"Quan châm" (官针) nghĩa là dùng kim đúng chức phận: chữ "quan" ở đây là chức trách, phận sự — mỗi loại kim có một việc riêng, mỗi loại bệnh có một phép châm riêng, không thể lẫn lộn. Nếu thiên 1 kê ra chín loại kim và thiên 2 kê ra các huyệt, thì thiên này kê ra các phép châm — và đây là bản phân loại thủ pháp châm cứu hoàn chỉnh nhất, sớm nhất còn lại.

Mở đầu là bốn lỗi phối hợp sai, nêu thành hai cặp đối xứng: bệnh nông mà châm sâu thì làm tổn thịt lành, da sinh ung nhọt; bệnh sâu mà châm nông thì bệnh khí không tháo được, trái lại hóa mủ lớn; bệnh nhỏ mà kim to thì tả khí quá đà, tất thành hại; bệnh lớn mà kim nhỏ thì khí không tháo ra được, cũng hỏng. Bốn câu ấy nói gọn một nguyên tắc: kim, độ sâu và bệnh phải khớp nhau về mức độ.

Phần thân thiên là ba bảng phân loại chồng lên nhau, mỗi bảng theo một con số tượng trưng:

• Cửu thích (九刺) — chín phép châm, ứng với chín biến;
• Thập nhị tiết thích (十二节刺) — mười hai phép châm, ứng với mười hai kinh;
• Ngũ thích (五刺) — năm phép châm, ứng với năm tạng, nhắm vào năm tầng da – mạch – gân – thịt – xương.

Xen giữa là tam thích (三刺) — phép châm ba tầng để "cốc khí" ra: nông trước để đuổi dương tà, sâu hơn để đuổi âm tà, sâu nhất để dẫn cốc khí tới.

Nhiều phép trong đây đến nay vẫn dùng dưới tên khác: tề thích và dương thích là tiền thân của lối châm vây quanh một điểm đau; hợp cốc thích là lối châm ba hướng như chân gà trong cơ; cự thích là lối châm bên đối diện; tán thích là lối chích nông nhiều mũi cho ra máu ở chỗ ung sưng.

释1. Bốn lỗi phối hợp sai

疾浅针深，内伤良肉，皮肤为痈；病深针浅，病气不泻，反为大脓。病小针大，气泻太甚，疾必为害；病大针小，气不泄泻，亦复为败。

Dịch: "Phàm chỗ cốt yếu của phép châm, dùng kim đúng chức phận là diệu nhất. Chín loại kim mỗi loại có chỗ thích hợp riêng, dài ngắn lớn nhỏ mỗi thứ có chỗ dùng riêng. Không dùng đúng chỗ thì bệnh không chuyển được.

Bệnh nông mà châm sâu thì làm tổn thương thịt lành bên trong, da sinh ung nhọt. Bệnh sâu mà châm nông thì bệnh khí không tháo được, trái lại hóa thành mủ lớn. Bệnh nhỏ mà kim to thì tả khí quá đà, bệnh tất thành hại. Bệnh lớn mà kim nhỏ thì khí không tháo ra được, cũng lại hỏng. Mất chỗ thích hợp của cây kim: kim lớn thì tả mất, kim nhỏ thì bệnh không chuyển.

Đã nói cái sai rồi, xin nói chỗ nên dùng."

Giảng: Bốn lỗi chia làm hai trục: độ sâu và kích cỡ kim. Cả bốn đều là lỗi về mức độ, không phải lỗi về chỗ — tức là châm đúng huyệt vẫn có thể hỏng nếu không đúng liều.

Đáng chú ý là hậu quả được mô tả rất cụ thể: châm sâu quá thì "nội thương lương nhục, bì phu vi ung" — tổn thịt lành, da hóa nhọt; châm nông quá thì tà không ra được mà "phản vi đại nùng" — quay vào hóa mủ. Hai hậu quả ấy đều là nhiễm trùng và áp-xe, cho thấy người xưa đã quan sát được biến chứng thật của thủ thuật.

Nguyên tắc rút ra vẫn còn nguyên giá trị: cường độ của can thiệp phải tương xứng với mức độ của bệnh. Can thiệp quá tay với bệnh nhẹ cũng nguy như can thiệp quá nhẹ với bệnh nặng.

释2. Chín loại kim dùng cho bệnh nào

病在皮肤无常处者，取以镵针于病所，肤白勿取……病在五脏固居者，取以锋针，泻于井荥分输，取以四时。

Dịch:

Bệnh	Kim dùng	Cách dùng
Ở da dẻ, không có chỗ nhất định	Sàm châm	Châm ngay chỗ bệnh; nếu da đã trắng nhợt thì chớ châm
Ở khoảng giữa các thớ thịt	Viên châm	Xoa day ngay chỗ bệnh
Ở kinh lạc, chứng tý lâu ngày cố chấp	Phong châm	Chích ra huyết
Ở mạch, khí ít, đáng phải bổ	Đề châm	Ấn lên các huyệt tỉnh, huỳnh và các du huyệt
Thành mủ lớn	Phi châm	Rạch tháo mủ
Tý khí phát dữ dội	Viên lợi châm	Lấy khí bạo phát
Tý khí đau mà không đi	Hào châm	Lưu kim lâu
Ở bên trong (sâu)	Trường châm	Châm sâu
Phù thũng, khớp không thông	Đại châm	Tháo nước ở khớp
Ở năm tạng, đóng chặt không chuyển	Phong châm	Tả ở tỉnh, huỳnh và các du huyệt, chọn theo bốn mùa

Giảng: Bảng này là phần ứng dụng của đoạn kê chín kim ở thiên 1. Điểm cần nắm: sự lựa chọn dựa trên tầng bệnh và tính chất bệnh, không dựa trên tên bệnh.

Hai chi tiết đáng lưu ý. Thứ nhất, câu "phu bạch vật thủ" — da đã trắng nhợt thì chớ châm. Da trắng nhợt tại chỗ nghĩa là khí huyết nơi ấy đã không tới; châm thêm chỉ làm hại. Đây là một chống chỉ định tại chỗ rất tinh.

Thứ hai, phong châm xuất hiện hai lần với hai công dụng khác nhau: chích lạc ra huyết cho chứng tý lâu ngày, và tả ở tỉnh huỳnh du cho bệnh năm tạng "cố cư" — tức bệnh đã bám chặt. Kèm theo là "thủ dĩ tứ thời" — chọn huyệt theo mùa, nối với đoạn cuối thiên 2.

释3. Chín phép châm ứng chín biến

凡刺有九，以应九变。一曰输刺……八曰巨刺，巨刺者，左取右，右取左。九曰焠刺，焠刺者，刺燔针则取痹也。

Dịch: "Phàm phép châm có chín, để ứng với chín biến:

#	Tên phép	Nghĩa
1	Du thích	Châm các huyệt huỳnh, du của các kinh và các du huyệt của tạng
2	Viễn đạo thích	Bệnh ở trên thì lấy huyệt ở dưới — châm các du huyệt của phủ
3	Kinh thích	Châm chỗ lạc mạch kết tụ trên đường kinh lớn
4	Lạc thích	Châm huyết mạch của các lạc nhỏ
5	Phân thích	Châm vào khoảng giữa các thớ thịt
6	Đại tả thích	Dùng phi châm rạch tháo mủ lớn
7	Mao thích	Châm chứng phù tý ở phần da
8	Cự thích	Bệnh bên trái lấy huyệt bên phải, bên phải lấy bên trái
9	Tốt thích	Đốt kim đỏ mà châm, dùng lấy chứng tý

Giảng: Chín phép này phân loại theo đối tượng châm: châm huyệt (du thích), châm xa chỗ bệnh (viễn đạo thích), châm trên kinh (kinh thích), châm lạc nhỏ (lạc thích), châm khe thịt (phân thích), rạch mủ (đại tả thích), châm nông ở da (mao thích), châm bên đối diện (cự thích), châm kim nóng (tốt thích).

Hai phép đáng bàn riêng.

Cự thích (巨刺) — bệnh bên này châm bên kia — là một trong những phép độc đáo nhất của Đông y, dựa trên sự bắt chéo của kinh mạch qua đường giữa. Tố Vấn thiên 63 (Mậu thích luận) phân biệt rõ: cự thích là châm vào kinh bên đối diện, còn mậu thích (缪刺) là châm vào lạc bên đối diện. Phép này đến nay vẫn dùng khi chỗ đau không châm được (có vết thương, bó bột), hoặc khi bệnh mới phát ở một bên.

Tốt thích (焠刺) — đốt kim đỏ rồi châm — là tiền thân của hỏa châm. Ý nghĩa nằm ở chỗ nó chữa chứng tý, tức bệnh do hàn thấp bế tắc; cây kim nóng vừa thông vừa làm ấm, đúng nguyên lý "châm hàn tý thì nội nhiệt" của thiên 6.

释4. Mười hai phép châm ứng mười hai kinh

凡刺有十二节，以应十二经。一曰偶刺……十二曰赞刺，赞刺者，直入直出，数发针而浅之出血，是谓治痈肿也。

Dịch: "Phàm phép châm có mười hai tiết, để ứng với mười hai kinh:

#	Tên phép	Cách làm	Chữa chứng
1	Ngẫu thích	Lấy tay dò thẳng vào vùng tim và lưng, đúng chỗ đau; châm một kim đằng trước, một kim đằng sau — phải châm chếch	Tâm tý
2	Báo thích	Châm chỗ đau không cố định, chạy lên chạy xuống; cắm thẳng vào mà không rút kim, tay trái theo chỗ đau mà ấn, rồi mới rút kim châm lại	Đau di động
3	Khôi thích	Châm thẳng rồi châm chếch hai bên, nâng kim tới lui để nới chỗ gân co	Cân tý
4	Tề thích	Một kim vào thẳng, hai kim vào chếch hai bên — cũng gọi là tam thích	Hàn khí hơi sâu
5	Dương thích	Một kim vào chính giữa, bốn kim vào bốn bên, đều châm nông	Hàn khí lan rộng
6	Trực châm thích	Kéo da lên rồi châm	Hàn khí ở nông
7	Du thích	Vào thẳng ra thẳng, ít phát kim mà châm sâu	Khí thịnh mà có nhiệt
8	Đoản thích	Châm chứng cốt tý, lắc nhẹ kim mà đưa sâu dần đến sát xương, rồi day lên day xuống sát xương	Cốt tý
9	Phù thích	Châm chếch vào rồi để nông	Cơ co rút mà lạnh
10	Âm thích	Châm cả hai bên trái phải, ở kinh Thiếu âm sau mắt cá chân	Hàn quyết
11	Bàng châm thích	Một kim thẳng, một kim chếch bên cạnh	Chứng tý đọng lâu không đi
12	Tán thích	Vào thẳng ra thẳng, châm nhiều mũi mà nông, cho ra huyết	Ung sưng

Giảng: So với chín phép trên, mười hai phép này cụ thể hơn nhiều — đây là kỹ thuật tay, không phải phân loại lý thuyết. Ba nhóm nổi lên:

Nhóm châm nhiều kim quanh một điểm: tề thích (ba kim), dương thích (năm kim), bàng châm thích (hai kim), ngẫu thích (trước sau). Nguyên lý chung là vây lấy chỗ bệnh: hàn khí càng sâu thì kim càng tụm lại và càng sâu (tề thích), càng lan rộng thì kim càng tỏa ra và càng nông (dương thích). Đây chính là tiền thân của lối "vi thích" — châm vây quanh — mà châm cứu hiện đại vẫn dùng cho các điểm đau cơ.

Nhóm châm theo tầng mô: trực châm thích kéo da lên rồi châm (chỉ ở lớp da), phù thích châm chếch nông (ở lớp cơ nông), đoản thích đưa kim tới sát xương rồi day (ở lớp xương màng xương). Ba phép này ứng với ba độ sâu của bệnh.

Nhóm chích ra huyết: tán thích — châm nhiều mũi nông cho ra máu ở chỗ ung sưng. Phép này đến nay vẫn dùng dưới dạng chích lể bằng kim ba cạnh.

Riêng báo thích (报刺) là phép xử lý cơn đau di động: cắm kim rồi không rút vội, dùng tay trái dò theo chỗ đau đang chạy, rồi mới rút và châm lại chỗ mới. Cách làm ấy cho thấy người xưa hiểu rằng có loại đau không đứng yên một chỗ, phải đuổi theo mà châm.

Về ngẫu thích, lời dặn "bàng châm chi" — phải châm chếch — là một chống chỉ định an toàn: vùng trước ngực và sau lưng ngang tim không được châm thẳng sâu. Đây là bằng chứng sớm rằng người xưa biết nguy cơ của việc châm sâu vào lồng ngực.

释5. Tam thích: châm ba tầng để cốc khí tới

始刺浅之，以逐邪气，而来血气；后刺深之，以致阴气之邪；最后刺极深之，以下谷气。

Dịch: "Chỗ mạch nằm sâu không trông thấy được thì châm hơi nhẹ tay mà lưu kim lâu, để dẫn khí mạch trong chỗ trống ấy tới. Mạch nông thì chớ châm; hãy ấn chặn mạch lại rồi mới châm, đừng để tinh khí ra, chỉ cho riêng tà khí ra mà thôi.

Cái gọi là tam thích để cốc khí ra, ấy là: châm nông trước, xuyên qua da, để đuổi dương tà ra; châm lần thứ hai thì âm tà ra — hơi sâu thêm một chút, xuyên qua da tới cơ nhục mà chưa vào khoảng giữa các thớ thịt; đã vào khoảng giữa các thớ thịt thì cốc khí ra.

Cho nên phép châm nói rằng: mới châm thì nông, để đuổi tà khí mà dẫn khí huyết tới; sau châm thì sâu, để đưa tà khí ở phần âm ra; cuối cùng châm thật sâu, để dẫn cốc khí xuống — chính là nói điều ấy.

Cho nên người dùng kim mà không biết năm nay khí nào gia lâm, khí thịnh hay suy, hư thực từ đâu dấy lên, thì không thể làm thầy được."

Giảng: Tam thích là một trong những kỹ thuật tinh vi nhất của Nội Kinh: không phải châm một lần tới đích, mà đi xuống theo ba tầng, mỗi tầng đuổi một thứ.

Tầng	Độ sâu	Đuổi gì
Thứ nhất	Xuyên qua da	Dương tà (tà ở phần nông)
Thứ hai	Tới cơ nhục	Âm tà (tà ở phần sâu hơn)
Thứ ba	Vào khoảng giữa các thớ thịt	Cốc khí tới

Cốc khí (谷气) là khí do đồ ăn hóa sinh, tức chính khí. Điều đáng chú ý: mục tiêu cuối cùng của phép châm không phải là đuổi hết tà, mà là dẫn được chính khí tới. Khí đến thì mới có hiệu — đúng như "khí chí nhi hữu hiệu" ở thiên 1. Đây cũng là chỗ khác biệt căn bản giữa quan niệm Đông y và lối nghĩ chỉ nhắm vào loại bỏ tác nhân gây bệnh.

Hai lời dặn trước đó cũng quan trọng: mạch sâu không thấy thì châm nhẹ và lưu kim lâu; mạch nông thì chớ châm thẳng vào mà phải ấn chặn mạch lại đã, để "đừng cho tinh khí ra, chỉ cho tà khí ra". Đây là kỹ thuật tránh làm chảy máu mạch nông.

Câu kết — không biết "niên chi sở gia, khí chi thịnh suy, hư thực chi sở khởi" thì không làm thầy được — trỏ sang học thuyết ngũ vận lục khí: khí của mỗi năm khác nhau, người thầy phải biết năm nay khí gì đang chủ. Bảy thiên lớn của Tố Vấn (thiên 66–74) bàn riêng về điều này.

释6. Năm phép châm ứng năm tạng

凡刺有五，以应五脏。一曰半刺……五曰输刺，输刺者，直入直出，深内之至骨，以取骨痹，此肾之应也。

Dịch: "Phàm phép châm có năm, để ứng với năm tạng:

#	Tên phép	Cách làm	Lấy tầng nào	Ứng tạng
1	Bán thích	Châm nông rồi rút kim nhanh, không để kim làm thương thịt, như nhổ một sợi lông	Khí ở da	Phế
2	Báo văn thích	Châm trái phải trước sau, cốt trúng mạch, để lấy huyết ở kinh lạc	Mạch	Tâm
3	Quan thích	Châm thẳng vào hai bên, tới hết phần trên của gân, để lấy chứng cân tý; cẩn thận chớ để ra huyết. Cũng gọi là uyên thích hay khải thích	Gân	Can
4	Hợp cốc thích	Châm trái phải như chân gà, kim vào khoảng giữa các thớ thịt, để lấy chứng cơ tý	Thịt	Tỳ
5	Du thích	Vào thẳng ra thẳng, châm sâu tới xương, để lấy chứng cốt tý	Xương	Thận

Giảng: Bảng này là bảng chặt chẽ nhất trong ba bảng, vì nó dựa trên một hệ thống có sẵn: ngũ thể — da, mạch, gân, thịt, xương — mà mỗi thứ do một tạng chủ. Phế chủ bì mao, tâm chủ huyết mạch, can chủ cân, tỳ chủ cơ nhục, thận chủ cốt tủy. Từ đó, năm tầng của thân thể tương ứng năm tạng, và năm phép châm ứng với năm tầng.

Ý nghĩa thực hành rất rõ: chứng tý ở tầng nào thì châm tới tầng ấy. Cân tý thì kim phải tới gân (quan thích), cơ tý thì kim phải vào khe thịt (hợp cốc thích), cốt tý thì kim phải tới xương (du thích). Đây là nguyên tắc mà châm cứu hiện đại vẫn theo khi xử trí đau cơ xương khớp.

Ba phép đáng ghi nhớ hình ảnh:

• Bán thích — "như bạt mao trạng", như nhổ một sợi lông: châm nông, rút nhanh, gần như không có cảm giác. Dùng cho bệnh ở da, hợp với phế chủ bì mao. Kỹ thuật này về sau phát triển thành mai hoa châm, kim da đầu.
• Báo văn thích — "vằn báo": châm nhiều mũi trước sau trái phải cho ra huyết, vết châm tản ra như vằn trên mình báo.
• Hợp cốc thích — "kê túc", chân gà: một mũi vào rồi rút lên gần mặt da, đổi hướng châm chếch sang hai bên, thành hình ba ngả như chân gà. Đây là kỹ thuật một kim ba hướng trong cơ, vẫn dùng đến nay cho các điểm đau cơ.

Lưu ý lời dặn ở quan thích: "thận vô xuất huyết" — cẩn thận chớ để ra huyết. Gân vốn ít huyết, châm mà chảy máu là đã trúng mạch, sai tầng.

Cần phân biệt hai chữ du thích (输刺) xuất hiện ba lần trong thiên với ba nghĩa khác nhau: trong cửu thích là châm huyệt huỳnh du; trong thập nhị tiết thích là vào thẳng ra thẳng châm sâu cho chứng nhiệt; trong ngũ thích là châm tới xương cho cốt tý. Đây là một ví dụ về sự chồng chéo thuật ngữ trong Nội Kinh mà người đọc phải theo ngữ cảnh mà hiểu.

• 疾浅针深，内伤良肉，皮肤为痈；病深针浅，病气不泻，反为大脓 · Tật thiển châm thâm, nội thương lương nhục, bì phu vi ung; bệnh thâm châm thiển, bệnh khí bất tả, phản vi đại nùng · Bệnh nông châm sâu thì tổn thịt lành da hóa nhọt; bệnh sâu châm nông thì tà không ra, quay lại hóa mủ. — Nguyên tắc cường độ can thiệp phải tương xứng với mức độ bệnh.
• 巨刺者，左取右，右取左 · Cự thích giả, tả thủ hữu, hữu thủ tả · Bệnh bên trái lấy huyệt bên phải, bên phải lấy bên trái. — Phép châm bên đối diện, dựa trên sự bắt chéo của kinh mạch.
• 始刺浅之，以逐邪气，而来血气；后刺深之，以致阴气之邪；最后刺极深之，以下谷气 · Thủy thích thiển chi, dĩ trục tà khí, nhi lai huyết khí; hậu thích thâm chi, dĩ trí âm khí chi tà; tối hậu thích cực thâm chi, dĩ hạ cốc khí · Ba tầng của phép tam thích. — Mục tiêu cuối cùng của châm không phải đuổi hết tà mà là dẫn được chính khí tới.
• 半刺者，浅内而疾发针，无针伤肉，如拔毛状 · Bán thích giả, thiển nội nhi tật phát châm, vô châm thương nhục, như bạt mao trạng · Bán thích thì châm nông rút nhanh, không làm thương thịt, như nhổ một sợi lông. — Kỹ thuật châm nông cho bệnh ở da, tiền thân của mai hoa châm.
• 合谷刺者，左右鸡足，针于分肉之间，以取肌痹 · Hợp cốc thích giả, tả hữu kê túc, châm ư phân nhục chi gian, dĩ thủ cơ tý · Hợp cốc thích thì châm trái phải như chân gà, kim vào khe thịt để lấy chứng cơ tý. — Kỹ thuật một kim ba hướng, vẫn dùng đến nay.
• 用针者，不知年之所加，气之盛衰，虚实之所起，不可以为工也 · Dụng châm giả, bất tri niên chi sở gia, khí chi thịnh suy, hư thực chi sở khởi, bất khả dĩ vi công dã · Người dùng kim mà không biết khí của năm, thịnh suy của khí, hư thực từ đâu dấy lên thì không thể làm thầy. — Lời nối khoa châm với học thuyết ngũ vận lục khí.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Quan châm	官针	Dùng kim đúng chức phận — mỗi loại kim, mỗi phép châm có việc riêng.
Cửu thích	九刺	Chín phép châm phân theo đối tượng: huyệt, kinh, lạc, khe thịt, da, mủ, bên đối diện, kim nóng.
Cự thích · Mậu thích	巨刺 · 缪刺	Đều châm bên đối diện; cự thích châm vào kinh, mậu thích châm vào lạc.
Tốt thích	焠刺	Đốt kim đỏ rồi châm — tiền thân của hỏa châm, dùng cho chứng tý do hàn.
Thập nhị tiết thích	十二节刺	Mười hai kỹ thuật tay cụ thể, ứng với mười hai kinh.
Tề thích · Dương thích	齐刺 · 扬刺	Vây quanh chỗ bệnh: tề thích ba kim tụm cho hàn khí sâu, dương thích năm kim tỏa cho hàn khí rộng.
Báo thích	报刺	Châm đuổi theo cơn đau di động: cắm kim, tay trái dò chỗ đau mới, rồi rút và châm lại.
Tam thích	三刺	Châm theo ba tầng: nông đuổi dương tà, sâu hơn đuổi âm tà, sâu nhất dẫn cốc khí tới.
Cốc khí	谷气	Khí do đồ ăn hóa sinh, tức chính khí; đích đến của phép châm.
Ngũ thích	五刺	Năm phép châm ứng năm tạng, nhắm vào năm tầng da – mạch – gân – thịt – xương.
Ngũ thể	五体	Da, mạch, gân, thịt, xương — do phế, tâm, can, tỳ, thận lần lượt chủ quản.

Hoàng Phủ Mật trong Châm Cứu Giáp Ất Kinh thu nhận trọn cả ba bảng phân loại của thiên này và xếp thành một quyển riêng về thủ pháp. Nhờ đó các tên phép châm — cự thích, tề thích, dương thích, hợp cốc thích — được truyền lại nguyên vẹn và trở thành thuật ngữ chuẩn của khoa châm suốt hai nghìn năm.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh rằng ba bảng cửu thích, thập nhị tiết thích, ngũ thích không phải ba hệ thống cạnh tranh nhau mà là ba cách nhìn cùng một việc: một bảng phân theo đối tượng, một bảng phân theo kỹ thuật tay, một bảng phân theo tầng mô. Người học nên nắm cả ba rồi phối hợp, chứ đừng chọn một mà bỏ hai.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi lưu ý chỗ chữ "du thích" xuất hiện ba lần với ba nghĩa khác nhau trong cùng một thiên, và cho rằng đây là dấu vết của việc biên tập từ nhiều nguồn; người đọc phải theo ngữ cảnh mà định nghĩa, chớ lấy nghĩa này gán cho chỗ kia.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn kỹ về tam thích, cho rằng đây mới là chỗ tinh túy của toàn thiên. Ông giải thích: sở dĩ phải đi ba tầng là vì tà khí không nằm gọn một chỗ; nếu bổ nhào xuống sâu ngay thì tà ở nông bị đẩy vào trong, đúng như lời "châm thái thâm tắc tà khí phản trầm" của thiên 1. Đi từ nông vào sâu là cách dọn đường từng lớp.

• Nguyên tắc "bệnh nhỏ kim to, bệnh lớn kim nhỏ đều hỏng" đáng mượn cho mọi lựa chọn điều trị: can thiệp quá mạnh với chứng nhẹ cũng có hại như can thiệp quá nhẹ với chứng nặng. Khi được đề nghị một thủ thuật, nên hỏi vì sao chọn mức độ ấy.
• Lời "da đã trắng nhợt thì chớ châm" nhắc rằng chỗ nào khí huyết đã không tới thì không nên tác động thêm. Trong đời sống, đây là lý do không nên xoa bóp mạnh, giác hơi hay chườm nóng lên vùng da tái nhợt, lạnh, mất cảm giác.
• Ý của tam thích — mục tiêu cuối là dẫn chính khí tới, không phải đuổi sạch tà — có thể áp vào cách nghĩ về hồi phục: sau khi đã trừ được nguyên nhân, việc còn lại là nuôi lại sức, và phần ấy mới quyết định có khỏi hẳn hay không.
• Phép "châm vây quanh" (tề thích, dương thích) giải thích vì sao khi bị đau một điểm trên cơ, người ta xoa bóp cả vùng xung quanh chứ không chỉ day đúng điểm đau. Chỗ đau nhất thường không phải chỗ gốc.
• Lời dặn châm chếch ở vùng trước ngực sau lưng là một cảnh báo an toàn đã có từ hai nghìn năm trước: vùng lồng ngực không được tác động sâu. Đây là lý do nên chọn người có chuyên môn khi châm cứu vùng ngực lưng, chứ không tự làm hay nhờ người không được đào tạo.

• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — kê chín loại kim với hình dáng và công dụng; thiên 7 nói rõ dùng kim nào cho bệnh nào.
• Thiên 6 · Thọ yểu cương nhu — nêu "tam biến" (châm doanh, châm vệ, châm hàn tý), một khung phân loại thủ pháp song song với thiên này.
• Thiên 2 · Bản du — phép chọn huyệt theo bốn mùa, được nhắc lại trong câu "tả ư tỉnh huỳnh phân du, thủ dĩ tứ thời".
• Thiên 78 · Cửu châm luận — bàn ý nghĩa tượng số của chín loại kim, bổ sung cho phần ứng dụng ở đây.
• Tố Vấn thiên 63 · Mậu thích luận — phân biệt cự thích với mậu thích, làm rõ phép châm bên đối diện.
• Tố Vấn thiên 50 · Thích yếu luận và thiên 55 · Trường thích tiết luận — bàn thêm về độ nông sâu và các phép châm, đọc đối chiếu với thiên này.