Thiên này là một hiện tượng hiếm trong cổ thư: kinh tự chú giải lấy kinh. Toàn bộ nội dung là lời giải nghĩa từng câu, từng chữ cho đoạn "tiểu châm chi yếu" và mấy đoạn kế tiếp của thiên 1 (Cửu châm thập nhị nguyên). Cấu trúc câu lặp đi lặp lại một khuôn duy nhất: "cái gọi là X ấy, tức là Y" — trích lại lời kinh rồi diễn giải. Vì thế không thể đọc thiên 3 một mình; phải mở thiên 1 ra đọc song song thì mỗi câu mới có chỗ bám.

Sự tồn tại của thiên này nói lên hai điều. Thứ nhất, ngay trong thời Nội Kinh được biên tập, đoạn "thô thủ hình, thượng thủ thần" đã được xem là khó tới mức cần chú giải chính thức — đúng như lời kinh tự nhận: "dị trần nhi nan nhập", dễ nói ra mà khó vào được lòng người. Thứ hai, Linh Khu không phải tác phẩm của một người viết một mạch, mà là tập hợp nhiều tầng văn bản, trong đó có cả tầng chú giải được xếp ngang hàng với tầng kinh văn.

Giá trị của thiên nằm ở chỗ nó khóa lại nghĩa của những thuật ngữ then chốt, ngăn chúng trôi về phía huyền hoặc. "Thần" được định nghĩa dứt khoát là chính khí, "khách" là tà khí — chứ không phải thần linh gì. "Thủ thần" được giải là nắm lấy chỗ khí huyết người bệnh thừa hay thiếu để mà bổ tả. "Từ nhi tật" được giải rõ là vào kim chậm rút kim nhanh. "Đoạt âm giả tử" được chỉ đích danh là châm huyệt Xích Ngũ Lý quá năm lần. Không có những lời giải ấy, phần lớn đoạn kinh văn kia sẽ mãi treo lơ lửng giữa nhiều cách hiểu.

Thiên cũng bổ sung thêm chỗ mà thiên 1 nói vắn tắt: vì sao tà khí ở trên, trọc khí ở giữa, thanh khí ở dưới; vì sao trùng kiệt thì chết lặng lẽ còn nghịch quyết thì chết vật vã; và vì sao phải xem mắt người bệnh.

释1. Giải đoạn "đạo của cây kim nhỏ"

粗守形者，守刺法也。上守神者，守人之血气有余不足，可补泻也。神客者，正邪其会也。神者，正气也。客者，邪气也。

Dịch: "Cái gọi là dễ bày ra ấy, tức là dễ nói thành lời. Khó vào ấy, tức là khó thấm được vào người.

Thầy thô giữ lấy hình ấy, là chỉ giữ lấy phép châm sẵn có. Thầy giỏi giữ lấy thần ấy, là nắm lấy chỗ khí huyết người ta thừa hay thiếu mà có thể bổ hay tả.

Thần khách ấy, là chỗ chính khí và tà khí gặp nhau. Thần ấy là chính khí. Khách ấy là tà khí. Ở nơi cửa ấy, là tà khí theo chỗ chính khí ra vào mà vào.

Chưa thấy được bệnh ấy, là trước phải biết tà chính đang là bệnh ở kinh nào. Làm sao biết được gốc của nó ấy, là trước phải biết bệnh ở kinh nào thì lấy huyệt ở chỗ nào.

Chỗ tinh vi của phép châm nằm ở nhanh chậm ấy, tức là ý nói phép từ tật. Thầy thô giữ lấy quan ấy, là chỉ giữ lấy tứ chi mà không biết chỗ đi chỗ lại của khí huyết tà chính. Thầy giỏi giữ lấy cơ ấy, là biết giữ lấy khí.

Cái cơ khi động không rời khỏi chỗ trống ấy, là biết khí hư hay thực mà dùng kim nhanh hay chậm. Cơ trong chỗ trống, trong trẻo yên lặng mà vi tế ấy, là khi kim đã được khí thì dồn ý giữ lấy khí đừng để mất.

Lúc nó đến không thể đón trước ấy, là khí đang thịnh thì không được bổ. Lúc nó đi không thể đuổi theo ấy, là khí đang hư thì không được tả. Không được lỡ dù bằng sợi tóc ấy, là nói khí dễ mất. Gõ mà chẳng bật ra ấy, là nói không hiểu ý bổ tả, khí huyết đã kiệt mà khí vẫn không xuống.

Biết chỗ đi chỗ đến của nó ấy, là biết khí nghịch hay thuận, thịnh hay hư. Hẹn đúng lúc với nó ấy, là biết lúc nào có thể lấy khí. Thầy thô thì mờ mịt ấy, là mù mịt không biết chỗ vi tế kín đáo của khí. Diệu thay, thầy giỏi riêng mình nắm được ấy, là biết trọn ý của cây kim.

Cái đi là nghịch ấy, là nói khí hư mà nhỏ; nhỏ tức là nghịch. Cái đến là thuận ấy, là nói hình và khí bình hòa; bình hòa tức là thuận. Biết rõ nghịch thuận, cứ thế mà làm không gì ngăn trở ấy, là nói biết chỗ nào nên lấy huyệt. Đón mà cướp lấy ấy là tả. Đuổi theo mà giúp thêm ấy là bổ."

Giảng: Đoạn này chốt lại mấy chỗ quyết định.

"Thần giả, chính khí dã; khách giả, tà khí dã." Đây là câu quan trọng nhất của cả thiên. Chữ "thần" trong "thượng thủ thần" từ đó không còn chỗ để hiểu thành thần linh, thần bí, hay "thần của người thầy". Nó là chính khí của người bệnh. Và "khách" — kẻ lạ tới nhà — là tà khí. Cả cặp "thần khách" mô tả một cảnh tượng: chính khí và tà khí đang gặp nhau, giành nhau, ngay tại cửa ra vào của khí. Người thầy giỏi là người nhìn thấy cuộc gặp ấy đang nghiêng về bên nào.

"Tại môn giả, tà tuần chính khí chi sở xuất nhập dã." Tà khí không tự mở đường, nó đi vào theo chính lối mà chính khí ra vào. Ý này rất sâu: chỗ nào khí ra vào mạnh thì chỗ ấy cũng là chỗ tà dễ vào — lỗ chân lông khi ra mồ hôi, đường thở khi hít vào. Từ đó mà có lời dặn tránh gió sau khi ra mồ hôi, một điều Tố Vấn thiên 3 (Sinh khí thông thiên luận) nhắc nhiều lần.

"Kỳ lai bất khả phùng giả, khí thịnh bất khả bổ dã." Câu này khóa lại một chỗ dễ hiểu sai trong thiên 1. Ở thiên 1, "lai" và "vãng" nghe như chỉ chiều đi của khí trong kinh; ở đây được giải thành trạng thái thịnh hư: khí đang thịnh thì đừng bổ thêm, khí đang hư thì đừng tả bớt. Hai cách hiểu không loại trừ nhau, nhưng cách giải của thiên 3 thiết thực hơn cho lâm sàng.

"Cơ chi động, bất ly kỳ không trung giả, tri khí chi hư thực, dụng châm chi từ tật dã." Và "châm dĩ đắc khí, mật ý thủ khí vật thất" — kim đã được khí thì phải dồn hết ý mà giữ lấy. Đây là mô tả sớm nhất về trạng thái tập trung của người châm sau khi đắc khí, cái mà đời sau gọi là "thủ khí".

释2. Giải đoạn bổ tả

所谓虚则实之者，气口虚而当补之也。满则泄之者，气口盛而当泻之也。宛陈则除之者，去血脉也。

Dịch: "Cái gọi là hư thì làm cho thực ấy, là khí khẩu hư thì nên bổ. Đầy thì tháo bớt ấy, là khí khẩu thịnh thì nên tả. Ứ đọng lâu thì trừ đi ấy, là chích bỏ huyết ở mạch. Tà thắng thì làm cho hư ấy, là nói các kinh có chỗ nào thịnh thì đều tả cái tà của nó.

Chậm mà nhanh thì thành thực ấy, là nói vào kim chậm mà rút kim nhanh. Nhanh mà chậm thì thành hư ấy, là nói vào kim nhanh mà rút kim chậm.

Nói thực với hư, tựa có tựa không ấy, là nói thực thì có khí, hư thì không có khí. Xét sau với trước, như mất như còn ấy, là nói cái hư thực của khí và thứ tự trước sau của bổ tả, xét xem khí đã xuống hay vẫn còn đó. Làm cho hư hay làm cho thực, như được như mất ấy, là nói khi bổ thì đầy đặn như có được gì, khi tả thì hẫng đi như mất gì."

Giảng: Ba chỗ đáng ghi.

"Khí khẩu" (气口) tức thốn khẩu, chỗ bắt mạch ở cổ tay. Lời giải này cho thấy hư thực được quyết định bằng mạch, không phải bằng cảm giác chủ quan của người bệnh. Đây là chỗ nối thiên 3 với câu "phàm tương dụng châm, tất tiên chẩn mạch" ở thiên 1.

"Uyển trần tắc trừ chi giả, khứ huyết mạch dã." Ba chữ "khứ huyết mạch" chấm dứt mọi tranh cãi: "trừ chi" nghĩa là chích cho ra máu, tức phép thích lạc phóng huyết, chứ không phải tả bằng kim thường. Đây là cơ sở văn bản cho phép chích lể vẫn dùng đến nay trong các chứng ứ huyết.

"Từ nội nhi tật xuất" và "tật nội nhi từ xuất" — vào chậm ra nhanh là bổ, vào nhanh ra chậm là tả. Lời giải này ngắn mà dứt khoát, là cơ sở của phép từ tật bổ tả. Hai câu tả cảm giác sau thủ thuật cũng rất tinh: bổ xong thì "bật nhiên nhược hữu đắc" — đầy đặn như vừa được gì; tả xong thì "hoảng nhiên nhược hữu thất" — hẫng nhẹ như vừa mất gì. Cổ nhân dùng cảm giác của cả người bệnh lẫn người thầy làm thước đo, chứ không đếm số vòng vê kim.

释3. Giải đoạn tà khí – trọc khí – thanh khí

浊气在中者，言水谷皆入于胃，其精气上注于肺，浊溜于肠胃……清气在下者，言清湿地气之中人也，必从足始。

Dịch: "Tà khí ở trên ấy, là nói tà khí trúng vào người thì ở chỗ cao, cho nên tà khí ở trên. Trọc khí ở giữa ấy, là nói đồ ăn thức uống đều vào vị, tinh khí của nó rót lên phế, phần đục thì đọng lại ở trường vị; nói rằng nóng lạnh không thích nghi, ăn uống không điều độ thì bệnh sinh ở trường vị, cho nên gọi là trọc khí ở giữa. Thanh khí ở dưới ấy, là nói khí ẩm lạnh của đất trúng vào người tất bắt đầu từ chân, cho nên nói thanh khí ở dưới.

Châm vào mạch lõm thì tà khí ra ấy, là lấy huyệt ở phần trên. Châm đúng mạch thì trọc khí ra ấy, là lấy hợp huyệt của kinh Dương minh. Châm quá sâu thì tà khí trái lại chìm vào ấy, là nói bệnh ở nông ở ngoài thì đừng châm sâu; châm sâu thì tà khí theo kim mà vào, cho nên nói là trái lại chìm vào.

Da, thịt, gân, mạch mỗi thứ ở một chỗ ấy, là nói kinh lạc mỗi đường có phần chủ riêng.

Châm vào năm mạch thì chết ấy, là nói bệnh ở trong, khí đã bất túc, mà chỉ dùng kim tả hết các mạch âm. Châm vào ba mạch dương ấy, chỉ nói là tả hết khí ba kinh dương, khiến người bệnh kiệt sức không hồi lại được. Cướp âm thì chết ấy, là nói lấy huyệt Xích Ngũ Lý mà châm tới năm lần. Cướp dương thì phát cuồng ấy, là lời nói thẳng."

Giảng: Đoạn giải này sửa lại một cách hiểu dễ sai. Ở thiên 1, "tà khí tại thượng, trọc khí tại trung, thanh khí tại hạ" nghe như một sự phân tầng tĩnh của khí trong mạch. Thiên 3 giải nó thành ba con đường vào của bệnh:

• Tà khí — tức phong tà — trúng người từ phần cao, vì "phong là dương tà, tính bốc lên" (Tố Vấn thiên 42 Phong luận nói rõ hơn).
• Trọc khí — sinh từ ăn uống không điều độ, nóng lạnh thất thường — đọng ở trường vị, tức phần giữa.
• Thanh khí — chữ "thanh" (清) ở đây không phải "trong" mà là lạnh, ẩm, tức thấp khí của đất — vào người từ bàn chân.

Cách hiểu này thiết thực hơn nhiều, và nó cho ngay chỉ dẫn điều trị: bệnh do phong tà thì lấy huyệt ở phần trên; bệnh do ăn uống thì lấy hợp huyệt của kinh Dương minh, tức Túc Tam Lý. Nói cách khác, đây là văn bản gốc giải thích vì sao Túc Tam Lý trở thành huyệt số một để điều hòa tràng vị.

Câu "đoạt âm giả tử, ngôn thủ xích chi Ngũ Lý, ngũ vãng giả dã" đặc biệt đáng ghi: nó chỉ đích danh huyệt và cả số lần. Thiên 2 đã nêu Ngũ Lý là "ngũ du chi cấm"; đến đây mới rõ lý do — châm huyệt này đến năm lần thì khí âm của năm tạng bị rút cạn. Thiên 55 (Nghịch thuận) nhắc lại. Người đọc hôm nay nên xem đây là ví dụ cổ nhất về khái niệm liều lượng gây hại của một thủ thuật.

释4. Giải đoạn xem sắc, xét mắt, giữ tâm

睹其色，察其目，知其散复……言上工知相五色于目，有知调尺寸大小缓急滑涩，以言所病也。调气在于终始一者，持心也。

Dịch: "Xem sắc của người ta, xét mắt của người ta, biết khí tan hay khí lại; làm cho hình thể chuyên nhất, nghe động tĩnh của người ta ấy, là nói thầy giỏi biết xem năm sắc ở mắt, lại biết xét mạch ở bộ xích bộ thốn xem lớn nhỏ, hoãn cấp, trơn sáp, mà nói ra được bệnh ở đâu. Biết tà hay chính ấy, là biết bàn về gió hư tà với gió chính tà.

Tay phải chủ việc đẩy vào, tay trái giữ mà chặn lại ấy, là nói cách cầm kim khi vào khi ra. Khí đến thì rút kim ấy, là nói bổ tả đã điều được khí thì rút kim. Điều khí cốt ở đầu cuối như một ấy, là giữ lấy cái tâm.

Chỗ giao nhau của các tiết có ba trăm sáu mươi lăm hội ấy, là nói lạc mạch thấm tưới vào các tiết."

Giảng: Hai câu ngắn mà nặng.

"Điều khí tại ư chung thủy nhất giả, trì tâm dã." Từ đầu đến cuối một buổi châm phải giữ một tâm trạng không đổi — đó là "trì tâm". Đây là mệnh đề đạo đức nghề nghiệp sớm nhất của khoa châm, và nó không nói về y đức theo nghĩa cư xử, mà nói về sự chuyên chú như một điều kiện kỹ thuật: tâm tán thì tay không giữ được khí. Tố Vấn thiên 54 (Châm giải) và thiên 25 (Bảo mệnh toàn hình luận) đều có ý tương tự: "như lâm thâm uyên, thủ như ác hổ, thần vô doanh ư chúng vật".

"Tiết chi giao tam bách lục thập ngũ hội giả, lạc mạch chi sấm quán chư tiết giả dã." Thiên 1 nói "tiết" là nơi thần khí ra vào; ở đây bổ sung: cái làm cho các tiết được nuôi là lạc mạch thấm tưới. Vậy huyệt không phải điểm cô lập mà là nút trên một mạng lưới tưới thấm.

Còn "hư tà" và "chính tà": thiên 79 (Tuế lộ luận) và thiên 77 (Cửu cung bát phong) phân biệt rõ — hư tà là gió trái mùa trái hướng, mạnh và hại; chính tà là gió đúng mùa đúng hướng, nhẹ, chỉ làm bệnh khi người đang yếu. Biết phân biệt hai thứ ấy mới định được bệnh nặng nhẹ.

释5. Giải trùng kiệt và nghịch quyết

所谓五脏之气已绝于内者，脉口气内绝不至，反取其外之病处与阳经之合……阳气至则内重竭，重竭则死矣，其死也，无气以动，故静。

Dịch: "Cái gọi là khí năm tạng đã tuyệt ở trong ấy, là khí ở mạch khẩu đã dứt bên trong không tới nữa; thế mà lại đi lấy chỗ bệnh ở ngoài cùng hợp huyệt của kinh dương, lại còn lưu kim để dẫn dương khí tới. Dương khí tới thì bên trong bị cạn chồng lên cạn; cạn chồng lên cạn thì chết. Cái chết ấy không còn khí để cử động, cho nên lặng lẽ.

Cái gọi là khí năm tạng đã tuyệt ở ngoài ấy, là khí ở mạch khẩu đã dứt bên ngoài không tới nữa; thế mà lại đi lấy các du huyệt ở bốn đầu chi, lại còn lưu kim để dẫn âm khí tới. Âm khí tới thì dương khí trái lại đi vào trong; vào trong thì nghịch, nghịch thì chết. Cái chết ấy âm khí còn thừa, cho nên vật vã.

Sở dĩ phải xét mắt người ta, là vì năm tạng khiến năm sắc theo đó mà sáng; sắc đã sáng thì tiếng nói cũng rõ. Tiếng nói rõ ấy, tức là giọng nói khác với lúc bình thường."

Giảng: So với thiên 1, đoạn này bổ sung cơ chế của hai tai biến. Điểm mới là chi tiết "hữu lưu châm" — lỗi không chỉ ở chọn sai huyệt mà còn ở lưu kim để dẫn khí. Nghĩa là: người thầy đã cố ý làm mạnh thêm cái việc sai, khiến hậu quả tới nhanh hơn.

Cặp "kỳ tử dã tĩnh" và "kỳ tử dã táo" được giải thích rõ ràng: chết lặng lẽ là vì không còn khí để cử động (âm dương đều cạn); chết vật vã là vì âm khí còn thừa mà dương bị dồn vào trong nên nghịch loạn. Cách phân biệt này về sau thành nền cho biện chứng vong âm – vong dương: vong dương thì mồ hôi lạnh, chân tay lạnh, người lịm; vong âm thì mồ hôi nóng, bứt rứt, vật vã.

Câu cuối về mắt và giọng nói là một mảnh chẩn đoán học quý: năm tạng đầy đủ thì thần sáng ở mắt và tiếng nói có lực; hai thứ ấy thay đổi là dấu hiệu sớm. Chữ "thanh chương" (声章) ở đây các nhà chú giải hiểu là giọng nói khác thường — có thể to gắt bất thường hoặc yếu hẳn đi — chứ không phải "tiếng nói vang rõ" theo nghĩa tốt. Đây cũng là một trong những chỗ Nội Kinh dạy nghe tiếng để đoán bệnh, tức văn chẩn.

• 神者，正气也。客者，邪气也 · Thần giả, chính khí dã; khách giả, tà khí dã · Thần là chính khí, khách là tà khí. — Câu khóa nghĩa quan trọng nhất của thiên, ngăn chữ "thần" trong khoa châm trôi về phía huyền hoặc.
• 上守神者，守人之血气有余不足，可补泻也 · Thượng thủ thần giả, thủ nhân chi huyết khí hữu dư bất túc, khả bổ tả dã · Thầy giỏi giữ thần tức là nắm chỗ khí huyết người ta thừa hay thiếu mà bổ hay tả. — Định nghĩa thao tác được của "thủ thần".
• 在门者，邪循正气之所出入也 · Tại môn giả, tà tuần chính khí chi sở xuất nhập dã · Tà khí đi vào theo chính lối mà chính khí ra vào. — Cơ sở của mọi lời dặn về phòng tà sau khi ra mồ hôi, sau khi gắng sức.
• 针以得气，密意守气勿失也 · Châm dĩ đắc khí, mật ý thủ khí vật thất dã · Kim đã được khí thì dồn ý giữ lấy khí, đừng để mất. — Mô tả sớm nhất về "thủ khí" sau khi đắc khí.
• 宛陈则除之者，去血脉也 · Uyển trần tắc trừ chi giả, khứ huyết mạch dã · "Ứ lâu thì trừ đi" nghĩa là chích bỏ huyết ở mạch. — Cơ sở văn bản của phép thích lạc phóng huyết.
• 调气在于终始一者，持心也 · Điều khí tại ư chung thủy nhất giả, trì tâm dã · Điều khí cốt ở đầu cuối như một, tức là giữ lấy cái tâm. — Mệnh đề đạo nghề sớm nhất của khoa châm: chuyên chú là điều kiện kỹ thuật.
• 奪阴者死，言取尺之五里，五往者也 · Đoạt âm giả tử, ngôn thủ xích chi Ngũ Lý, ngũ vãng giả dã · "Cướp âm thì chết" là nói châm huyệt Xích Ngũ Lý tới năm lần. — Ví dụ cổ nhất về liều lượng gây hại của một thủ thuật.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Thần · Khách	神 · 客	Thần là chính khí của người bệnh, khách là tà khí đến từ ngoài; "thần khách" là cảnh hai bên gặp nhau.
Thủ thần	守神	Nắm lấy chỗ khí huyết thừa hay thiếu mà quyết định bổ tả, đối lập với "thủ hình" là bám vào phép châm sẵn có.
Khí khẩu	气口	Thốn khẩu ở cổ tay, chỗ bắt mạch quyết định hư thực trước khi châm.
Từ tật	徐疾	Vào kim chậm rút nhanh là bổ; vào nhanh rút chậm là tả.
Đắc khí · Thủ khí	得气 · 守气	Kim chạm được khí, rồi dồn ý giữ lấy khí không để tan mất.
Trọc khí	浊气	Phần đục của đồ ăn thức uống đọng ở trường vị; bệnh do ăn uống thì lấy hợp huyệt Dương minh.
Thanh khí	清气	Ở đây nghĩa là khí ẩm lạnh của đất, vào người từ bàn chân — không phải "khí trong".
Hư tà · Chính tà	虚邪 · 正邪	Gió trái mùa trái hướng là hư tà, hại nặng; gió đúng mùa là chính tà, chỉ làm bệnh khi người yếu.
Trùng kiệt	重竭	Âm đã tuyệt trong mà còn dẫn dương ra ngoài, thành cạn chồng lên cạn; chết lặng lẽ.
Nghịch quyết	逆厥	Dương đã tuyệt ngoài mà còn dẫn âm vào trong, khí nghịch loạn; chết vật vã.
Trì tâm	持心	Giữ một tâm trạng chuyên chú không đổi suốt buổi châm.
Thanh chương	声章	Giọng nói khác hẳn ngày thường, một dấu hiệu của văn chẩn.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi gọi thiên này là "tự chú của Linh Khu", và khuyên người học nhất định phải đọc kèm thiên 1, chép hai thiên thành hai cột đối chiếu. Ông cũng nhận xét rằng thiên 3 không giải hết thiên 1 — đoạn chín loại kim và đoạn mười hai nguyên huyệt không được nhắc tới — nên ngờ rằng bản gốc còn dài hơn, hoặc người chú chỉ nhắm vào phần lý luận khó nhất.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh tán thưởng lời giải "thần giả, chính khí dã", cho rằng nhờ câu ấy mà phép châm không rơi vào chỗ bùa chú. Ông cũng giảng rõ chữ "thanh khí tại hạ": chữ "thanh" ở đây thông với "lãnh", chỉ thấp khí của đất, nên mới nói "tất tòng túc thủy" — vào người từ bàn chân; ai hiểu là "khí trong" thì cả đoạn thành vô nghĩa.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú ý tới chỗ thiên 3 giải "kỳ lai bất khả phùng" thành "khí thịnh bất khả bổ", khác với cách hiểu theo chiều kinh mạch. Ông cho rằng hai cách không mâu thuẫn: chiều đi của khí và trạng thái thịnh hư của khí vốn là hai mặt của một việc, người châm phải xét cả hai.

Đan Ba Nguyên Giản cùng các nhà hiệu khám Nhật Bản xem thiên này là chứng cứ quý cho thấy Linh Khu gồm nhiều tầng văn bản được biên tập ở những thời điểm khác nhau; việc một thiên chú giải được xếp ngang hàng với kinh văn là hiện tượng đáng lưu ý khi nghiên cứu quá trình hình thành của bộ sách.

• Câu "tà đi vào theo chính lối mà chính khí ra vào" là lý do cổ nhân dặn: vừa ra mồ hôi thì đừng tắm lạnh, đừng đứng trước quạt hay điều hòa, đừng cởi áo ngay ngoài trời gió. Lúc lỗ chân lông đang mở là lúc dễ nhiễm nhất.
• Lời giải "trọc khí ở giữa là do nóng lạnh không thích nghi, ăn uống không điều độ" quy phần lớn bệnh tiêu hóa về hai nguyên nhân rất đời thường: ăn uống thất thường và đồ ăn quá nóng quá lạnh. Đây vẫn là chỗ dễ sửa nhất trong sinh hoạt.
• "Thanh khí ở dưới, trúng người tất từ bàn chân" là cơ sở của thói quen giữ ấm chân, không đi chân trần trên nền lạnh ẩm, không ngồi lâu trên nền đất — nhất là với người hay đau lưng gối, phụ nữ hay lạnh bụng.
• Cặp "vong âm – vong dương" với hai kiểu biểu hiện, một bên lịm đi một bên vật vã, là dấu hiệu nặng cần đưa đi cấp cứu ngay, không phải chỗ để tự xử trí tại nhà.
• "Trì tâm" — giữ tâm chuyên nhất từ đầu đến cuối — đáng mượn cho bất kỳ việc nào cần độ chính xác. Với người bệnh, nó cũng có nghĩa: trong lúc được châm cứu hay xoa bóp thì nên nằm yên và để ý vào cảm giác của mình, thay vì xem điện thoại.

• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — kinh văn mà thiên này chú giải; bắt buộc phải đọc song song từng câu.
• Thiên 2 · Bản du — nêu Ngũ Lý là "ngũ du chi cấm"; thiên 3 cho biết lý do và số lần châm gây hại.
• Thiên 55 · Nghịch thuận — nhắc lại điều cấm về huyệt Ngũ Lý và bàn thêm về lúc nào nên châm lúc nào không.
• Thiên 77 · Cửu cung bát phong và Thiên 79 · Tuế lộ luận — phân biệt hư tà với chính tà mà thiên này chỉ nhắc tên.
• Tố Vấn thiên 54 · Châm giải — cũng là một thiên chú giải lời kinh về phép châm, có thể đọc như bản tương ứng bên Tố Vấn của thiên này.