chỗ bệnh nương náu, chỗ thích hợp của tạng.

Chứng chuột rút thì cho đứng lên mà châm, có thể khiến khỏi ngay. Chứng nuy quyết thì cho duỗi thẳng ra mà châm, có thể khiến dễ chịu ngay."

Giảng: Nguyên lý ở đây là độ nông sâu của kim phải theo độ nông sâu của khí trong năm. Mùa xuân dương khí mới lên, còn ở phần nông nhưng đã bắt đầu động, nên lấy lạc mạch và huỳnh huyệt. Mùa hạ khí bốc ra ngoài hết mức, ở da lông tôn lạc, nên châm nông. Mùa thu khí thu vào trong, nên lấy hợp huyệt ở khuỷu gối — chỗ khí nhập. Mùa đông khí tàng kín ở sâu, nên châm sâu và lưu kim lâu để dẫn khí ra. Tố Vấn thiên 64 (Tứ thời thích nghịch tòng luận) bàn kỹ hơn về việc châm trái mùa sẽ sinh bệnh gì.

Cần thấy rằng bảng phân mùa này không hoàn toàn thống nhất giữa các thiên: thiên 19 (Tứ thời khí) và Tố Vấn thiên 64 chép khác đôi chút. Đó là dấu hiệu Nội Kinh là tập hợp nhiều truyền thừa chứ không phải một tác giả; người học nên nắm lấy nguyên lý "khí theo mùa mà nông sâu" thay vì học thuộc bảng.

Hai câu cuối lại là kinh nghiệm thực hành: chứng chuyển cân (chuột rút) thì cho đứng mà châm, vì đứng thì gân căng ra, dễ tìm chỗ co rút; chứng nuy quyết (chân tay yếu liệt, lạnh) thì cho duỗi ra mà châm. Đây là ví dụ sớm về việc dùng tư thế làm một phần của thủ thuật.

• 所出为井，所溜为荥，所注为俞，所行为经，所入为合 · Sở xuất vi tỉnh, sở lưu vi huỳnh, sở chú vi du, sở hành vi kinh, sở nhập vi hợp · Chỗ khí ra là tỉnh, chảy nhỏ là huỳnh, rót vào là du, đi qua là kinh, nhập vào là hợp. — Định nghĩa ngũ du huyệt bằng ẩn dụ dòng nước, nền móng của khoa huyệt vị.
• 六府皆出足之三阳，上合于手者也 · Lục phủ giai xuất túc chi tam dương, thượng hợp ư thủ giả dã · Sáu phủ đều xuất ra ở ba kinh dương của chân rồi hợp lên với các kinh ở tay. — Gốc của khái niệm hạ hợp huyệt.
• 大肠者，传道之府 · Đại tràng giả, truyền đạo chi phủ · Đại tràng là phủ truyền đạo. — Một trong năm định nghĩa cô đọng nhất về chức năng phủ.
• 胆者，中精之府 · Đởm giả, trung tinh chi phủ · Đởm là phủ chứa tinh trong. — Lý do đởm được xếp vào "kỳ hằng chi phủ", phủ mà giống tạng.
• 三焦者，中渎之府也，水道出焉 · Tam tiêu giả, trung độc chi phủ dã, thủy đạo xuất yên · Tam tiêu là phủ trung độc, đường nước từ đó mà ra. — Định nghĩa chức năng thủy đạo của tam tiêu.
• 是孤之府也 · Thị cô chi phủ dã · Ấy là phủ cô đơn. — Câu khơi mào cuộc tranh luận hai nghìn năm về hình thể của tam tiêu.
• 春取络脉诸荥……冬取诸井诸俞之分，欲深而留之 · Xuân thủ lạc mạch chư huỳnh… đông thủ chư tỉnh chư du chi phân, dục thâm nhi lưu chi · Xuân lấy lạc mạch và huỳnh huyệt… đông lấy tỉnh và du, nên châm sâu mà lưu kim. — Nguyên tắc độ sâu của kim đi theo độ sâu của khí trong năm.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Bản du	本输	"Gốc và chỗ rót vào" — tên thiên, chỉ hệ thống huyệt từ đầu chi chảy vào khuỷu gối.
Ngũ du huyệt	五输穴	Tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp; kinh âm có năm, kinh dương có sáu vì thêm nguyên huyệt.
Tỉnh huyệt	井穴	Huyệt ở đầu ngón tay chân, nơi khí bắt đầu xuất ra; kinh âm thuộc mộc, kinh dương thuộc kim.
Nguyên huyệt	原穴	Chỉ có riêng ở kinh dương, nằm giữa du và kinh; ở kinh âm thì du huyệt kiêm luôn.
Hạ hợp huyệt	下合穴	Hợp huyệt của sáu phủ đều nằm ở chân, kể cả phủ có kinh ở tay: đại tràng ở Thượng Cự Hư, tiểu tràng ở Hạ Cự Hư, tam tiêu ở Ủy Dương.
Truyền đạo chi phủ	传道之府	Đại tràng — chỉ dẫn đi và tống ra, không giữ lại.
Thụ thịnh chi phủ	受盛之府	Tiểu tràng — nhận lấy, chứa đựng và phân thanh trọc.
Trung tinh chi phủ	中精之府	Đởm — chứa thứ dịch trong sạch, khác các phủ khác.
Trung độc chi phủ	中渎之府	Tam tiêu — như con lạch giữa thân, đường nước đi ra từ đó.
Cô chi phủ	孤之府	Phủ cô đơn — tam tiêu không có tạng riêng làm cặp, phải thuộc về bàng quang.
Khuyết bồn	缺盆	Hõm trên xương đòn, mốc để định các huyệt vùng cổ.
Ngũ Lý	五里	Huyệt ở mặt trong cánh tay gần mạch lớn, được kinh văn nêu đích danh là chỗ cấm châm.

Hoàng Phủ Mật khi soạn Châm Cứu Giáp Ất Kinh đã lấy thiên này làm khung cho toàn bộ phần huyệt vị, nhưng sắp xếp lại theo bộ vị cơ thể thay vì theo kinh, và bổ sung nhiều huyệt mà Linh Khu chưa chép. Chính ông là người ghi nhận sớm nhất việc Thiên Dung được Linh Khu xếp vào túc thiếu dương trong khi thực tế thuộc thủ thái dương.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi biện luận kỹ chỗ kinh văn gọi kinh có Trung Xung, Lao Cung, Đại Lăng là "thủ thiếu âm". Ông cho rằng đây chính là kinh Thủ quyết âm tâm bào, và việc Linh Khu không lập ngũ du riêng cho kinh Tâm là cố ý, vì người xưa kiêng châm thẳng vào kinh của quân chủ. Cách giải này về sau được đa số chấp nhận.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh dành nhiều công cho đoạn tam tiêu. Ông nối câu "thiếu dương thuộc thận, thận thượng liên phế" với thuyết nguyên khí của Nan Kinh, cho rằng tam tiêu là đường mà nguyên khí từ thận đi khắp thân, lên tới phế mà chủ việc hô hấp, xuống tới bàng quang mà chủ việc bài tiết — nhờ đó câu "cố tương lưỡng tạng" mới thông. Ông cũng giảng rõ vì sao hợp huyệt của đại tràng tiểu tràng lại ở trên kinh Vị: vì hai phủ ấy nhận đồ từ vị, khí mạch tương thông.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú nhấn mạnh rằng phép châm bốn mùa trong thiên này phải đọc cùng với Tố Vấn Tứ thời thích nghịch tòng luận; ông lưu ý các bảng phân mùa trong Nội Kinh không khớp nhau từng chữ, và khuyên người học nắm lấy nguyên lý khí nông sâu theo mùa chứ đừng câu nệ chữ nghĩa.

• Bảng tạng phủ tương hợp giải thích vì sao Đông y hay chữa chứng ở phủ bằng cách điều tạng và ngược lại — ví dụ táo bón lâu ngày được xem xét cả ở phế, ho khan dai dẳng được xét cả ở đại tràng. Khi đi khám Đông y, đừng ngạc nhiên nếu thầy thuốc hỏi những điều tưởng như không liên quan tới chỗ đang khó chịu.
• Định nghĩa "vị là phủ của năm thứ thóc" nhắc rằng cơm gạo, ngũ cốc mới là nền của hậu thiên. Ăn uống lệch hẳn sang đạm và chất béo, bỏ hết tinh bột, theo lý này là làm trống cái kho mà toàn thân trông vào.
• Nguyên tắc "khí theo mùa mà nông sâu" có thể áp vào sinh hoạt: mùa hạ khí ra ngoài nên dễ ra mồ hôi, cần giữ cho mồ hôi thoát mà không để gió lạnh đột ngột; mùa đông khí tàng vào trong nên ngủ sớm dậy muộn, tránh làm cho ra mồ hôi nhiều.
• Chi tiết "chuột rút thì đứng lên, nuy quyết thì duỗi thẳng" cho thấy tư thế là một phần của cách xử trí. Khi bị chuột rút bắp chân ban đêm, đứng dậy đặt gót xuống sàn và duỗi thẳng gối thường giải được nhanh hơn là nằm xoa bóp.
• Lời cấm châm huyệt Ngũ Lý nhắc một nguyên tắc chung: những chỗ có mạch lớn đập rõ dưới da là chỗ không được tự ý tác động — kể cả day ấn mạnh hay giác hút.

• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — nêu nguyên tắc "hai mươi bảy khí đều ở trong ngũ du" và khái niệm nguyên huyệt mà thiên này kê đủ tên.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — nói "hợp trị nội phủ", triển khai trực tiếp hệ thống hạ hợp huyệt được lập ở đây.
• Thiên 10 · Kinh mạch — chép đường đi đầy đủ của mười hai kinh, bổ sung cho bảng huyệt của thiên này.
• Thiên 19 · Tứ thời khí và Thiên 44 · Thuận khí nhất nhật phân vi tứ thời — bàn tiếp việc chọn huyệt theo mùa và theo giờ trong ngày.
• Tố Vấn thiên 64 · Tứ thời thích nghịch tòng luận — nói hậu quả của việc châm trái mùa, đọc kèm đoạn cuối thiên này.