"Căn kết" (根结) nghĩa là gốc và chỗ thắt nút: gốc của mỗi kinh nằm ở đầu ngón tay ngón chân — chính là các huyệt tỉnh — còn chỗ thắt nút nằm ở đầu, ở ngực, ở bụng. Thiên này vì thế vẽ ra mỗi đường kinh như một sợi dây có hai đầu neo, và nói rằng người châm mà không biết hai đầu neo ấy thì "gãy chốt hỏng bản lề", âm dương mất hẳn, không cứu lại được.

Đóng góp riêng của thiên là học thuyết khai – hạp – khu (开阖枢): ba kinh dương và ba kinh âm mỗi bên chia làm ba vai — một cánh cửa mở, một cánh đóng, một cái bản lề. Thái dương là cửa mở, Dương minh là cửa đóng, Thiếu dương là bản lề; Thái âm là cửa mở, Quyết âm là cửa đóng, Thiếu âm là bản lề. Mỗi vai hỏng thì sinh một loại bệnh riêng, và chữa thì lấy ở đúng kinh ấy. Đây là một mô hình rất gọn để hiểu vì sao sáu kinh không phải sáu đường song song mà là một bộ máy có phân công.

Phần sau thiên rẽ sang ba chuyện tưởng rời nhau mà thật ra cùng một mạch. Một là phép đếm năm mươi động mà không một lần ngắt để biết tạng nào đã hết khí — bản đếm mạch định lượng sớm nhất của Đông y. Hai là nhận xét rằng người ăn cao lương và người ăn rau đậu phải châm khác nhau, vì khí huyết của họ khác nhau — một quan sát xã hội học hiếm có trong y thư. Ba là bảng bốn trường hợp hình khí với bệnh khí thuận nghịch, mà kết luận nghiêm khắc nhất là: hình khí và bệnh khí đều bất túc thì không được châm.

Câu kết của thiên — "thượng công bình khí, trung công loạn mạch, hạ công tuyệt khí nguy sinh" — là một trong những lời răn nghề nặng nhất của Nội Kinh.

释1. Âm dương theo mùa và tầm quan trọng của căn kết

奇邪离经，不可胜数，不知根结，五脏六府，折关败枢，开阖而走，阴阳大失，不可复取。九针之玄，要在终始。

Dịch: Kỳ Bá nói: "Trời đất cảm nhau, lạnh ấm dời đổi, đạo của âm dương thì bên nào ít bên nào nhiều? Đạo âm là số chẵn, đạo dương là số lẻ. Bệnh phát về mùa xuân mùa hạ thì âm khí ít, dương khí nhiều, âm dương không điều hòa — vậy bổ cái gì, tả cái gì? Bệnh phát về mùa thu mùa đông thì dương khí ít, âm khí nhiều; âm khí thịnh mà dương khí suy, cho nên thân cây lá cỏ khô héo, mưa ẩm dồn xuống. Âm dương dời đổi lẫn nhau — vậy tả cái gì, bổ cái gì?

Tà khí lệch lạc rời khỏi đường kinh thì nhiều không kể xiết. Không biết căn và kết, thì năm tạng sáu phủ sẽ gãy chốt hỏng bản lề, cửa mở cửa đóng đều bung ra, âm dương mất lớn, không lấy lại được nữa. Cái huyền diệu của chín loại kim, cốt ở chỗ biết đầu và cuối. Cho nên biết được đầu cuối thì một lời là xong; không biết đầu cuối thì đạo của cây kim tuyệt hết."

Giảng: Đoạn mở đầu nêu một khó khăn thực tế: khí trời bốn mùa vốn đã lệch — xuân hạ thì dương nhiều âm ít, thu đông thì ngược lại — vậy khi người mắc bệnh theo mùa, người thầy lấy gì làm chuẩn để bổ tả? Câu trả lời của cả thiên là: lấy căn kết của kinh mạch làm chuẩn, tức lấy cấu trúc bên trong con người, chứ không lấy khí mùa bên ngoài.

"Âm đạo ngẫu, dương đạo kỳ" — đạo âm là số chẵn, đạo dương là số lẻ — là một mệnh đề tượng số, và cũng là lý do Nội Kinh hay dùng số lẻ (một, ba, năm, chín) khi nói về dương, số chẵn khi nói về âm.

Bốn chữ "chiết quan bại khu" (gãy chốt hỏng bản lề) là hình ảnh mở đường cho học thuyết khai hạp khu ở đoạn sau. Còn "yếu tại chung thủy" — cốt ở biết đầu cuối — vừa chỉ hai đầu căn và kết của kinh, vừa là tên của thiên 9 (Chung thủy), cho thấy hai thiên này vốn là một cặp.

释2. Căn và kết của ba kinh dương; học thuyết khai hạp khu

太阳根于至阴，结于命门。命门者，目也。阳明根于厉兑，结于颡大……太阳为开，阳明为阖，少阳为枢。

Dịch: "Thái dương gốc ở Chí Âm, thắt nút ở Mệnh Môn; mệnh môn tức là mắt. Dương minh gốc ở Lệ Đoài, thắt nút ở Tảng Đại; tảng đại tức là chỗ kẹp hai bên tai. Thiếu dương gốc ở Khiếu Âm, thắt nút ở Song Lung; song lung tức là trong tai.

Thái dương là cửa mở, Dương minh là cửa đóng, Thiếu dương là bản lề.

Cho nên cửa mở mà gãy thì thịt và khớp rã rời mà bệnh dữ nổi lên; vậy bệnh dữ thì lấy ở Thái dương, xem chỗ nào thừa chỗ nào thiếu. "Rã rời" ấy là da thịt teo khô mà yếu đi.

Cửa đóng mà gãy thì khí không có chỗ dừng nghỉ, mà chứng nuy nổi lên; vậy chứng nuy thì lấy ở Dương minh, xem thừa thiếu. "Không có chỗ dừng nghỉ" ấy là chân khí bị đọng lại mà tà khí chiếm chỗ.

Bản lề mà gãy thì xương lắc lư, đứng không vững trên đất; vậy chứng xương lắc thì lấy ở Thiếu dương, xem thừa thiếu. "Xương lắc lư" ấy là khớp chùng mà không giữ lại được. Sở dĩ gọi là "cốt diêu" vì nó lung lay — phải truy cho đến gốc của nó."

Giảng: Đây là đoạn quan trọng nhất của thiên. Ba kinh dương được ví như một bộ cửa:

• Thái dương là khai — cánh cửa mở ra ngoài, chủ phần biểu, chống đỡ ngoại tà. Nó hỏng thì phòng tuyến ngoài vỡ, bệnh phát dữ dội và nhanh, đồng thời da thịt teo khô vì không được khí vệ nuôi.
• Dương minh là hạp — cánh cửa đóng vào trong, chủ việc thu nạp, hóa sinh khí huyết. Nó hỏng thì khí không có chỗ dừng, tứ chi không được nuôi, sinh chứng nuy (teo yếu, liệt mềm). Đây chính là cơ sở văn bản của nguyên tắc nổi tiếng "trị nuy độc thủ Dương minh" trong Tố Vấn thiên 44 (Nuy luận).
• Thiếu dương là khu — cái bản lề, chủ việc xoay chuyển ra vào giữa biểu và lý. Nó hỏng thì khớp chùng, xương lắc, đứng không vững.

Về căn, cả ba đều là huyệt tỉnh ở đầu ngón chân: Chí Âm, Lệ Đoài, Khiếu Âm. Về kết, cả ba đều ở vùng đầu mặt và đều liên quan tới khiếu: Thái dương kết ở mắt, Dương minh kết ở vùng trán thái dương kẹp hai bên tai, Thiếu dương kết ở trong tai. Điều này ăn khớp với đoạn ở thiên 4 nói huyết khí các kinh đều lên mặt mà chạy vào các khiếu.

Cần lưu ý chữ mệnh môn (命门) ở đây được kinh văn tự chú là mắt — hoàn toàn khác với "mệnh môn" trong Nan Kinh (chỉ thận phải) và trong học thuyết mệnh môn hỏa của Trương Giới Tân, Triệu Hiến Khả đời Minh. Đây là một ví dụ điển hình về việc cùng một thuật ngữ mang nghĩa khác nhau qua các thời kỳ; đọc cổ thư mà không phân biệt thì sẽ lẫn.

释3. Căn và kết của ba kinh âm

太阴根于隐白，结于太仓。少阴根于涌泉，结于廉泉。厥阴根于大敦，结于玉英，络于膻中。太阴为开，厥阴为阖，少阴为枢。

Dịch: "Thái âm gốc ở Ẩn Bạch, thắt nút ở Thái Thương. Thiếu âm gốc ở Dũng Tuyền, thắt nút ở Liêm Tuyền. Quyết âm gốc ở Đại Đôn, thắt nút ở Ngọc Anh, nối lạc với Đản Trung.

Thái âm là cửa mở, Quyết âm là cửa đóng, Thiếu âm là bản lề.

Cho nên cửa mở mà gãy thì kho lẫm không có chỗ chuyển đi, sinh chứng cách động; chứng cách động thì lấy ở Thái âm, xem thừa thiếu — cửa mở mà gãy là khí bất túc mà sinh bệnh vậy.

Cửa đóng mà gãy thì khí tuyệt mà hay buồn; chứng hay buồn thì lấy ở Quyết âm, xem thừa thiếu.

Bản lề mà gãy thì mạch có chỗ thắt lại mà không thông; chỗ không thông thì lấy ở Thiếu âm, xem thừa thiếu. Hễ có chỗ thắt kết thì đều lấy theo phép bất túc."

Giảng: Ba kinh âm cũng chia vai như ba kinh dương, nhưng nội dung khác hẳn vì phần âm chủ việc bên trong:

• Thái âm là khai — Tỳ chủ vận hóa, mở đường cho thức ăn chuyển đi. Hỏng thì "thương lẫm vô sở du" — kho lẫm không chuyển được, sinh chứng cách động: trên thì nghẹn không nuốt được, dưới thì tháo tuột. Kinh văn nói rõ đây là bệnh do khí bất túc, không phải do tà thực.
• Quyết âm là hạp — Can chủ sơ tiết và tàng huyết, đóng lại mà giữ. Hỏng thì "khí tuyệt nhi hỷ bi" — hay buồn bã. Việc gắn chứng buồn rầu với Quyết âm can rất đáng chú ý, vì thường người ta chỉ nhớ "can chủ nộ"; ở đây Nội Kinh cho thấy can khí tuyệt thì lại sinh bi.
• Thiếu âm là khu — Thận chủ thủy hỏa, là bản lề của âm. Hỏng thì mạch có chỗ kết mà không thông.

Về kết, ba kinh âm đều thắt nút ở thân mình chứ không ở đầu: Thái âm ở Thái Thương (tức Trung Quản, vùng dạ dày), Thiếu âm ở Liêm Tuyền (dưới cằm, chỗ cuống lưỡi), Quyết âm ở Ngọc Anh (trên ngực) và nối với Đản Trung (giữa ngực). Đối chiếu với ba kinh dương kết ở đầu mặt, ta thấy một bố cục rất chỉnh: dương kết ở trên và ngoài, âm kết ở giữa và trong.

Câu chốt "hữu kết giả, giai thủ chi bất túc" — hễ có chỗ thắt kết thì đều chữa theo phép bất túc — là một chỉ dẫn quan trọng: chỗ tắc nghẽn trong kinh mạch thường do khí huyết không đủ để đẩy đi, nên phải bổ chứ không phải cứ thấy tắc là tả.

释4. Căn, lưu, chú, nhập của sáu kinh dương

足太阳根于至阴，溜于京骨，注于昆仑，入于天柱、飞扬也。

Dịch: "Túc Thái dương gốc ở Chí Âm, chảy qua Kinh Cốt, rót vào Côn Lôn, nhập ở Thiên Trụ và Phi Dương.

Túc Thiếu dương gốc ở Khiếu Âm, chảy qua Khâu Khư, rót vào Dương Phụ, nhập ở Thiên Dung và Quang Minh.

Túc Dương minh gốc ở Lệ Đoài, chảy qua Xung Dương, rót vào Hạ Lăng, nhập ở Nhân Nghênh và Phong Long.

Thủ Thái dương gốc ở Thiếu Trạch, chảy qua Dương Cốc, rót vào Thiếu Hải, nhập ở Thiên Song và Chi Chính.

Thủ Thiếu dương gốc ở Quan Xung, chảy qua Dương Trì, rót vào Chi Câu, nhập ở Thiên Dũ và Ngoại Quan.

Thủ Dương minh gốc ở Thương Dương, chảy qua Hợp Cốc, rót vào Dương Khê, nhập ở Phù Đột và Thiên Lịch.

Đó là mười hai kinh; hễ lạc mạch nào thịnh lên thì đều nên lấy ở đó."

Giảng: Đoạn này bổ sung cho đoạn căn kết một cấu trúc bốn tầng: căn – lưu – chú – nhập. Ba tầng đầu tương ứng đại khái với tỉnh, nguyên, kinh của hệ ngũ du. Riêng tầng nhập thì mỗi kinh có hai huyệt: một ở cổ và một ở chi.

Đây là chỗ tinh tế. Huyệt "nhập" ở cổ (Thiên Trụ, Thiên Dung, Nhân Nghênh, Thiên Song, Thiên Dũ, Phù Đột) chính là các huyệt vùng cổ đã được kê ở thiên 2 — đó là chỗ kinh dương đi vào phần đầu. Còn huyệt "nhập" ở chi (Phi Dương, Quang Minh, Phong Long, Chi Chính, Ngoại Quan, Thiên Lịch) đều là lạc huyệt của kinh ấy — chỗ biệt lạc tách ra để nối sang kinh biểu lý.

Vậy mỗi kinh dương có hai cửa vào: một cửa lên đầu, một cửa sang kinh cặp đôi với nó. Thiên 10 (Kinh mạch) sẽ bàn kỹ về mười lăm lạc mạch này.

释5. Năm mươi động: phép đếm mạch để biết tạng nào hết khí

五十动而不一代者，五脏皆受气。四十动一代者，一脏无气。……不满十动一代者，五脏无气，予之短期。

Dịch: "Một ngày một đêm khí vận hành năm mươi vòng, để nuôi cái tinh của năm tạng; ai không ứng với con số ấy thì gọi là cuồng sinh (sống mà loạn). Gọi là năm mươi vòng, tức là năm tạng đều được nhận khí. Giữ lấy mạch ở cửa mạch mà đếm số lần mạch đến:

• Năm mươi lần động mà không một lần ngắt quãng — năm tạng đều được khí.
• Bốn mươi lần động mà một lần ngắt — một tạng không có khí.
• Ba mươi lần động mà một lần ngắt — hai tạng không có khí.
• Hai mươi lần động mà một lần ngắt — ba tạng không có khí.
• Mười lần động mà một lần ngắt — bốn tạng không có khí.
• Chưa đầy mười lần động đã một lần ngắt — năm tạng không có khí; hãy định cho kỳ hạn ngắn.

Cốt yếu vẫn ở chỗ đầu cuối. Gọi là "năm mươi động mà không một lần ngắt" thì lấy đó làm thường. Nhờ vậy mà biết kỳ hạn của năm tạng. Định kỳ hạn ngắn cho người ta là khi mạch lúc mau lúc thưa."

Giảng: Đây là phép đếm mạch định lượng sớm nhất của y học phương Đông, và nó dựa trên một giả thiết rõ ràng: khí đi trọn một vòng cơ thể năm mươi lần trong một ngày đêm, mỗi vòng đều đi qua năm tạng; nếu trong năm mươi nhịp mạch mà có nhịp ngắt quãng, thì tương ứng có tạng không nhận được khí. Số nhịp trước khi ngắt càng ít thì càng nhiều tạng mất khí.

Điểm đáng học không phải ở con số, mà ở phương pháp: cổ nhân đã cố lượng hóa một dấu hiệu định tính (mạch ngắt quãng) thành một thang bậc có thứ tự. Việc dùng "đại mạch" — mạch ngắt quãng — làm chỉ dấu của tạng khí suy vẫn đúng trong thực hành đến nay, dù cách quy đổi ra "mấy tạng" thì nên đọc như tư liệu lịch sử.

Câu "dư chi đoản kỳ giả, sạ sác sạ sơ dã" — mạch lúc mau lúc thưa thì định kỳ hạn ngắn — cũng là một quan sát chính xác: mạch mất đều đặn hoàn toàn là dấu hiệu nặng. Thiên 15 (Ngũ thập doanh) bàn riêng về vòng vận hành năm mươi lần này.

释6. Người sang kẻ hèn châm khác nhau

膏梁菽藿之味，何可同也……刺布衣者，深以留之，刺大人者，微以徐之，此皆因气慓悍滑利也。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Về sự thuận nghịch của năm loại hình thể — xương khớp lớn nhỏ, thịt chắc hay bở, da dày hay mỏng, huyết trong hay đục, khí trơn hay sáp, mạch dài hay ngắn, huyết nhiều hay ít, số của kinh lạc — ta đã biết rồi. Nhưng đó đều là hạng áo vải, dân thường. Còn bậc vương công đại nhân, những vị ăn thịt, thân thể mềm yếu, cơ nhục mềm nhão, khí huyết nhanh mạnh trơn nhuận — thì phép châm nhanh chậm, nông sâu, nhiều ít, có thể làm giống nhau được chăng?"

Kỳ Bá đáp: "Vị của cao lương (thịt mỡ, gạo trắng) với vị của thục hoắc (đậu, rau) sao có thể giống nhau được! Khí trơn thì rút kim nhanh, khí sáp thì rút kim chậm; khí nhanh mạnh thì kim nhỏ mà vào nông, khí sáp thì kim lớn mà vào sâu; vào sâu thì nên lưu kim, vào nông thì nên nhanh. Xem thế thì biết: châm cho người áo vải thì vào sâu mà lưu kim; châm cho bậc đại nhân thì nhẹ mà chậm rãi — ấy là vì khí của họ nhanh mạnh trơn nhuận."

Giảng: Đoạn này hiếm có ở chỗ nó đưa điều kiện sống vào làm biến số của điều trị. Người lao động chân tay, ăn rau đậu, da dày thịt chắc, khí huyết đi chậm và đặc — châm phải sâu và lưu kim lâu mới tới. Người quyền quý, ăn nhiều thịt mỡ, ít vận động, thịt mềm da mỏng, khí huyết đi nhanh và trơn — châm nhẹ tay và chậm rãi là đủ.

Cần đọc đoạn này đúng tinh thần: nó không phân biệt sang hèn về giá trị, mà nhận ra rằng thể chất là sản phẩm của lối sống, nên phép chữa phải theo thể chất. Chuyển sang hôm nay, "cao lương" và "thục hoắc" không còn trùng với sang hèn nữa — người ngồi văn phòng, ăn nhiều đạm béo, ít vận động chính là "đại nhân" theo nghĩa của kinh văn, còn người lao động ngoài trời mới gần với "bố y".

Tố Vấn thiên 3 (Sinh khí thông thiên luận) có câu "cao lương chi biến, túc sinh đại đinh" — biến chứng của thức ăn béo ngọt là sinh nhọt độc — cùng một mạch quan sát với đoạn này.

释7. Hình khí và bệnh khí: bốn trường hợp

形气不足，病气不足，此阴阳气俱不足也，不可刺之。刺之则重不足，重不足则阴阳俱竭，血气皆尽，五脏空虚，筋骨髓枯，老者绝灭，壮者不复矣。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Sự thuận nghịch của hình và khí thế nào?" Kỳ Bá đáp:

"Hình khí bất túc, bệnh khí hữu dư — ấy là tà thắng, phải gấp tả đi.

Hình khí hữu dư, bệnh khí bất túc — phải gấp bổ vào.

Hình khí bất túc, bệnh khí cũng bất túc — ấy là khí âm dương đều thiếu, không được châm. Châm vào thì thành thiếu chồng lên thiếu; thiếu chồng lên thiếu thì âm dương đều kiệt, khí huyết đều hết, năm tạng trống rỗng, gân xương tủy khô; người già thì tuyệt mệnh, người trẻ thì không hồi lại được.

Hình khí hữu dư, bệnh khí cũng hữu dư — ấy gọi là âm dương đều thừa, phải gấp tả cái tà của nó, điều lại hư thực.

Cho nên nói: thừa thì tả, thiếu thì bổ — chính là nói điều ấy.

Cho nên nói: châm mà không biết thuận nghịch, chân khí và tà khí đánh nhau; chỗ đang đầy mà lại bổ vào thì âm dương tràn ra bốn phía, trường vị căng phồng, can phế trướng lên bên trong, âm dương lẫn lộn. Chỗ đang hư mà lại tả đi thì kinh mạch trống rỗng, khí huyết cạn khô, trường vị co rúm, da mỏng dính vào xương, lông và tấu lý khô héo — thế là định sẵn ngày chết cho người ta.

Cho nên nói: chỗ cốt yếu của việc dùng kim là ở chỗ biết điều hòa âm với dương. Điều được âm dương thì tinh khí mới sáng, hình và khí hợp nhau, khiến thần tàng được ở trong.

Cho nên nói: thầy giỏi làm cho khí bình, thầy vừa làm loạn mạch, thầy kém làm tuyệt khí nguy đến tính mạng. Cho nên nói: kẻ làm thầy bậc dưới không thể không dè dặt. Tất phải xét kỹ bệnh biến hóa của năm tạng, sự ứng của năm mạch, hư thực của kinh lạc, da mềm hay ráp, rồi sau mới lấy huyệt."

Giảng: Bảng bốn trường hợp này là một công cụ tư duy rất gọn, dựa trên hai trục độc lập:

	Bệnh khí hữu dư	Bệnh khí bất túc
Hình khí hữu dư	Âm dương đều thừa → gấp tả tà, điều hư thực	→ gấp bổ
Hình khí bất túc	Tà thắng → gấp tả	Âm dương đều thiếu → không được châm

"Hình khí" là vốn liếng của người bệnh — thể trạng, sức lực, thịt da. "Bệnh khí" là thế của bệnh — mạnh hay yếu, rầm rộ hay âm ỉ. Ô nguy hiểm nhất là ô dưới bên phải: người đã kiệt mà bệnh cũng không có thế, tức là không còn gì để tả và chưa đủ sức để nhận bổ bằng kim. Ở đây kinh văn lặp lại lời cấm của thiên 4 ("chớ dùng kim, hãy điều bằng thuốc ngọt") với giọng nặng hơn: "lão giả tuyệt diệt, tráng giả bất phục".

Câu "dụng châm chi yếu, tại ư tri điều âm dữ dương" rồi "hợp hình dữ khí, sử thần nội tàng" tóm lại mục đích của toàn bộ phép châm: không phải để đuổi một triệu chứng, mà để lập lại thế cân bằng khiến thần yên ở trong.

Ba bậc "thượng công bình khí, trung công loạn mạch, hạ công tuyệt khí nguy sinh" là một thang khác với thang "mười khỏi chín, bảy, sáu" ở thiên 4 — và nghiêm khắc hơn nhiều, vì nó nói rằng thầy kém không chỉ chữa không khỏi mà còn làm chết người. Lời dặn cuối cùng liệt kê bốn việc phải xét trước khi lấy huyệt: bệnh biến của năm tạng, sự ứng của năm mạch, hư thực của kinh lạc, và da mềm hay ráp.

• 不知根结，五脏六府，折关败枢，开阖而走，阴阳大失 · Bất tri căn kết, ngũ tạng lục phủ, chiết quan bại khu, khai hạp nhi tẩu, âm dương đại thất · Không biết căn kết thì tạng phủ gãy chốt hỏng bản lề, cửa mở cửa đóng bung ra, âm dương mất lớn. — Lý do phải nắm hai đầu neo của mỗi kinh.
• 太阳为开，阳明为阖，少阳为枢 · Thái dương vi khai, Dương minh vi hạp, Thiếu dương vi khu · Thái dương là cửa mở, Dương minh là cửa đóng, Thiếu dương là bản lề. — Mệnh đề gốc của học thuyết khai hạp khu.
• 阖折则气无所止息，而痿疾起矣，故痿疾者，取之阳明 · Hạp chiết tắc khí vô sở chỉ tức, nhi nuy tật khởi hĩ, cố nuy tật giả, thủ chi Dương minh · Cửa đóng gãy thì khí không chỗ dừng, sinh chứng nuy; chữa chứng nuy thì lấy ở Dương minh. — Cơ sở của nguyên tắc "trị nuy độc thủ Dương minh".
• 有结者，皆取之不足 · Hữu kết giả, giai thủ chi bất túc · Hễ có chỗ thắt kết thì đều chữa theo phép bất túc. — Chỗ tắc thường do khí huyết không đủ sức đẩy, nên phải bổ chứ không cứ thấy tắc là tả.
• 五十动而不一代者，五脏皆受气 · Ngũ thập động nhi bất nhất đại giả, ngũ tạng giai thụ khí · Năm mươi nhịp mạch không một lần ngắt thì năm tạng đều được khí. — Phép đếm mạch định lượng sớm nhất của Đông y.
• 膏梁菽藿之味，何可同也 · Cao lương thục hoắc chi vị, hà khả đồng dã · Vị của thịt mỡ gạo trắng với vị của đậu rau sao giống nhau được. — Thể chất là sản phẩm của lối sống, nên phép chữa phải theo thể chất.
• 形气不足，病气不足，此阴阳气俱不足也，不可刺之 · Hình khí bất túc, bệnh khí bất túc, thử âm dương khí câu bất túc dã, bất khả thứ chi · Hình khí và bệnh khí đều thiếu là âm dương đều thiếu, không được châm. — Lời cấm nghiêm khắc nhất về giới hạn của cây kim.
• 上工平气，中工乱脉，下工绝气危生 · Thượng công bình khí, trung công loạn mạch, hạ công tuyệt khí nguy sinh · Thầy giỏi làm khí bình, thầy vừa làm loạn mạch, thầy kém làm tuyệt khí nguy tính mạng. — Một trong những lời răn nghề nặng nhất của Nội Kinh.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Căn · Kết	根 · 结	Gốc của kinh ở huyệt tỉnh đầu ngón; chỗ thắt nút ở đầu mặt (kinh dương) hoặc thân mình (kinh âm).
Khai · Hạp · Khu	开 · 阖 · 枢	Ba vai của sáu kinh: cửa mở, cửa đóng, bản lề. Thái dương/Thái âm khai, Dương minh/Quyết âm hạp, Thiếu dương/Thiếu âm khu.
Mệnh môn	命门	Trong thiên này kinh văn tự chú là mắt — khác hẳn nghĩa "thận phải" của Nan Kinh và "mệnh môn hỏa" đời Minh.
Tảng Đại · Song Lung	颡大 · 窗笼	Kinh văn tự chú: tảng đại là chỗ kẹp hai bên tai, song lung là trong tai.
Cốt diêu	骨繇	Xương khớp lung lay, chùng không giữ được, đứng không vững — bệnh của bản lề Thiếu dương.
Cách động	膈洞	Trên nghẹn không nuốt được, dưới tháo tuột — bệnh của cửa mở Thái âm.
Căn · Lưu · Chú · Nhập	根 · 溜 · 注 · 入	Bốn tầng của kinh dương; tầng "nhập" gồm một huyệt ở cổ và một lạc huyệt ở chi.
Ngũ thập doanh	五十营	Khí đi trọn năm mươi vòng trong một ngày đêm; dùng làm chuẩn cho phép đếm mạch.
Cao lương · Thục hoắc	膏梁 · 菽藿	Thịt mỡ gạo trắng và đậu rau — hai lối ăn tạo ra hai thể chất khác nhau.
Hình khí · Bệnh khí	形气 · 病气	Vốn liếng thể trạng của người bệnh và thế mạnh của bệnh; bốn cách kết hợp cho bốn cách xử trí.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh giảng học thuyết khai hạp khu bằng hình ảnh cánh cửa rất cụ thể: Thái dương ở ngoài cùng nên là cánh mở, Dương minh ở trong nên là cánh đóng, Thiếu dương ở giữa nên là bản lề; ba cái ấy thiếu một thì cửa không vận hành được. Ông cũng lưu ý người đọc rằng chữ "mệnh môn" trong thiên này chỉ mắt, và cảnh báo chớ lẫn với mệnh môn trong học thuyết của chính ông về nguyên khí ở thận — một sự thận trọng đáng quý ở một tác giả vốn chủ trương mệnh môn hỏa.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi nối thiên này với Tố Vấn Nuy luận, cho rằng câu "hạp chiết tắc… nuy tật khởi hĩ, thủ chi Dương minh" chính là gốc của nguyên tắc "trị nuy độc thủ Dương minh"; ai chỉ đọc Tố Vấn mà không đọc Linh Khu thì không hiểu vì sao lại chọn Dương minh.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú chú ý đoạn "hữu kết giả, giai thủ chi bất túc", cho rằng đây là chỗ người học dễ làm ngược: thấy mạch có chỗ kết tụ thì vội tả, mà không xét rằng sở dĩ kết là vì khí không đủ sức đẩy đi. Ông dẫn lại lời cấm ở cuối thiên để nhấn mạnh hậu quả của việc tả nhầm chỗ hư.

Hoàng Phủ Mật trong Giáp Ất Kinh giữ nguyên bảng căn – lưu – chú – nhập của sáu kinh dương, và chính nhờ bản ấy mà đời sau nhận ra sáu huyệt "nhập" ở chi đều là lạc huyệt — một manh mối để nối thiên 5 với hệ thống mười lăm lạc của thiên 10.

• Ý "hình khí bất túc, bệnh khí bất túc thì không được châm" nên nhớ như một nguyên tắc chung: khi đã kiệt sức, mất ngủ dài ngày, sụt cân, thì những biện pháp tác động mạnh — xông hơi nhiều, giác hơi rộng, tập nặng, ăn kiêng gắt — đều dễ làm suy thêm. Lúc ấy việc cần là ăn được, ngủ được, nghỉ đủ.
• Nhận xét về "cao lương" và "thục hoắc" áp vào hôm nay: người ít vận động và ăn nhiều đạm béo có thể chất khác hẳn người lao động ngoài trời, nên cùng một bài tập, một chế độ ăn, một liệu trình không thể áp chung. Khi tham khảo lời khuyên sức khỏe, hãy xét xem nó viết cho thể chất nào.
• Chứng "cửa mở Thái âm gãy" — trên nghẹn dưới tháo — nhắc rằng rối loạn tiêu hóa hai đầu cùng lúc thường là dấu hiệu tỳ khí bất túc, cần nuôi chứ không phải cần tẩy rửa hay thanh nhiệt.
• Chi tiết "quyết âm hỏng thì hay buồn" cho thấy Đông y từ sớm đã gắn trạng thái buồn bã kéo dài với tạng phủ chứ không xem là chuyện riêng của tâm trí. Buồn chán dai dẳng kèm tức ngực, hay thở dài, kinh nguyệt thất thường là chỉ dấu nên đi khám.
• Phép "năm mươi động mà không một lần ngắt" có thể dùng ở mức thô: nếu tự bắt mạch cổ tay thấy nhịp ngắt quãng lặp lại nhiều lần, đó là điều nên nói với thầy thuốc, không nên bỏ qua.

• Thiên 9 · Chung thủy — cặp đôi của thiên này; "yếu tại chung thủy" trong đoạn mở đầu chính là trỏ sang đó.
• Thiên 2 · Bản du — kê các huyệt vùng cổ mà thiên 5 dùng làm chỗ "nhập" của sáu kinh dương.
• Thiên 10 · Kinh mạch — chép mười lăm lạc mạch, giải thích vì sao sáu huyệt "nhập" ở chi đều là lạc huyệt.
• Thiên 15 · Ngũ thập doanh — bàn riêng về vòng vận hành năm mươi lần trong một ngày đêm.
• Tố Vấn thiên 44 · Nuy luận — nêu nguyên tắc "trị nuy độc thủ Dương minh", mà gốc lý luận nằm ở đoạn khai hạp khu của thiên này.
• Tố Vấn thiên 6 · Âm dương ly hợp luận — cũng bàn khai hạp khu của ba âm ba dương, nên đọc đối chiếu.