Đây là thiên dài và đầy đặn vào bậc nhất trong phần đầu Linh Khu, và cũng là thiên có tính chất "giáo trình" rõ nhất. Tên thiên gồm ba vế: tà khí vào người thế nào, tạng phủ bị tổn ra sao, và bệnh hiện thành hình trạng gì. Ba vế ấy tương ứng ba phần của bài: bệnh nguyên, chẩn pháp, trị pháp.

Phần bệnh nguyên lập ra một quy luật đơn giản mà chi phối cả Đông y về sau: từ nửa thân trên trở lên là tà khí trúng vào, từ nửa thân dưới trở xuống là thấp khí trúng vào; tà trúng phần dương thì đọng ở kinh, trúng phần âm thì dồn về phủ. Lý do tà không dễ vào thẳng tạng được giải thích rất hay: tạng khí đầy thì tà vào mà không trú được, phải quay về phủ. Nói cách khác, tạng có bệnh là chuyện đã muộn, và điều kiện để tà vào tạng không phải là tà mạnh mà là thất tình, lao lực, phòng dục, rượu và mồ hôi gặp gió.

Phần chẩn pháp là đóng góp lớn nhất của thiên. Ba câu "thấy sắc mà biết bệnh gọi là minh, ấn mạch mà biết bệnh gọi là thần, hỏi bệnh mà biết chỗ gọi là công" định ra ba bậc tay nghề. Rồi kinh văn nêu nguyên lý sắc – mạch – xích tương ứng như dùi với trống, như bóng với hình: ba thứ ấy phải khớp nhau, lệch nhau là điềm xấu. Đặc biệt, phép chẩn xích — sờ da vùng cẳng tay trong để biết mạch cấp hay hoãn, hoạt hay sáp — là một phương pháp độc đáo, cho phép "người giỏi xét xích thì không cần đợi bộ thốn".

Phần giữa là một bảng bệnh học đồ sộ: năm tạng nhân với sáu biến của mạch, mỗi biến lại chia nặng nhẹ, thành sáu mươi mục bệnh. Đây là bản đối chiếu mạch – chứng sớm nhất và chi tiết nhất còn lại.

Phần cuối lập hệ thống hạ hợp huyệt bằng một câu bất hủ: "huỳnh du trị ngoại kinh, hợp trị nội phủ", rồi kê sáu hợp huyệt của sáu phủ cùng tư thế lấy huyệt, tiếp đó là chứng trạng của từng phủ. Kết thiên là lời răn phải châm trúng khí huyệt, đừng châm vào thịt vào khớp.

释1. Tà khí vào người ở đâu, và vì sao không vào thẳng tạng

身半已上者，邪中之也。身半已下者，湿中之也。故曰：邪之中人也，无有常，中于阴则溜于府，中于阳则溜于经。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Tà khí trúng vào người ta thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Tà khí trúng vào người ta ở chỗ cao."

Hoàng Đế hỏi: "Cao thấp có mức nào chăng?" Kỳ Bá đáp: "Từ nửa thân trở lên thì tà trúng vào; từ nửa thân trở xuống thì thấp trúng vào. Cho nên nói: tà trúng vào người không có chỗ nhất định — trúng vào phần âm thì dồn về phủ, trúng vào phần dương thì đọng ở kinh."

Hoàng Đế hỏi: "Âm với dương tuy khác tên mà cùng một loại, trên dưới gặp nhau, kinh lạc xuyên suốt nhau như vòng tròn không đầu mối. Tà trúng vào người, khi thì trúng phần âm, khi thì trúng phần dương, trên dưới trái phải không có lệ thường — cớ sao vậy?"

Kỳ Bá đáp: "Chỗ hội của các kinh dương đều ở mặt. Tà trúng người là lúc nhân chỗ hư, hoặc lúc mới gắng sức, hoặc lúc ăn uống ra mồ hôi, tấu lý mở ra mà tà trúng vào. Trúng ở mặt thì xuống kinh Dương minh; trúng ở gáy thì xuống kinh Thái dương; trúng ở má thì xuống kinh Thiếu dương. Nếu trúng ở ngực, lưng, hai bên sườn thì cũng trúng vào kinh đi qua đó."

Hoàng Đế hỏi: "Còn trúng vào phần âm thì thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Trúng vào phần âm thì thường bắt đầu từ mặt trong cánh tay và cẳng chân. Bởi mặt trong của cánh tay và cẳng chân thì da mỏng, thịt mềm ướt, nên cùng chịu gió như nhau mà riêng phần âm bị thương."

Hoàng Đế hỏi: "Như thế thì có làm thương tạng chăng?" Kỳ Bá đáp: "Thân người trúng gió chưa hẳn đã động tới tạng. Cho nên tà vào kinh âm, nếu khí tạng đang đầy thì tà vào mà không trú lại được, phải quay về phủ. Vì vậy trúng dương thì đọng ở kinh, trúng âm thì dồn về phủ."

Giảng: Ba mệnh đề cần nắm.

"Thân bán dĩ thượng giả, tà trúng chi; thân bán dĩ hạ giả, thấp trúng chi." Đây là quy luật phân bố bệnh nguyên theo trên dưới, sau này được cô lại thành câu quen thuộc "thương ư phong giả, thượng tiên thụ chi; thương ư thấp giả, hạ tiên thụ chi" trong Tố Vấn thiên 29 (Thái âm dương minh luận). Phong là dương tà, tính bốc lên, nên phạm phần trên; thấp là âm tà, tính trầm trọng, nên phạm phần dưới. Lời này giải thích vì sao cảm mạo thường bắt đầu ở đầu mặt cổ, còn các chứng nặng nề đau mỏi do ẩm lại bắt đầu ở chân gối.

"Chư dương chi hội, giai tại ư diện." Mặt là nơi các kinh dương tụ về, nên cũng là cửa ngõ. Nhưng kinh văn nói rõ tà chỉ vào được khi nhân lúc hư: mới gắng sức, vừa ăn xong ra mồ hôi, tấu lý đang mở. Đây lại là ý "tà tuần chính khí chi sở xuất nhập" của thiên 3.

"Tà nhập ư âm kinh, tắc kỳ tạng khí thực, tà khí nhập nhi bất năng khách, cố hoàn chi ư phủ." Câu này đáng ghi nhớ nhất. Nó dựng lên một hàng rào phòng vệ: tạng có khí đầy thì tà không trú được, bị đẩy ngược ra phủ. Suy ra: hễ bệnh đã vào tới tạng thì tạng khí đã hư từ trước. Đây là nền cho nguyên tắc "chính khí tồn nội, tà bất khả can".

释2. Cái gì làm thương tạng

愁忧恐惧则伤心，形寒寒饮则伤肺……有所用力举重，若入房过度，汗出浴水，则伤肾。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Tà trúng vào tạng người ta thì thế nào?" Kỳ Bá đáp:

"Sầu não, lo nghĩ, sợ hãi thì thương tâm.

Thân thể bị lạnh lại uống đồ lạnh thì thương phế — vì hai cái lạnh cảm ứng nhau, trong ngoài đều bị thương, nên khí nghịch mà bốc lên.

Có lúc ngã từ trên cao xuống, ác huyết đọng lại bên trong; hoặc có lúc giận dữ lớn, khí bốc lên mà không xuống, tích lại dưới sườn — thì thương can.

Có lúc bị đánh ngã, hoặc say rượu mà vào phòng, ra mồ hôi rồi đứng trước gió — thì thương tỳ.

Có lúc gắng sức nhấc vật nặng, hoặc phòng dục quá độ, ra mồ hôi rồi tắm nước — thì thương thận."

Hoàng Đế hỏi: "Năm tạng trúng gió thì thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Âm dương cùng cảm thì tà mới đi vào được." Hoàng Đế nói: "Hay thay!"

Giảng: Bảng này là danh mục nguyên nhân làm tổn tạng sớm nhất, và điều đáng chú ý là không nguyên nhân nào là gió lạnh đơn thuần — tất cả đều là lối sống và tình chí. Tà khí bên ngoài chỉ là điều kiện; điều kiện đủ nằm ở bên trong.

• Tâm: sầu ưu khủng cụ. Tâm tàng thần, nên tổn thương của tâm là tổn thương do tình chí.
• Phế: "hình hàn hàn ẩm" — ngoài lạnh trong lạnh cùng lúc. Phế chủ bì mao lại thông với họng miệng, nên chịu cả hai đường. Câu "lưỡng hàn tương cảm, trung ngoại giai thương, cố khí nghịch nhi thượng hành" giải thích cơ chế ho: khí phế nghịch lên. Đây là cơ sở của lời khuyên rất thực tế — đang lạnh thì đừng uống nước đá.
• Can: ngã đau có ứ huyết, và giận dữ khiến khí bốc không xuống được, tích dưới sườn. Can tàng huyết, chủ sơ tiết, nên cả chấn thương lẫn uất giận đều quy về can.
• Tỳ: bị đánh ngã, say rượu nhập phòng, ra mồ hôi gặp gió. Tỳ chủ cơ nhục và tứ chi nên chịu ngoại thương; rượu vốn thấp nhiệt, hại tỳ trước nhất.
• Thận: nhấc nặng, phòng dục quá độ, ra mồ hôi rồi dầm nước. Thận chủ cốt tủy, tàng tinh, gốc ở lưng — ba việc ấy đều rút vào đúng chỗ ấy.

Câu chốt "âm dương câu cảm, tà nãi đắc vãng" nói gọn nguyên lý: chỉ khi cả trong lẫn ngoài cùng suy yếu thì tà mới tới được tạng.

释3. Vì sao riêng mặt chịu được rét

十二经脉，三百六十五络，其血气皆上于面而走空窍……其气之津液，皆上熏于面，而皮又厚，其肉坚，故天热甚寒，不能胜之也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá: "Đầu mặt với thân hình vốn cùng thuộc một bộ xương, cùng nối gân, cùng chung huyết, cùng hợp với khí. Trời rét thì nứt đất đóng băng, rét đến đột ngột thì có khi tay chân rã rời; thế mà riêng cái mặt không cần mặc áo, là cớ sao?"

Kỳ Bá đáp: "Mười hai kinh mạch, ba trăm sáu mươi lăm lạc, huyết khí của chúng đều đi lên mặt mà chạy vào các khiếu. Cái tinh dương khí của nó đi lên mắt mà thành cái nhìn; cái biệt khí của nó chạy vào tai mà thành cái nghe; cái tông khí của nó lên ra mũi mà thành cái ngửi; cái trọc khí của nó ra từ vị, chạy lên môi lưỡi mà thành cái nếm. Khí và tân dịch ấy đều bốc lên hun đúc ở mặt; lại thêm da ở đó dày, thịt ở đó chắc, cho nên dù trời rất nóng hay rất rét cũng không thắng nổi nó."

Giảng: Đoạn này trả lời một quan sát đời thường bằng lý luận kinh mạch, và nhân đó định nghĩa bốn giác quan bằng bốn thứ khí:

• Tinh dương khí lên mắt thành thị giác;
• Biệt khí vào tai thành thính giác;
• Tông khí ra mũi thành khứu giác;
• Trọc khí từ vị lên môi lưỡi thành vị giác.

Cách phân loại ấy có hệ quả lâm sàng: mắt mờ thì xét dương khí và tinh của tạng; tai ù thì xét "biệt khí", tức khí tách ra từ kinh mạch, mà Linh Khu thiên 28 (Khẩu vấn) và thiên 17 (Mạch độ) bàn thêm; ngửi kém thì xét tông khí ở ngực; ăn không biết ngon thì xét vị khí. Đến nay, việc Đông y hỏi về bốn giác quan để đoán tạng nào suy vẫn đi theo khung này.

Câu "kỳ khí chi tân dịch, giai thượng huân ư diện" cũng giải thích vì sao sắc mặt là nơi phản ánh trung thực nhất trạng thái khí huyết — điều dẫn thẳng sang phần chẩn pháp tiếp theo.

释4. Hư tà và chính tà; ba bậc tay nghề

见其色，知其病，命曰明。按其脉，知其病，命曰神。问其病，知其处，命曰工。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Tà trúng vào người thì hình trạng bệnh ra sao?" Kỳ Bá đáp: "Hư tà trúng vào thân thì rét run, thân hình lay động. Chính tà trúng vào người thì nhẹ, trước hiện ra ở sắc mặt mà thân chưa biết, tựa có tựa không, như mất như còn, có hình mà không hình, không ai biết được tình trạng của nó." Hoàng Đế nói: "Hay thay!"

Hoàng Đế hỏi: "Ta nghe rằng: thấy sắc mà biết bệnh, gọi là minh; ấn mạch mà biết bệnh, gọi là thần; hỏi bệnh mà biết chỗ, gọi là công. Ta muốn nghe về việc nhìn mà biết, ấn mà được, hỏi mà cùng tận — phải làm thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Sắc với mạch và bộ xích ứng nhau, như dùi với trống, như bóng với hình, như tiếng với vang, không thể sai nhau được. Đó cũng là gốc với ngọn, rễ với lá cùng lộ ra thành chứng hậu; cho nên rễ chết thì lá khô. Sắc, mạch, hình, thịt không được sai nhau. Vì thế biết một thì là công, biết hai thì là thần, biết cả ba thì vừa thần vừa minh."

Giảng: Cặp hư tà – chính tà ở đây được tả bằng biểu hiện chứ không bằng định nghĩa: hư tà (gió trái mùa trái hướng) làm người rét run rõ rệt; chính tà (gió đúng mùa) thì nhẹ đến mức chỉ hiện trên sắc mặt, bản thân người bệnh chưa thấy gì. Câu "tiên kiến ư sắc, bất tri ư thân" là một nhận xét sắc sảo: bệnh hiện trên sắc trước khi hiện thành cảm giác. Đó chính là lý do Đông y coi trọng vọng chẩn.

Ba bậc minh – thần – công thoạt nhìn dễ nhầm. Chú ý thứ tự đánh giá ở câu sau: biết một là "công", biết hai là "thần", biết ba là "thần thả minh". Vậy công (thợ) là bậc thấp nhất — chỉ dựa vào hỏi; cao hơn là bắt mạch; cao nhất là hợp cả ba. Đây là bản mô tả sớm nhất của nguyên tắc tứ chẩn hợp tham mà Đông y vẫn giữ.

Hình ảnh "phu cổ ảnh hưởng" (dùi trống, bóng, tiếng vang) và "bản mạt căn diệp" (gốc ngọn rễ lá) nói một ý: các biểu hiện bên ngoài không độc lập với nhau, mà cùng phát xuất từ một gốc. Cho nên nếu ba thứ ấy lệch nhau thì phải nghi ngờ; và "căn tử tắc diệp khô" — gốc đã chết thì lá tất héo, tức là khi tạng khí đã tuyệt thì mọi biểu hiện bên ngoài đều đổ theo.

释5. Năm sắc ứng năm mạch

色青者，其脉弦也。赤者，其脉钩也。黄者，其脉代也。白者，其脉毛。黑者，其脉石。见其色而不得其脉，反得其相胜之脉，则死矣；得其相生之脉，则病已矣。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Xin nghe cho trọn." Kỳ Bá đáp: "Sắc xanh thì mạch huyền. Sắc đỏ thì mạch câu. Sắc vàng thì mạch đại. Sắc trắng thì mạch mao. Sắc đen thì mạch thạch. Thấy sắc ấy mà không được mạch ấy, trái lại được mạch tương khắc với nó, thì chết; được mạch tương sinh với nó, thì bệnh sẽ khỏi."

Hoàng Đế hỏi: "Hình trạng bệnh do năm tạng sinh biến hóa ra thì thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Trước hãy định cho đúng sự ứng nhau của năm sắc với năm mạch, rồi bệnh mới phân biệt được."

Giảng: Bảng này ghép ngũ sắc với ngũ mạch qua trung gian ngũ hành và ngũ tạng:

Sắc	Mạch	Tạng	Hành
Xanh	Huyền (căng như dây đàn)	Can	Mộc
Đỏ	Câu (đến mạnh đi yếu, như lưỡi câu)	Tâm	Hỏa
Vàng	Đại (có lúc ngắt quãng đều)	Tỳ	Thổ
Trắng	Mao (nhẹ nổi như lông)	Phế	Kim
Đen	Thạch (chìm cứng như đá)	Thận	Thủy

Nguyên tắc phán đoán rất gọn: sắc và mạch phải cùng một hành. Nếu sắc của hành này mà mạch của hành khắc nó thì là nghịch — ví dụ mặt xanh (can mộc) mà mạch mao (phế kim, kim khắc mộc) là điềm xấu. Nếu mạch thuộc hành sinh ra nó thì là thuận — mặt xanh mà mạch thạch (thận thủy sinh mộc) thì bệnh sẽ lui. Đây là một ứng dụng trực tiếp của ngũ hành vào tiên lượng, được Tố Vấn thiên 17 (Mạch yếu tinh vi luận) và thiên 19 (Ngọc cơ chân tạng luận) bàn kỹ hơn.

Chữ đại (代) ứng với tỳ là chỗ gây tranh luận: về sau "đại mạch" được hiểu là mạch ngắt quãng có quy luật, thường chủ tạng khí suy. Nhiều nhà chú giải cho rằng chữ "đại" ở đây nên hiểu là mạch hòa hoãn thay đổi theo bốn mùa — tức mạch bình thường của tỳ thổ — chứ không phải mạch bệnh.

释6. Chẩn xích: sờ da mà biết mạch

脉急者，尺之皮肤亦急……善调尺者，不待于寸，善调脉者，不待于色，能参合而行之者，可以为上工。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Sắc và mạch đã định rồi, phân biệt thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Xét mạch xem hoãn, cấp, nhỏ, lớn, trơn, sáp, thì sự biến hóa của bệnh định được."

Hoàng Đế hỏi: "Xét thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Mạch cấp thì da vùng xích cũng căng. Mạch hoãn thì da vùng xích cũng chùng. Mạch nhỏ thì da vùng xích cũng giảm mỏng mà thiếu khí. Mạch lớn thì da vùng xích cũng gồ lên. Mạch trơn thì da vùng xích cũng trơn. Mạch sáp thì da vùng xích cũng sáp. Phàm những biến ấy có nhẹ có nặng.

Cho nên người giỏi xét bộ xích thì chẳng cần đợi bộ thốn; người giỏi xét mạch thì chẳng cần đợi sắc. Ai hợp được cả ba mà làm thì có thể gọi là thượng công. Thượng công chữa mười khỏi chín; làm được hai phần là trung công, trung công chữa mười khỏi bảy; làm được một phần là hạ công, hạ công chữa mười khỏi sáu."

Giảng: Chẩn xích (尺肤诊) là một phương pháp đặc sắc của Nội Kinh, về sau mai một dần. "Xích" ở đây là vùng da mặt trong cẳng tay, từ cổ tay tới khuỷu. Nguyên lý: da vùng ấy và mạch ở cổ tay cùng phản ánh một trạng thái khí huyết, nên sờ da cũng biết được điều mà bắt mạch cho biết — căng hay chùng, dày hay mỏng, trơn hay ráp.

Giá trị của phép này là nó kiểm chứng chéo: nếu mạch nói một đằng mà da vùng xích nói một nẻo thì phải xem lại. Với người học hôm nay, chẩn xích còn có ý nghĩa nhắc nhở rằng chẩn đoán không nên treo hết vào một dấu hiệu tinh vi khó nắm như mạch, mà nên tìm những dấu hiệu thô hơn, dễ kiểm hơn để đối chiếu.

Thang bậc thượng công mười khỏi chín, trung công mười khỏi bảy, hạ công mười khỏi sáu là một lời tự đánh giá thành thật hiếm có trong y thư cổ: ngay bậc cao nhất cũng không hứa mười khỏi mười. Tố Vấn thiên 8 (Linh Lan bí điển luận) và thiên 78 (Trưng tứ thất luận) cũng có thang bậc tương tự.

释7. Sáu biến của mạch và bệnh của năm tạng

心脉急甚者为瘛疭，微急为心痛引背，食不下……肾脉涩甚为大痈，微涩为不月沉痔。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Xin hỏi hình trạng bệnh của mạch hoãn, cấp, nhỏ, lớn, trơn, sáp ra sao?" Kỳ Bá đáp: "Thần xin nói về các biến chứng của năm tạng."

Mạch Tâm:

Mạch	Nặng (甚)	Nhẹ (微)
Cấp	Chứng xiết giật (khiết tung)	Đau tim lan ra lưng, ăn không xuống
Hoãn	Cười như điên	Chứng phục lương ở dưới tim, chạy lên chạy xuống, thỉnh thoảng khạc ra máu
Đại	Họng vướng nghẹn	Tâm tý lan ra lưng, hay chảy nước mắt
Tiểu	Hay nấc	Chứng tiêu đan
Hoạt	Hay khát	Tâm sán lan tới rốn, bụng dưới sôi
Sáp	Câm không nói được	Huyết tràn, chứng duy quyết, ù tai, điên tật

Mạch Phế:

Mạch	Nặng	Nhẹ
Cấp	Chứng điên	Phế hàn nhiệt, uể oải, ho khạc ra máu, đau lan lưng ngực, mũi có thịt thừa không thông
Hoãn	Ra nhiều mồ hôi	Chứng nuy lũ, thiên phong, từ đầu trở xuống ra mồ hôi không dứt
Đại	Sưng cẳng chân	Phế tý lan ngực lưng, sợ ánh nắng
Tiểu	Tiêu chảy	Chứng tiêu đan
Hoạt	Chứng tức bôn, khí dồn lên	Trên dưới đều ra huyết
Sáp	Nôn ra máu	Chứng thử lũ ở cổ và nách, phần dưới không đỡ nổi phần trên, hay thấy ê mỏi

Mạch Can:

Mạch	Nặng	Nhẹ
Cấp	Nói lời hung dữ	Chứng phì khí dưới sườn, như úp cái chén
Hoãn	Hay nôn	Chứng thủy hà tý
Đại	Ung nhọt bên trong, hay nôn và chảy máu cam	Can tý, co rút bộ sinh dục, ho lan bụng dưới
Tiểu	Uống nhiều	Chứng tiêu đan
Hoạt	Chứng đồi sán	Đái dầm
Sáp	Chứng dật ẩm	Co giật, gân co rút thành cân tý

Mạch Tỳ:

Mạch	Nặng	Nhẹ
Cấp	Chứng xiết giật	Chứng cách trung, ăn uống vào lại trớ ra, đi ngoài ra bọt dãi
Hoãn	Chứng nuy quyết	Phong nuy, tứ chi không dùng được, mà tâm trí vẫn tỉnh táo như không bệnh
Đại	Ngã vật ra như bị đánh	Sán khí, trong bụng to, mủ máu ở ngoài trường vị
Tiểu	Hàn nhiệt	Chứng tiêu đan
Hoạt	Chứng đồi long (bí tiểu)	Trùng độc, giun sán, bụng nóng
Sáp	Chứng tràng đồi	Nội đồi, đi ngoài nhiều mủ máu

Mạch Thận:

Mạch	Nặng	Nhẹ
Cấp	Cốt điên tật	Chứng trầm quyết, bôn đồn, chân không co lại được, đại tiểu tiện không thông
Hoãn	Lưng như gãy	Chứng động, ăn không tiêu, nuốt xuống lại trớ ra
Đại	Liệt dương	Chứng thạch thủy, từ rốn xuống bụng dưới nặng trĩu, lan lên tới vùng dạ dày — chết không chữa được
Tiểu	Chứng động tiết	Chứng tiêu đan
Hoạt	Long đồi	Cốt nuy, ngồi không đứng dậy được, đứng lên thì mắt không trông thấy gì
Sáp	Ung lớn	Tắt kinh, trĩ lâu ngày

Giảng: Bảng sáu mươi mục này không phải để học thuộc, mà để thấy cách tư duy. Ba điều rút ra:

Thứ nhất, cùng một loại mạch trên tạng khác nhau thì bệnh khác nhau, nhưng vẫn giữ một cái lõi chung: mạch cấp thì thiên về co rút, cứng, đau (cấp chủ hàn, hàn thì thu dẫn); mạch hoãn thì thiên về chùng, nhão, liệt, ra mồ hôi (hoãn chủ nhiệt hoặc thấp); mạch sáp thì thiên về huyết trở, ứ, khô. Đây chính là lời tổng kết mà đoạn sau nêu ra.

Thứ hai, "vi tiểu vi tiêu đan" lặp lại ở cả năm tạng. Tiêu đan là chứng ăn nhiều uống nhiều mà người gầy mòn — gần với điều mà y học ngày nay gọi là đái tháo đường. Việc cả năm tạng mạch nhỏ nhẹ đều dẫn tới tiêu đan cho thấy cổ nhân quy chứng này về âm hư nội nhiệt trên nền khí huyết đều thiếu, chứ không riêng một tạng.

Thứ ba, chỉ có một mục duy nhất trong bảng được kinh văn phán "tử bất trị" — thạch thủy do mạch thận hơi lớn, bụng dưới nặng trĩu lan lên vùng dạ dày. Việc dè dặt như vậy đáng chú ý, vì nó khác hẳn lối phán đoán dễ dãi trong nhiều sách đời sau.

Với người đọc hôm nay, bảng này nên được xem là tư liệu lịch sử về bệnh danh cổ, không phải bảng tra để tự chẩn. Nhiều tên bệnh trong đây — phục lương, phì khí, đồi sán, thử lũ — có nội hàm khác hẳn cách hiểu hiện nay.

释8. Châm theo sáu biến

诸急者多寒，缓者多热，大者多气少血，小者血气皆少，滑者阳气盛微有热，涩者多血少气微有寒。……诸小者，阴阳形气俱不足，勿取以针，而调以甘药也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Sáu biến của bệnh thì châm thế nào?" Kỳ Bá đáp:

"Phàm mạch cấp thì nhiều hàn; hoãn thì nhiều nhiệt; đại thì nhiều khí ít huyết; tiểu thì huyết khí đều ít; hoạt thì dương khí thịnh, hơi có nhiệt; sáp thì nhiều huyết ít khí, hơi có hàn.

Cho nên: châm mạch cấp thì vào sâu mà lưu kim lâu. Châm mạch hoãn thì vào nông mà rút kim nhanh, để trừ cái nhiệt. Châm mạch đại thì tả nhẹ cái khí của nó, đừng làm ra huyết. Châm mạch hoạt thì rút kim nhanh mà vào nông, để tả dương khí mà trừ nhiệt. Châm mạch sáp thì tất phải trúng đúng mạch, theo chiều nghịch thuận của nó mà lưu kim lâu; trước phải ấn vuốt theo đường mạch, khi đã rút kim thì ấn nhanh vào lỗ kim, đừng để ra huyết, cốt điều hòa mạch ấy.

Còn phàm mạch tiểu, ấy là âm dương hình khí đều bất túc — chớ dùng kim mà lấy, hãy điều bằng thuốc ngọt."

Giảng: Đoạn này mới là chỗ dùng được của bảng dài phía trên: nó quy sáu loại mạch về tính chất hàn nhiệt và tình trạng khí huyết, rồi từ đó định thủ pháp.

Điểm đáng nhớ nhất là câu cuối: "chư tiểu giả, âm dương hình khí câu bất túc, vật thủ dĩ châm, nhi điều dĩ cam dược dã." Đây là một trong những chỗ Nội Kinh tự vạch giới hạn cho khoa châm rõ nhất: khi người bệnh đã suy kiệt cả âm lẫn dương, cả hình lẫn khí, thì cây kim không còn chỗ dùng — phải nuôi bằng thuốc vị ngọt. "Cam dược" tức các vị ngọt ôn hòa bổ trung, mà sau này Trương Trọng Cảnh dựng thành phép "kiến trung" (Tiểu Kiến Trung Thang) và Lý Đông Viên dựng thành "cam ôn trừ nhiệt".

Nguyên tắc chung cũng rất nhất quán: hàn thì châm sâu lưu lâu (để sinh khí ấm), nhiệt thì châm nông rút nhanh (để tháo khí nóng), huyết ứ (sáp) thì phải ấn vuốt trước và bịt lỗ kim sau, đừng để mất thêm huyết.

释9. Hợp huyệt trị nội phủ

荥俞治外经，合治内府。……胃合于三里，大肠入合于巨虚上廉，小肠合入于巨虚下廉，三焦合入于委阳，膀胱合入于委中央，胆合入于阳陵泉。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Ta nghe khí của năm tạng sáu phủ, chỗ huỳnh du nhập vào gọi là hợp. Vậy nó theo đường nào mà vào, vào rồi nối qua đâu? Xin nghe cho rõ."

Kỳ Bá đáp: "Ấy là biệt lạc của mạch dương, đi vào bên trong mà thuộc về phủ."

Hoàng Đế hỏi: "Huỳnh du với hợp, mỗi thứ có tên gọi riêng chăng?" Kỳ Bá đáp: "Huỳnh du trị bệnh ở kinh ngoài, hợp trị bệnh ở phủ trong."

Hoàng Đế hỏi: "Trị phủ trong thì thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Lấy ở hợp huyệt."

Hoàng Đế hỏi: "Các hợp huyệt có tên riêng chăng?" Kỳ Bá đáp: "Vị hợp ở Tam Lý; đại tràng hợp vào Cự Hư Thượng Liêm; tiểu tràng hợp vào Cự Hư Hạ Liêm; tam tiêu hợp vào Ủy Dương; bàng quang hợp vào Ủy Trung Ương; đởm hợp vào Dương Lăng Tuyền."

Hoàng Đế hỏi: "Lấy huyệt thế nào?" Kỳ Bá đáp: "Lấy Tam Lý thì hạ thấp mu bàn chân mà lấy. Lấy Cự Hư thì nhấc chân lên mà lấy. Lấy Ủy Dương thì co duỗi chân mà tìm. Lấy Ủy Trung thì gập chân mà lấy. Lấy Dương Lăng Tuyền thì dựng thẳng đầu gối, cho ngang bằng rồi xuống tới phía ngoài Ủy Dương mà lấy. Còn lấy các huyệt ở kinh ngoài thì kéo duỗi ra mà theo đó tìm."

Giảng: Tám chữ "huỳnh du trị ngoại kinh, hợp trị nội phủ" là câu quan trọng nhất của đoạn, và là một trong những nguyên tắc chọn huyệt cốt lõi của khoa châm. Nó chia công dụng theo vị trí: huyệt ở đầu chi (huỳnh, du) chữa bệnh trên đường kinh — đau nhức, tê, co rút; huyệt ở khuỷu gối (hợp) chữa bệnh của tạng phủ bên trong.

Sáu huyệt được kê ở đây chính là lục phủ hạ hợp huyệt, nối tiếp điều thiên 2 đã đặt nền. Điều cần nhớ: cả sáu đều ở chân, kể cả đại tràng, tiểu tràng và tam tiêu vốn có kinh ở tay. Lý do đã nói ở thiên 2 — "lục phủ giai xuất túc chi tam dương".

Phần mô tả tư thế lấy huyệt một lần nữa cho thấy đây là ghi chép của người hành nghề: mỗi huyệt một tư thế, vì chỗ hõm chỉ hiện ra khi khớp ở đúng vị trí. Đây là chi tiết mà người học huyệt vị qua hình vẽ dễ bỏ sót.

释10. Bệnh của sáu phủ

大肠病者，肠中切痛而鸣濯濯……取巨虚上廉。胃病者，腹䐜胀，胃脘当心而痛……取之三里也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Xin nghe về bệnh của sáu phủ." Kỳ Bá đáp:

"Mặt nóng là bệnh của túc Dương minh. Lạc mạch ở ngư tế có huyết là bệnh của thủ Dương minh. Mạch ở trên hai mu bàn chân nổi cứng hoặc lõm xuống là bệnh của túc Dương minh — đó là mạch Vị.

Bệnh đại tràng: trong ruột đau quặn mà sôi ọc ạch; ngày đông lại cảm thêm hàn thì đi tả, đau quanh rốn, không đứng lâu được. Chứng hậu giống với vị. Lấy huyệt Cự Hư Thượng Liêm.

Bệnh vị: bụng đầy trướng, vùng dạ dày đau ngay dưới tim, đau lan lên hai bên sườn, cách và họng không thông, ăn uống không xuống. Lấy huyệt Tam Lý.

Bệnh tiểu tràng: bụng dưới đau, đau từ lưng kéo xuống tinh hoàn, thỉnh thoảng bức bối mót đại tiện, phía trước tai nóng; hoặc rét lắm; hoặc riêng trên vai nóng lắm; và chỗ giữa ngón tay út với ngón áp út nóng; hoặc mạch ở đó lõm xuống — đó là chứng hậu của nó, bệnh ở thủ Thái dương. Lấy huyệt Cự Hư Hạ Liêm.

Bệnh tam tiêu: khí ở bụng đầy, bụng dưới đặc biệt cứng, không đi tiểu được, bức bách; nước tràn ra thì đọng lại thành chứng trướng. Chứng hậu ở đại lạc phía ngoài kinh túc Thái dương, đại lạc ấy nằm giữa Thái dương và Thiếu dương, cũng thấy được ở mạch. Lấy huyệt Ủy Dương.

Bệnh bàng quang: bụng dưới sưng lệch một bên mà đau, lấy tay ấn vào thì muốn đi tiểu mà không đi được; trên vai nóng, hoặc mạch lõm xuống; và bờ ngoài ngón chân út cùng phía sau cẳng chân, mắt cá đều nóng, hoặc mạch lõm xuống. Lấy huyệt Ủy Trung Ương.

Bệnh đởm: hay thở dài, miệng đắng, ợ ra nước cũ, trong lòng chấp chới, sợ như có người sắp bắt mình, trong họng khò khè, luôn khạc nhổ. Xem ở gốc và ngọn của kinh túc Thiếu dương, cũng xem chỗ mạch nào lõm xuống mà cứu; nếu là chứng hàn nhiệt thì lấy huyệt Dương Lăng Tuyền."

Giảng: Đoạn này là bản mô tả chứng trạng sáu phủ sớm nhất, và nhiều chi tiết đến nay vẫn dùng được.

Đáng chú ý nhất là bệnh đởm: "hay thở dài, miệng đắng, ợ ra nước cũ, trong lòng chấp chới, sợ như có người sắp bắt mình". Đây là mô tả cổ điển của chứng đởm khí hư khiếp — vừa có dấu hiệu tiêu hóa (miệng đắng, ợ dịch), vừa có dấu hiệu tinh thần (hay thở dài, hồi hộp, sợ sệt vô cớ). Sự gắn bó giữa đởm với sự "quyết đoán" và lòng can đảm trong Đông y bắt nguồn từ đây, và cũng từ đây mà có các phương như Ôn Đởm Thang cho người hồi hộp mất ngủ, hay giật mình.

Bệnh tiểu tràng được tả với đau lan từ lưng xuống tinh hoàn và nóng trước tai — phản ánh đường đi của kinh Thủ thái dương lên tới trước tai. Đây là ví dụ về cách Nội Kinh định bệnh phủ theo đường kinh của nó, chứ không theo vị trí giải phẫu của phủ.

Cũng lưu ý kinh văn dặn với bệnh đởm thì xem chỗ mạch lõm mà cứu (灸), không phải châm — một trong những chỗ sớm nhất phân biệt chỉ định của cứu và của châm.

释11. Lời răn cuối: phải trúng khí huyệt

刺此者必中气穴，无中肉节。中气穴则针染于巷，中肉节即皮肤痛……用针不审，以顺为逆也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Châm có đạo chăng?" Kỳ Bá đáp: "Châm những chỗ ấy tất phải trúng khí huyệt, chớ trúng vào thịt vào khớp. Trúng khí huyệt thì kim như đi trong ngõ thông; trúng vào thịt vào khớp thì da đau. Bổ tả mà làm ngược thì bệnh càng nặng. Trúng vào gân thì gân chùng, tà khí không ra được, cùng với chân khí quấn lấy nhau mà rối loạn không đi, trái lại còn quay vào bám ở trong. Dùng kim mà không xét kỹ thì lấy thuận làm nghịch vậy."

Giảng: Hai chữ khí huyệt (气穴) ở đây rất đắt, và bốn chữ "châm nhiễm ư hạng" — kim như đi trong con ngõ — là hình ảnh hay nhất mô tả cảm giác vào đúng huyệt: kim trôi vào một khoảng trống có đường đi, không bị vướng. Trái lại, châm vào thịt vào khớp thì chỉ thấy đau da, không có cảm giác ấy.

Ba mức hại được nêu theo thứ tự nặng dần: trúng thịt khớp thì đau; bổ tả ngược thì bệnh nặng thêm; trúng gân thì gân chùng, tà không ra được mà còn quấn với chân khí rồi quay vào trong. Câu chốt "dụng châm bất thẩm, dĩ thuận vi nghịch dã" — dùng kim mà không xét kỹ thì biến cái thuận thành cái nghịch — là lời kết thích đáng cho một thiên vốn mở đầu bằng việc tà khí đi vào người thế nào.

• 身半已上者，邪中之也；身半已下者，湿中之也 · Thân bán dĩ thượng giả, tà trúng chi dã; thân bán dĩ hạ giả, thấp trúng chi dã · Từ nửa thân trên là tà trúng, từ nửa thân dưới là thấp trúng. — Quy luật phân bố bệnh nguyên theo trên dưới.
• 邪入于阴经，则其脏气实，邪气入而不能客，故还之于府 · Tà nhập ư âm kinh, tắc kỳ tạng khí thực, tà khí nhập nhi bất năng khách, cố hoàn chi ư phủ · Tà vào kinh âm mà tạng khí đang đầy thì nó không trú được, phải quay về phủ. — Hàng rào phòng vệ của tạng; bệnh vào tạng là tạng đã hư từ trước.
• 形寒寒饮则伤肺，以其两寒相感，中外皆伤，故气逆而上行 · Hình hàn hàn ẩm tắc thương phế, dĩ kỳ lưỡng hàn tương cảm, trung ngoại giai thương, cố khí nghịch nhi thượng hành · Thân lạnh lại uống lạnh thì thương phế, hai cái lạnh cảm nhau, trong ngoài đều tổn, nên khí nghịch lên. — Cơ chế cổ điển của chứng ho do hàn.
• 见其色，知其病，命曰明；按其脉，知其病，命曰神；问其病，知其处，命曰工 · Kiến kỳ sắc tri kỳ bệnh mệnh viết minh; án kỳ mạch tri kỳ bệnh mệnh viết thần; vấn kỳ bệnh tri kỳ xứ mệnh viết công · Ba bậc của tay nghề chẩn đoán. — Bản mô tả sớm nhất của tứ chẩn hợp tham.
• 色脉与尺之相应也，如桴鼓影响之相应也 · Sắc mạch dữ xích chi tương ứng dã, như phu cổ ảnh hưởng chi tương ứng dã · Sắc, mạch và bộ xích ứng nhau như dùi với trống, như bóng với hình. — Nguyên lý các biểu hiện bên ngoài cùng phát từ một gốc.
• 善调尺者，不待于寸；善调脉者，不待于色 · Thiện điều xích giả bất đãi ư thốn; thiện điều mạch giả bất đãi ư sắc · Giỏi xét bộ xích thì chẳng cần đợi bộ thốn; giỏi xét mạch thì chẳng cần đợi sắc. — Lời đề cao phép chẩn xích.
• 诸小者，阴阳形气俱不足，勿取以针，而调以甘药也 · Chư tiểu giả, âm dương hình khí câu bất túc, vật thủ dĩ châm, nhi điều dĩ cam dược dã · Mạch nhỏ là âm dương hình khí đều thiếu, chớ dùng kim, hãy điều bằng thuốc ngọt. — Nội Kinh tự vạch giới hạn cho khoa châm.
• 荥俞治外经，合治内府 · Huỳnh du trị ngoại kinh, hợp trị nội phủ · Huỳnh du chữa bệnh kinh ngoài, hợp huyệt chữa bệnh phủ trong. — Nguyên tắc chọn huyệt theo vị trí, nền của hệ thống hạ hợp huyệt.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Hư tà · Chính tà	虚邪 · 正邪	Hư tà trúng vào thì rét run rõ; chính tà nhẹ, chỉ hiện ở sắc mặt mà thân chưa biết.
Tinh dương khí · Biệt khí · Tông khí · Trọc khí	精阳气 · 别气 · 宗气 · 浊气	Bốn thứ khí lên mặt làm nên bốn giác quan: nhìn, nghe, ngửi, nếm.
Chẩn xích	尺肤诊	Sờ da mặt trong cẳng tay để biết trạng thái ứng với mạch — căng, chùng, trơn, sáp.
Ngũ sắc ứng ngũ mạch	五色应五脉	Xanh–huyền, đỏ–câu, vàng–đại, trắng–mao, đen–thạch; gặp mạch tương khắc là điềm chết.
Lục biến	六变	Sáu trạng thái mạch: cấp, hoãn, đại, tiểu, hoạt, sáp — khung để định bệnh và thủ pháp.
Tiêu đan	消瘅	Chứng ăn nhiều uống nhiều mà gầy mòn; cả năm tạng mạch nhỏ nhẹ đều dẫn tới.
Cam dược	甘药	Thuốc vị ngọt ôn hòa bổ trung, dùng thay cho kim khi âm dương hình khí đều thiếu.
Hạ hợp huyệt	下合穴	Sáu hợp huyệt của sáu phủ, đều ở chân: Tam Lý, Thượng Cự Hư, Hạ Cự Hư, Ủy Dương, Ủy Trung, Dương Lăng Tuyền.
Khí huyệt	气穴	Chỗ đúng của huyệt; châm trúng thì kim trôi như đi trong ngõ, trật thì chỉ đau da.
Thượng công · Trung công · Hạ công	上工 · 中工 · 下工	Ba bậc thầy thuốc, chữa mười khỏi chín, bảy, sáu.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đặc biệt đề cao đoạn "tà nhập ư âm kinh, tắc kỳ tạng khí thực… cố hoàn chi ư phủ", cho rằng đây là chỗ Nội Kinh dạy người thầy thuốc phải nhìn ra thứ tự: hễ bệnh còn ở kinh ở phủ thì còn dễ, đã vào tạng thì phải xét tới cái hư có từ trước. Ông cũng giảng kỹ bảng "cái gì làm thương tạng", nhấn mạnh rằng năm điều ấy đều thuộc về ăn ở và tình chí, nên phần lớn có thể phòng được.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú trọng phép chẩn xích, cho rằng đây là phép mà người đời sau bỏ phí. Ông lập luận: mạch ở thốn khẩu tinh vi khó nắm, người mới học dễ tự dối mình; da vùng xích thì thô, dễ sờ, dễ so sánh hai bên — lấy cái dễ kiểm để kiểm cái khó nắm, ấy là chỗ khéo của cổ nhân.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú biện luận về chữ "đại" trong "hoàng giả kỳ mạch đại", cho rằng nên hiểu là mạch của tỳ thổ thay đổi hòa hoãn theo bốn mùa, chứ không phải mạch đại ngắt quãng của bệnh nặng; nếu hiểu theo nghĩa sau thì bảng ngũ sắc ngũ mạch sẽ có một hàng vô lý giữa bốn hàng hợp lý.

Hoàng Phủ Mật trong Giáp Ất Kinh thu nhận gần trọn đoạn về bệnh sáu phủ và các hợp huyệt, xem đó là phần khung của trị liệu phủ bệnh; câu "huỳnh du trị ngoại kinh, hợp trị nội phủ" từ đó trở thành nguyên tắc được mọi sách châm cứu đời sau dẫn lại.

• "Thân lạnh lại uống đồ lạnh thì thương phế" là lời khuyên rất cụ thể: đang đi ngoài trời rét về, hoặc vừa ngồi phòng lạnh lâu, thì đừng uống nước đá — dễ sinh ho và rát họng kéo dài. Ngược lại, lúc vừa ra mồ hôi cũng không nên dội nước lạnh ngay.
• Bảng "cái gì làm thương tạng" đáng đọc như một danh sách những việc nên tránh: ra mồ hôi rồi đứng trước gió, say rượu rồi sinh hoạt vợ chồng, gắng sức nhấc vật nặng sai tư thế, ra mồ hôi rồi tắm ngay. Đây đều là những việc rất thường gặp mà hậu quả thì tích lại lâu dài.
• Nhận xét "chính tà trúng người thì nhẹ, trước hiện ở sắc mặt mà thân chưa biết" nhắc rằng sắc mặt thay đổi sớm hơn cảm giác. Người thân nhận xét "dạo này trông sắc mặt kém" thường là tín hiệu đáng lưu tâm hơn là cảm giác "tôi vẫn bình thường".
• Chứng đởm bệnh — hay thở dài, miệng đắng, hồi hộp, sợ vô cớ, hay giật mình — là một thể bệnh Đông y nhận ra từ rất sớm, gắn tiêu hóa với tâm trạng. Nếu những dấu hiệu ấy đi cùng nhau kéo dài, nên đi khám cả hai mặt thay vì chỉ chữa riêng một bên.
• Câu "âm dương hình khí đều thiếu thì chớ dùng kim, hãy điều bằng thuốc ngọt" có thể mượn cho đời sống: khi cơ thể đã kiệt sức, thứ cần không phải là những biện pháp kích thích mạnh — xông, giác, tập nặng, thuốc tăng lực — mà là ăn uống nuôi dưỡng và nghỉ ngơi.

• Thiên 2 · Bản du — kê hệ thống ngũ du và nêu các hợp huyệt; thiên 4 nói rõ công dụng "hợp trị nội phủ" và tư thế lấy từng huyệt.
• Thiên 3 · Tiểu châm giải — phân biệt hư tà với chính tà mà thiên 4 mô tả bằng biểu hiện.
• Thiên 8 · Bản thần — bàn sâu về việc tình chí làm thương tạng, triển khai đoạn "sầu ưu khủng cụ tắc thương tâm".
• Thiên 17 · Mạch độ và Thiên 28 · Khẩu vấn — bàn tiếp về khí lên các khiếu làm nên thị giác, thính giác mà thiên này nêu.
• Tố Vấn thiên 29 · Thái âm dương minh luận — chép nguyên tắc "thương ư phong giả thượng tiên thụ chi, thương ư thấp giả hạ tiên thụ chi", trùng ý với đoạn mở đầu thiên này.
• Tố Vấn thiên 17 · Mạch yếu tinh vi luận — bàn kỹ hơn về ngũ sắc ứng ngũ mạch và phép tiên lượng theo tương sinh tương khắc.