Thiên này ngắn nhưng là một trong những thiên quan trọng nhất của cả bộ Nội Kinh, vì nó dựng nên học thuyết về thần của Đông y. Câu mở đầu đã là một tuyên ngôn: "Phàm phép châm, trước hết phải lấy thần làm gốc." Cây kim không tác động vào một cỗ máy, mà vào một sinh mệnh có tinh thần; bỏ qua điều ấy thì mọi kỹ thuật đều vô nghĩa.

Phần cốt lõi là một đoạn định nghĩa liên hoàn, mỗi câu định nghĩa một từ, và từ sau được định nghĩa bằng từ trước — tạo thành một chuỗi từ vật chất lên tới tư duy:

tinh → thần → hồn, phách → tâm → ý → chí → tư → lự → trí

Đây là bản mô tả sớm nhất và mạch lạc nhất về đời sống tinh thần trong y học phương Đông, và điều đáng chú ý nhất là nó không tách tinh thần khỏi thân thể: thần sinh ra từ sự gặp gỡ của hai tinh, hồn đi theo thần, phách ra vào cùng tinh. Tinh thần ở đây là một tầng của sinh mệnh, không phải thứ gì từ ngoài nhập vào.

Nửa sau thiên chuyển sang mặt bệnh lý. Bảy tình chí quá mức làm thương năm tạng, mỗi tạng tổn một thứ: tâm thương thần, tỳ thương ý, can thương hồn, phế thương phách, thận thương chí. Mỗi chứng lại có mùa mà người bệnh khó qua — dựa trên nguyên lý ngũ hành tương khắc. Rồi đến một lời cảnh báo nghiêm khắc: nếu năm thứ ấy đã tổn thương thì cây kim không chữa được nữa.

Kết thiên là bảng năm tạng tàng gì – gì trú ở đâu – hư thì sao, thực thì sao, một bảng cô đọng đến mức có thể học thuộc, và vẫn được dùng làm khung biện chứng tạng phủ đến ngày nay.

释1. Câu hỏi mở đầu: phép châm lấy thần làm gốc

凡刺之法，先必本于神。血脉营气精神，此五脏之所藏也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Phàm phép châm, trước hết tất phải lấy thần làm gốc. Huyết, mạch, doanh, khí, tinh, thần — đó là những thứ mà năm tạng cất giữ. Đến khi buông thả quá độ mà lìa khỏi tạng, thì tinh mất đi, hồn phách bay tán, chí ý hoảng loạn, trí lự rời khỏi thân — nhân đâu mà thành ra như thế? Là tội của trời, hay là lỗi của người? Thế nào gọi là đức, khí, sinh, tinh, thần, hồn, phách, tâm, ý, chí, tư, trí, lự? Xin hỏi duyên cớ của nó."

Giảng: Câu hỏi của Hoàng Đế chứa sẵn một giả định quan trọng: tinh thần không tự do trôi nổi mà được năm tạng cất giữ. Khi người ta buông thả quá độ — "dâm dật" ở đây chỉ mọi sự phóng túng, không riêng tình dục — thì những thứ ấy "lìa khỏi tạng", và hậu quả là tinh mất, hồn phách tán, chí ý loạn, trí lự rời thân.

Câu hỏi "thiên chi tội dữ, nhân chi quá hồ" — tội của trời hay lỗi của người — lặp lại đúng cấu trúc câu hỏi mở đầu Tố Vấn thiên 1 (Thượng cổ thiên chân luận): "thời thế dị da, nhân tương thất chi da". Và câu trả lời cũng sẽ giống: lỗi ở người.

Bốn chữ "tiên tất bản ư thần" là câu được trích dẫn nhiều nhất của thiên, và cũng là chỗ khoa châm tự phân biệt mình với một thủ thuật thuần túy cơ học. Nó nối thẳng với "thượng thủ thần" của thiên 1 và lời chú "thần giả, chính khí dã" của thiên 3.

释2. Chuỗi định nghĩa: từ tinh đến trí

故生之来谓之精，两精相搏谓之神，随神往来者谓之魂，并精而出入者谓之魄，所以任物者谓之心，心有所忆谓之意，意之所存谓之志，因志而存变谓之思，因思而远慕谓之虑，因虑而处物谓之智。

Dịch: Kỳ Bá đáp: "Cái mà trời ban cho ta là đức; cái mà đất ban cho ta là khí. Đức chảy xuống, khí bốc lên, hai bên tiếp nhau mà sinh ra sự sống.

Cho nên:

• Cái đến cùng với sự sống, gọi là tinh.
• Hai tinh gặp nhau mà thành, gọi là thần.
• Cái đi lại theo thần, gọi là hồn.
• Cái ra vào cùng với tinh, gọi là phách.
• Cái đảm đương mọi việc, gọi là tâm.
• Tâm có điều ghi nhớ, gọi là ý.
• Ý được giữ lại, gọi là chí.
• Nhân cái chí mà xét sự biến đổi, gọi là tư.
• Nhân cái tư mà mong xa nghĩ rộng, gọi là lự.
• Nhân cái lự mà xử trí được sự vật, gọi là trí."

Giảng: Đây là đoạn văn nền móng. Có ba tầng.

Tầng gốc — trời đất và sự sống. "Đức" là cái trời cho, chỉ quy luật và sinh cơ; "khí" là cái đất cho, chỉ vật chất nuôi dưỡng. Hai thứ giao nhau thì sinh mệnh thành. Đây là cách Nội Kinh đặt con người vào giữa trời và đất, không tách rời.

Tầng hai — tinh, thần, hồn, phách. Đây là phần khó và cũng là phần quan trọng nhất:

• Tinh (精) là cái có sẵn từ khi sự sống bắt đầu — tức tinh tiên thiên do cha mẹ truyền cho.
• Thần (神) sinh ra từ "lưỡng tinh tương bác" — hai tinh (của cha và của mẹ) gặp nhau. Mệnh đề này rất đáng chú ý: thần không từ ngoài nhập vào, mà sinh ra cùng lúc với sự sống, là sản phẩm của chính quá trình kết hợp ấy. Đây là một quan niệm rất khác với các truyền thống xem linh hồn là thứ có trước và nhập vào thân xác.
• Hồn (魂) "tùy thần vãng lai" — đi lại theo thần. Hồn gắn với thần, thuộc dương, chủ về phần hoạt động của tinh thần: mộng mị, tưởng tượng, ý hướng. Hồn tàng ở can.
• Phách (魄) "tịnh tinh nhi xuất nhập" — ra vào cùng với tinh. Phách gắn với tinh, thuộc âm, chủ về phần bản năng của sinh mệnh: cảm giác, phản xạ, hô hấp, các động tác không cần nghĩ. Phách tàng ở phế.

Cặp hồn – phách vì thế không phải hai linh hồn, mà là hai mặt của đời sống tinh thần: một mặt hướng ra, linh hoạt, thuộc dương (hồn); một mặt hướng vào, bản năng, thuộc âm (phách). Trẻ sơ sinh biết khóc, biết bú, biết giật mình — đó là phách; lớn lên biết mơ, biết nhớ, biết hướng tới — đó là hồn.

Tầng ba — chuỗi nhận thức. Từ "tâm" trở đi là một dây chuyền tư duy được mô tả theo bậc, mà cái sau nảy từ cái trước:

Bậc	Chữ Hán	Định nghĩa của kinh văn	Có thể hiểu là
Tâm	心	Cái đảm đương mọi việc	Chủ thể ý thức
Ý	意	Tâm có điều ghi nhớ	Ấn tượng, ý nghĩ thoáng qua
Chí	志	Ý được giữ lại	Ghi nhớ bền, ý hướng
Tư	思	Nhân chí mà xét biến đổi	Suy xét, cân nhắc
Lự	虑	Nhân tư mà mong xa nghĩ rộng	Dự liệu, lo xa
Trí	智	Nhân lự mà xử trí sự vật	Phán đoán, quyết định

Điều tinh tế: chuỗi này đi từ ghi nhận đến lưu giữ đến xử lý đến dự đoán đến quyết định — một mô tả về nhận thức hoàn toàn dựa trên quan sát, không viện đến thần linh. Và nó cho thấy vì sao Đông y quy chứng hay quên về chí (thận), chứng nghĩ ngợi nhiều về ý (tỳ).

释3. Phép dưỡng sinh của người trí

故智者之养生也，必顺四时而适寒暑，和喜怒而安居处，节阴阳而调刚柔，如是则僻邪不至，长生久视。

Dịch: "Cho nên người trí dưỡng sinh thì tất phải: thuận theo bốn mùa mà thích nghi với nóng lạnh, điều hòa mừng giận mà yên ổn nơi ăn chốn ở, tiết chế âm dương mà điều hòa cứng mềm. Được như vậy thì tà khí lệch lạc không tới, sống lâu mà nhìn được bền."

Giảng: Ba vế của câu này là ba trục của dưỡng sinh, và chúng bao trùm toàn bộ đời sống:

• "Thuận tứ thời nhi thích hàn thử" — trục thời gian và môi trường. Ăn mặc, ngủ dậy, làm việc theo mùa.
• "Hòa hỷ nộ nhi an cư xứ" — trục tình chí và hoàn cảnh sống. Đáng chú ý là hai việc này được đặt chung một vế: tình chí và nơi ăn chốn ở không tách rời nhau. Sống ở nơi không yên thì khó giữ được lòng yên.
• "Tiết âm dương nhi điều cương nhu" — trục sinh hoạt và thể chất. "Tiết âm dương" thường được hiểu là tiết chế chuyện phòng the, nhưng rộng hơn là điều độ trong mọi việc có tính đối lập: động và tĩnh, làm và nghỉ, nóng và lạnh.

Câu kết "tịch tà bất chí, trường sinh cửu thị" — tà lệch không tới, sống lâu nhìn bền — là lời hứa dè dặt và hợp lý: dưỡng sinh không hứa trường sinh bất tử, chỉ hứa không để tà xâm nhập và giữ được các giác quan bền lâu. Ý này trùng với "đức toàn bất nguy" của Tố Vấn thiên 1.

释4. Bảy tình chí làm tổn thương thế nào

是故怵惕思虑者则伤神，神伤则恐惧流淫而不止。因哀悲动中者，竭绝而失生；喜乐者，神惮散而不藏；愁忧者，气闭塞而不行；盛怒者，迷惑而不治；恐惧者，神荡惮而不收。

Dịch: "Vì thế:

• Sợ hãi nơm nớp mà nghĩ ngợi nhiều thì thương thần; thần bị thương thì sợ sệt, tinh trôi chảy mà không dứt.
• Vì đau thương bi ai mà động tới bên trong thì kiệt tuyệt mà mất mạng sống.
• Vui mừng quá độ thì thần tán loạn mà không giữ lại được.
• Buồn rầu lo lắng thì khí bế tắc mà không đi.
• Giận dữ dữ dội thì mê loạn mà không trị được.
• Sợ hãi kinh hoàng thì thần chao đảo mà không thu lại được."

Giảng: Sáu trạng thái tình chí với sáu cơ chế khác nhau. Điều đáng học là mỗi thứ làm khí vận động theo một kiểu riêng:

Tình chí	Tác động lên khí và thần
Sợ nơm nớp + nghĩ nhiều	Thần tổn, tinh trôi tuột không giữ được
Đau thương bi ai	Kiệt tuyệt, nguy tới tính mạng
Vui mừng quá độ	Thần tán ra, không tàng được
Buồn rầu lo lắng	Khí bế tắc, không lưu thông
Giận dữ	Mê loạn, mất khả năng tự chủ
Sợ hãi kinh hoàng	Thần chao đảo, không thu về được

Bảng này là tiền thân của mệnh đề nổi tiếng ở Tố Vấn thiên 39 (Cử thống luận): "nộ tắc khí thượng, hỷ tắc khí hoãn, bi tắc khí tiêu, khủng tắc khí hạ, kinh tắc khí loạn, tư tắc khí kết". Hai bảng không trùng khít nhưng cùng một tinh thần: tình chí tác động lên hướng đi của khí, và bệnh sinh ra từ sự rối loạn hướng ấy.

Chú ý vui mừng cũng làm hại: "hỷ lạc giả, thần đạn tán nhi bất tàng". Đông y không xem cảm xúc tích cực là vô hại; cái hại nằm ở chỗ quá mức, không ở tính chất vui hay buồn.

释5. Năm tạng bị thương: chứng trạng và mùa nguy

心怵惕思虑则伤神，神伤则恐惧自失，破䐃脱肉，毛悴色夭，死于冬。

Dịch:

Tạng	Do tình chí gì	Tổn thương	Chứng trạng	Mùa nguy
Tâm	Sợ nơm nớp, nghĩ ngợi nhiều	Thần	Sợ sệt tự đánh mất mình, khối thịt vỡ lở, thịt teo mất, lông khô sắc úa	Mùa đông
Tỳ	Buồn rầu lo lắng không gỡ được	Ý	Bứt rứt mê loạn, tứ chi không nhấc lên được, lông khô sắc úa	Mùa xuân
Can	Đau thương bi ai động tới bên trong	Hồn	Cuồng loạn quên lãng, tinh thần không tinh tường; không tinh tường thì không ngay chính, bộ sinh dục co rút, gân co, hai bên sườn không nhấc lên được, lông khô sắc úa	Mùa thu
Phế	Vui mừng không có chừng mực	Phách	Phát cuồng; người cuồng thì trong ý không còn có ai, da dẻ khô sạm, lông khô sắc úa	Mùa hạ
Thận	Giận dữ dữ dội không thôi	Chí	Hay quên những lời mình vừa nói, lưng sống không cúi ngửa co duỗi được, lông khô sắc úa	Trưởng hạ

"Sợ hãi mà không gỡ được thì thương tinh; tinh bị thương thì xương ê mỏi, chứng nuy quyết, tinh thỉnh thoảng tự chảy ra.

Vì thế năm tạng là nơi chủ việc cất giữ tinh, không thể để bị thương; bị thương thì mất chỗ giữ mà âm hư, âm hư thì không có khí, không có khí thì chết.

Vì thế người dùng kim phải xem xét dáng vẻ của người bệnh, để biết tinh, thần, hồn, phách còn hay mất, được hay hỏng ra sao. Nếu năm thứ ấy đã bị thương thì cây kim không chữa được nữa."

Giảng: Bảng này ghép ba thứ: tình chí gây bệnh, thứ bị tổn ở mỗi tạng, và mùa mà người bệnh khó qua.

Quy luật của cột "mùa nguy" là ngũ hành tương khắc: tạng nào bị thương thì nguy vào mùa của hành khắc nó.

• Tâm thuộc hỏa, thủy khắc hỏa → chết mùa đông (thủy).
• Tỳ thuộc thổ, mộc khắc thổ → chết mùa xuân (mộc).
• Can thuộc mộc, kim khắc mộc → chết mùa thu (kim).
• Phế thuộc kim, hỏa khắc kim → chết mùa hạ (hỏa).
• Thận thuộc thủy, thổ khắc thủy → chết trưởng hạ (thổ).

Đây là cách Nội Kinh dùng ngũ hành làm công cụ tiên lượng. Người đọc hôm nay nên hiểu đây là một mô hình tư duy về thời điểm dễ trở nặng, không phải lời tiên đoán ngày chết. Ý dùng được là: tạng nào yếu thì mùa khắc nó là mùa cần giữ gìn nhất — người bệnh phổi cần cẩn thận mùa hè nóng bức, người bệnh tim cần cẩn thận mùa đông giá lạnh.

Bốn chữ "mao tụy sắc yêu" — lông khô sắc úa — lặp lại ở cả năm tạng, là dấu hiệu chung của tổn thương nặng: khi tạng khí đã tổn tới mức không nuôi được phần ngoài, thì tóc lông khô xác và sắc mặt tối sạm. Đây là một dấu hiệu vọng chẩn vẫn dùng được.

Câu quan trọng nhất về mặt nghề nghiệp là câu chót: "ngũ giả dĩ thương, châm bất khả dĩ trị chi dã" — năm thứ ấy đã tổn thì kim không chữa được. Đây là lần thứ ba trong tám thiên đầu Nội Kinh tự vạch giới hạn cho khoa châm (sau "điều dĩ cam dược" ở thiên 4 và "bất khả thứ chi" ở thiên 5). Ba lần ấy đều nói một điều: khi cái gốc đã hỏng, kỹ thuật không cứu được.

Lời dặn "sát quan bệnh nhân chi thái" — xem xét dáng vẻ người bệnh — là chỉ dẫn thực hành: trước khi cầm kim phải nhìn thần thái, ánh mắt, cách nói, dáng ngồi, để biết tinh thần hồn phách còn hay mất.

释6. Bảng năm tạng: tàng gì, trú ở đâu, hư thực ra sao

肝藏血，血舍魂，肝气虚则恐，实则怒。脾藏营，营舍意，脾气虚则四肢不用，五脏不安，实则腹胀经溲不利。

Dịch:

Tạng	Tàng gì	Cái đó là chỗ trú của	Khí hư thì	Khí thực thì
Can	Huyết	Hồn	Sợ hãi	Giận dữ
Tỳ	Doanh	Ý	Tứ chi không dùng được, năm tạng không yên	Bụng trướng, kinh nguyệt và tiểu tiện không thông
Tâm	Mạch	Thần	Buồn bã	Cười không dứt
Phế	Khí	Phách	Ngạt mũi không thông, thiếu hơi	Suyễn thở khò khè, ngực đầy, phải ngửa mặt mà thở
Thận	Tinh	Chí	Chứng quyết (lạnh tay chân)	Trướng đầy, năm tạng không yên

"Tất phải xét kỹ hình trạng bệnh của năm tạng, để biết khí của nó hư hay thực, rồi cẩn thận mà điều hòa."

Giảng: Bảng này là khung biện chứng tạng phủ cô đọng nhất của Nội Kinh, và đến nay vẫn được dạy gần như nguyên văn. Cấu trúc ba tầng rất chặt: tạng tàng một thứ vật chất (huyết, doanh, mạch, khí, tinh), thứ vật chất ấy lại là chỗ trú của một phần tinh thần (hồn, ý, thần, phách, chí).

Ý nghĩa của cấu trúc ấy rất sâu: tinh thần phải có chỗ nương. Hồn nương vào huyết, nên can huyết hư thì hồn không yên — sinh mất ngủ, mộng nhiều, hay giật mình. Thần nương vào mạch, nên tâm huyết không đủ thì thần chao đảo — sinh hồi hộp, hay quên. Chí nương vào tinh, nên thận tinh kém thì hay quên, kém ý chí. Đây là nền cho toàn bộ cách chữa các chứng tinh thần bằng cách bổ dưỡng vật chất của tạng — như dùng Quy Tỳ Thang bổ tâm tỳ để chữa mất ngủ hay quên, hay Toan Táo Nhân Thang dưỡng can huyết để an thần.

Cặp hư – thực của mỗi tạng cũng rất đáng nhớ vì phần lớn đi theo cặp đối lập:

• Can: hư thì sợ, thực thì giận. Đây là chỗ bổ sung quan trọng cho câu "can chủ nộ" quen thuộc — can hư thì lại sinh sợ hãi, không phải giận.
• Tâm: hư thì buồn, thực thì cười không dứt. Cặp này rất tinh, và cho thấy cùng một tạng có thể sinh hai trạng thái trái ngược tùy hư hay thực.
• Phế: hư thì ngạt mũi thiếu hơi, thực thì suyễn thở phải ngửa mặt. Cùng là bệnh hô hấp nhưng hai chiều khác hẳn.
• Tỳ: hư thì tứ chi rã rời (vì tỳ chủ tứ chi), thực thì bụng trướng bí tiểu.
• Thận: hư thì quyết lạnh, thực thì trướng đầy.

Câu kết — "tất thẩm ngũ tạng chi bệnh hình, dĩ tri kỳ khí chi hư thực, cẩn nhi điều chi" — gói lại toàn bộ phương pháp: nhận hình trạng → định hư thực → điều hòa.

• 凡刺之法，先必本于神 · Phàm thích chi pháp, tiên tất bản ư thần · Phàm phép châm, trước hết tất phải lấy thần làm gốc. — Câu tuyên ngôn của thiên, nối với "thượng thủ thần" ở thiên 1.
• 天之在我者德也，地之在我者气也，德流气薄而生者也 · Thiên chi tại ngã giả đức dã, địa chi tại ngã giả khí dã, đức lưu khí bạc nhi sinh giả dã · Trời cho ta đức, đất cho ta khí; đức chảy khí bốc mà sự sống thành. — Con người đặt giữa trời đất.
• 生之来谓之精，两精相搏谓之神 · Sinh chi lai vị chi tinh, lưỡng tinh tương bác vị chi thần · Cái đến cùng sự sống gọi là tinh, hai tinh gặp nhau gọi là thần. — Thần sinh ra cùng sự sống, không từ ngoài nhập vào.
• 随神往来者谓之魂，并精而出入者谓之魄 · Tùy thần vãng lai giả vị chi hồn, tịnh tinh nhi xuất nhập giả vị chi phách · Cái đi theo thần là hồn, cái ra vào cùng tinh là phách. — Định nghĩa gốc của cặp hồn – phách.
• 顺四时而适寒暑，和喜怒而安居处，节阴阳而调刚柔 · Thuận tứ thời nhi thích hàn thử, hòa hỷ nộ nhi an cư xứ, tiết âm dương nhi điều cương nhu · Ba trục của dưỡng sinh: thời tiết, tình chí và chỗ ở, điều độ sinh hoạt.
• 喜乐者，神惮散而不藏 · Hỷ lạc giả, thần đạn tán nhi bất tàng · Vui mừng quá độ thì thần tán ra mà không giữ lại được. — Cảm xúc tích cực quá mức cũng làm hại.
• 五脏主藏精者也，不可伤，伤则失守而阴虚，阴虚则无气，无气则死矣 · Ngũ tạng chủ tàng tinh giả dã, bất khả thương… · Năm tạng chủ việc cất giữ tinh, không thể để bị thương. — Lý do phải gìn giữ tình chí.
• 五者以伤，针不可以治之也 · Ngũ giả dĩ thương, châm bất khả dĩ trị chi dã · Năm thứ ấy đã tổn thương thì cây kim không chữa được nữa. — Lần thứ ba Nội Kinh tự vạch giới hạn cho khoa châm.
• 肝藏血，血舍魂……肾藏精，精舍志 · Can tàng huyết, huyết xá hồn… thận tàng tinh, tinh xá chí · Khung biện chứng tạng phủ cô đọng nhất, vẫn dùng đến nay.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Đức · Khí	德 · 气	Cái trời cho (quy luật, sinh cơ) và cái đất cho (vật chất nuôi dưỡng); hai thứ giao nhau thì sinh mệnh thành.
Tinh	精	Cái đến cùng với sự sống — tinh tiên thiên do cha mẹ truyền; tàng ở thận, là chỗ trú của chí.
Thần	神	Sinh ra từ hai tinh gặp nhau; tàng ở tâm, trú trong mạch. Trong khoa châm còn được hiểu là chính khí.
Hồn	魂	Cái đi lại theo thần, thuộc dương, chủ phần hoạt động của tinh thần; tàng ở can, trú trong huyết.
Phách	魄	Cái ra vào cùng tinh, thuộc âm, chủ phần bản năng và cảm giác; tàng ở phế, trú trong khí.
Ý · Chí	意 · 志	Ý là điều tâm ghi nhớ, chí là ý được giữ lại; ý tàng ở tỳ, chí tàng ở thận.
Tư · Lự · Trí	思 · 虑 · 智	Ba bậc cuối của chuỗi nhận thức: suy xét, dự liệu, quyết đoán.
Mao tụy sắc yêu	毛悴色夭	Lông tóc khô xác, sắc mặt tối úa — dấu hiệu chung của tổn thương tạng khí nặng.
Tịch tà	僻邪	Tà khí lệch lạc; giữ được ba trục dưỡng sinh thì tà lệch không tới.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh dành nhiều công cho đoạn định nghĩa liên hoàn, và giải cặp hồn phách rất rõ: hồn thuộc dương, là cái linh hoạt của thần, nên mộng mị và tưởng tượng thuộc về hồn; phách thuộc âm, là cái linh của hình, nên đau ngứa, hô hấp, các cử động không cần nghĩ đều thuộc về phách. Ông cũng nhấn mạnh rằng hồn phách không rời tinh thần mà độc lập tồn tại — hiểu như vậy thì học thuyết mới nằm trong y học chứ không trôi sang tôn giáo.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý cột "mùa nguy" trong bảng năm tạng bị thương, chỉ rõ quy luật tương khắc ẩn sau, và khuyên người đọc hiểu đó là mùa dễ trở nặng chứ không phải hạn định ngày chết. Ông dẫn thêm rằng nhiều người bệnh vượt qua được mùa ấy nhờ giữ gìn đúng cách.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bình về câu "ngũ giả dĩ thương, châm bất khả dĩ trị chi dã", cho rằng đây là chỗ Nội Kinh dạy người thầy biết dừng. Ông viết rằng người thầy giỏi không phải người nhận chữa mọi ca, mà là người biết ca nào cây kim còn tác dụng, ca nào phải chuyển sang nuôi dưỡng và an ủi.

Lý Đông Viên tuy không chú Linh Khu nhưng lấy hẳn mệnh đề "tỳ tàng ý, ưu sầu bất giải tắc thương ý" làm gốc cho học thuyết tỳ vị của mình: ông cho rằng lo nghĩ hại tỳ, tỳ hỏng thì nguyên khí không sinh, từ đó mà trăm bệnh nảy ra — đó là lý luận nền của Tỳ Vị Luận.

• Ba trục dưỡng sinh — thuận thời tiết, hòa mừng giận và yên nơi ở, điều độ sinh hoạt — có thể dùng làm bảng tự kiểm rất gọn: mỗi khi thấy người không khỏe kéo dài, hãy soi lần lượt ba trục ấy xem trục nào đang lệch.
• Cặp "can hư thì sợ, can thực thì giận" nhắc rằng sợ hãi vô cớ kéo dài cũng là một chứng có gốc ở tạng phủ, không chỉ là chuyện tâm lý. Nếu hay lo sợ mơ hồ kèm mất ngủ, mộng nhiều, dễ giật mình, đó là chỉ dấu nên đi khám.
• "Vui mừng quá độ thì thần tán" là một lời nhắc ít ai để ý: cảm xúc mạnh theo chiều nào cũng tiêu hao. Sau những dịp vui lớn, tiệc tùng nhiều ngày, người ta thường mệt mỏi và dễ ốm — đây là cơ chế đã được ghi nhận từ hai nghìn năm trước.
• Nguyên tắc "tinh thần phải có chỗ nương" giải thích vì sao Đông y chữa mất ngủ, hay quên, hồi hộp bằng cách bổ huyết bổ tỳ, chứ không chỉ an thần. Với đời sống, điều này có nghĩa: ăn đủ và ngủ đủ là nền của trạng thái tinh thần, không phải thứ có thể bỏ qua rồi bù bằng ý chí.
• Dấu hiệu "lông tóc khô xác, sắc mặt tối úa" là chỉ báo đáng lưu tâm khi xuất hiện cùng lúc với sụt cân và mệt mỏi kéo dài — nên đi khám, không nên chỉ chăm chút bề ngoài.
• Ý "tạng nào yếu thì mùa khắc nó là mùa cần giữ gìn nhất" dùng được trong thực tế: người bệnh tim mạch cần cẩn thận nhất vào đợt rét đậm; người bệnh hô hấp cần cẩn thận vào đợt nắng nóng và giao mùa.

• Thiên 1 · Cửu châm thập nhị nguyên — nêu "thượng thủ thần"; thiên 8 giải thích thần là gì và vì sao phải lấy thần làm gốc.
• Thiên 3 · Tiểu châm giải — chú rằng "thần giả, chính khí dã", một nghĩa hẹp hơn của chữ thần trong khoa châm.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — kê những tình chí làm thương tạng; thiên 8 bàn sâu về cơ chế ấy.
• Thiên 47 · Bản tạng — bàn về hình thái và trạng thái của năm tạng, đọc kèm bảng hư thực ở cuối thiên này.
• Tố Vấn thiên 39 · Cử thống luận — mệnh đề "nộ tắc khí thượng, hỷ tắc khí hoãn…", bản tương ứng bên Tố Vấn của đoạn bảy tình chí.
• Tố Vấn thiên 5 · Âm dương ứng tượng đại luận — chép "nộ thương can, hỷ thương tâm, tư thương tỳ, ưu thương phế, khủng thương thận", nên đọc đối chiếu với bảng năm tạng ở đây vì hai bảng không trùng khít.