Đây là thiên dài nhất của Linh Khu và là văn bản nền móng của toàn bộ học thuyết kinh lạc. Mọi sách châm cứu, mọi sơ đồ kinh mạch, mọi bài giảng về đường đi của mười hai kinh trong hai nghìn năm qua đều truy về đây. Câu định giá của chính kinh văn không hề khoa trương: "Kinh mạch là cái quyết định sống chết, xử lý trăm bệnh, điều hòa hư thực — không thể không thông hiểu."

Thiên gồm bốn phần.

Phần một trả lời câu hỏi con người thành hình thế nào: trước hết thành tinh, tinh thành thì não tủy sinh, xương làm cột, mạch làm chỗ nuôi, gân làm dây buộc, thịt làm tường vách, da chắc thì lông tóc mọc; rồi thóc gạo vào vị, đường mạch mới thông, khí huyết mới lưu hành. Đây là bản mô tả về sự hình thành cơ thể rất gọn mà đầy đủ, và điểm mấu chốt là: mạch có trước, nhưng phải có cốc khí thì mạch mới thông.

Phần hai — phần chính — chép mười hai kinh mạch theo một khuôn cố định: đường đi từ đâu tới đâu, các nhánh tách ra, rồi hai nhóm bệnh là thị động bệnh (bệnh khi kinh khí biến động) và sở sinh bệnh (bệnh do cái mà kinh ấy chủ quản sinh ra), tiếp đến chứng khi khí thịnh và khi khí hư, cuối cùng là phép chữa chung và chuẩn mạch để phân biệt hư thực. Thứ tự mười hai kinh ở đây chính là vòng lưu chuyển của khí: Phế → Đại tràng → Vị → Tỳ → Tâm → Tiểu tràng → Bàng quang → Thận → Tâm bào → Tam tiêu → Đởm → Can, rồi lại về Phế.

Phần ba chép chứng hậu khi khí của từng kinh âm tuyệt, kèm ngày giờ nguy theo can chi và lý do theo ngũ hành tương thắng.

Phần bốn phân biệt kinh mạch với lạc mạch — kinh thì đi sâu không nhìn thấy, cái nhìn thấy được đều là lạc — rồi dạy cách xem màu sắc của lạc mạch mà đoán hàn nhiệt, và cuối cùng kê đủ mười lăm lạc với lạc huyệt, đường đi, chứng thực chứng hư của từng lạc.

释1. Con người thành hình; kinh mạch quyết sống chết

人始生，先成精，精成而脑髓生，骨为干，脉为营，筋为刚，肉为墙，皮肤坚而毛发长，谷入于胃，脉道以通，血气乃行。

Dịch: Lôi Công hỏi Hoàng Đế rằng: "Sách Cấm Mạch nói: phàm cái lý của phép châm thì lấy kinh mạch làm đầu, xét chỗ nó đi, định mức đo của nó, trong thì xếp thứ tự năm tạng, ngoài thì phân biệt sáu phủ. Xin được nghe trọn đạo ấy."

Hoàng Đế đáp: "Người ta mới sinh ra thì trước hết thành tinh; tinh thành rồi thì não tủy sinh. Xương làm cột trụ, mạch làm chỗ nuôi dưỡng, gân làm dây buộc chắc, thịt làm tường vách; da dẻ chắc rồi thì lông tóc mọc dài. Thóc gạo vào vị thì đường mạch mới thông, khí huyết mới lưu hành."

Lôi Công nói: "Xin nghe cho trọn về chỗ kinh mạch mới sinh ra."

Hoàng Đế đáp: "Kinh mạch là cái quyết định sống chết, xử lý trăm bệnh, điều hòa hư thực — không thể không thông hiểu."

Giảng: Đoạn mô tả sự hình thành cơ thể có thứ tự rất chặt: tinh → não tủy → xương, mạch, gân, thịt, da, lông. Nghĩa là phần sâu thành trước, phần nông thành sau; và bốn thứ xương – mạch – gân – thịt được ví bằng bốn bộ phận của một công trình: cột, đường dẫn, dây giằng, tường vách.

Mệnh đề quan trọng nhất là câu cuối: "cốc nhập ư vị, mạch đạo dĩ thông, huyết khí nãi hành." Mạch có sẵn từ khi thành hình, nhưng nó chỉ thông khi có thức ăn vào vị. Nói cách khác, kinh mạch không phải một hệ thống tự chạy, mà phải được nuôi bằng cốc khí. Đây là gốc của việc Đông y luôn đặt tỳ vị làm "hậu thiên chi bản", và cũng giải thích vì sao thiên 9 nói Dương minh "đại phú ư cốc khí" nên chịu được châm ngày hai lần.

Câu "kinh mạch giả, sở dĩ năng quyết tử sinh, xử bách bệnh, điều hư thực, bất khả bất thông" là câu được khắc lên cửa mọi trường châm cứu. Ba vế của nó ứng với ba việc: tiên lượng (quyết sống chết), chẩn trị (xử trăm bệnh), và thủ pháp (điều hư thực).

释2. Kinh Thủ Thái âm Phế

肺手太阴之脉，起于中焦，下络大肠，还循胃口，上膈，属肺，从肺系横出腋下……出大指之端。

Dịch — đường đi: "Mạch của Phế, Thủ thái âm, khởi từ trung tiêu, xuống nối lạc với đại tràng, quay lại men theo miệng vị, lên cách mô, thuộc về phế; từ hệ phế đi ngang ra dưới nách, xuống men mặt trong cánh tay, đi phía trước kinh Thiếu âm và Tâm chủ, xuống giữa khuỷu, men bờ dưới xương trên mặt trong cẳng tay, vào thốn khẩu, lên ngư, men ngư tế, ra ở đầu ngón tay cái. Nhánh của nó: từ sau cổ tay đi thẳng ra bờ trong ngón trỏ, ra ở đầu ngón ấy."

Thị động bệnh: "Khi kinh khí biến động thì sinh bệnh: phế trướng đầy, phình lên mà ho suyễn, đau trong hõm khuyết bồn; nặng thì hai tay bắt chéo nhau mà mắt mờ đi — ấy gọi là tý quyết (quyết ở cánh tay)."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do phế sinh ra: ho, khí bốc lên, suyễn thở khò khè, bứt rứt trong lòng, ngực đầy, đau và tê lạnh ở bờ trước mặt trong cánh tay, lòng bàn tay nóng."

Khí thịnh – khí hư: "Khí thịnh có thừa thì đau vai lưng, sợ phong hàn, ra mồ hôi rồi trúng gió, tiểu tiện nhiều lần mà lượng ít. Khí hư thì đau vai lưng và lạnh, thiếu hơi không đủ thở, màu nước tiểu thay đổi."

Giảng: Ba điểm đáng nhớ. Thứ nhất, kinh Phế khởi từ trung tiêu, tức từ vùng tỳ vị — một lần nữa khẳng định phế khí gốc ở cốc khí. Thứ hai, nó nối lạc với đại tràng trước khi thuộc về phế, thể hiện quan hệ biểu lý phế – đại tràng đã nêu ở thiên 2. Thứ ba, đường kinh đi qua thốn khẩu — chính chỗ bắt mạch — nên Nội Kinh mới lấy mạch ở đó làm đại diện cho toàn thân; Nan Kinh nạn 1 giải thích thêm: "thốn khẩu giả, mạch chi đại hội, thủ thái âm chi mạch động dã".

Chứng "giao lưỡng thủ nhi mậu" — hai tay bắt chéo ôm ngực mà mắt mờ — là mô tả rất sống động về cơn khó thở nặng.

释3. Kinh Thủ Dương minh Đại tràng

大肠手阳明之脉，起于大指次指之端……上挟鼻孔。

Dịch — đường đi: "Mạch của Đại tràng, Thủ dương minh, khởi ở đầu ngón trỏ, men bờ trên ngón, ra chỗ hợp cốc giữa hai xương, lên vào giữa hai gân, men bờ trên cẳng tay, vào bờ ngoài khuỷu, lên bờ trước mặt ngoài cánh tay, lên vai, ra bờ trước xương ngung, lên ra chỗ hội của trụ cốt, xuống vào khuyết bồn, nối lạc với phế, xuống cách mô, thuộc về đại tràng. Nhánh của nó: từ khuyết bồn lên cổ, xuyên qua má, vào trong hàm răng dưới, quay ra kẹp hai bên miệng, giao nhau ở nhân trung — bên trái sang bên phải, bên phải sang bên trái — rồi lên kẹp hai bên lỗ mũi."

Thị động bệnh: "Đau răng, sưng cổ."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do tân dịch sinh ra: mắt vàng, miệng khô, chảy nước mũi và chảy máu cam, hầu tý, đau phía trước vai và cánh tay, ngón trỏ đau không dùng được."

Khí thịnh – khí hư: "Khí có thừa thì chỗ mạch đi qua nóng và sưng; hư thì rét run không ấm lại được."

Giảng: Điểm độc đáo nhất của kinh này là đoạn "giao nhân trung, tả chi hữu, hữu chi tả" — hai đường kinh trái phải bắt chéo nhau ở nhân trung rồi đổi bên. Đây là cơ sở giải thích vì sao cự thích và mậu thích (châm bên đối diện) có hiệu quả, và cũng là lý do huyệt Hợp Cốc bên này chữa được đau răng, liệt mặt bên kia.

Việc kinh này được gán chủ về tân dịch — chứ không phải "đại tràng" — là một điểm văn bản đáng chú ý, sẽ bàn ở phần sau.

释4. Kinh Túc Dương minh Vị

胃足阳明之脉，起于鼻，交頞中……入中指内间。

Dịch — đường đi: "Mạch của Vị, Túc dương minh, khởi ở mũi, giao nhau ở chỗ sống mũi, hai bên tiếp với mạch Thái dương, xuống men bờ ngoài mũi, vào trong hàm răng trên, quay ra kẹp hai bên miệng, vòng quanh môi, xuống giao ở huyệt Thừa Tương, rồi lui lại men bờ dưới phía sau cằm, ra huyệt Đại Nghênh, men Giáp Xa, lên trước tai, qua huyệt Khách Chủ Nhân, men chân tóc, lên tới trán.

Nhánh: từ trước Đại Nghênh xuống huyệt Nhân Nghênh, men cuống họng, vào khuyết bồn, xuống cách mô, thuộc về vị, nối lạc với tỳ.

Đường thẳng: từ khuyết bồn xuống bờ trong vú, xuống kẹp hai bên rốn, vào khí nhai.

Nhánh khác: khởi ở miệng vị, xuống men trong bụng, xuống tới khí nhai mà hợp lại, rồi xuống bễ quan, tới phục thố, xuống giữa xương bánh chè, xuống men bờ ngoài xương ống chân, xuống mu bàn chân, vào kẽ trong ngón chân giữa.

Nhánh nữa: cách dưới ba tấc mà tách ra, xuống vào kẽ ngoài ngón chân giữa.

Nhánh nữa: tách ở mu bàn chân, vào kẽ ngón chân cái, ra ở đầu ngón."

Thị động bệnh: "Rét run lạnh buốt, hay rên rỉ, ngáp luôn, sắc mặt đen. Khi bệnh phát thì ghét người và ghét lửa, nghe tiếng gỗ thì giật mình sợ hãi, tim muốn đập rộn, chỉ muốn đóng cửa che rèm mà ngồi một mình; nặng thì muốn trèo lên cao mà hát, cởi áo mà chạy, bụng sôi ùng ục và trướng đầy — ấy gọi là can quyết (quyết ở xương ống chân)."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do huyết sinh ra: cuồng, sốt rét, nóng dầm dề, ra mồ hôi, chảy nước mũi chảy máu cam, miệng méo môi lở, sưng cổ hầu tý, bụng to phù thũng, đầu gối sưng đau; đau dọc theo ngực vú, khí nhai, đùi, phục thố, bờ ngoài cẳng chân, mu bàn chân; ngón chân giữa không dùng được."

Khí thịnh – khí hư: "Khí thịnh thì nửa thân phía trước đều nóng; nếu thừa ở vị thì tiêu hóa thức ăn nhanh mà hay đói, nước tiểu vàng. Khí bất túc thì nửa thân phía trước đều rét run; trong vị lạnh thì trướng đầy."

Giảng: Kinh Vị là kinh duy nhất có bộ chứng tinh thần rõ rệt đến thế: ghét người, ghét lửa, giật mình khi nghe tiếng gỗ, trèo cao mà hát, cởi áo mà chạy. Đây là mô tả cổ nhất và sống động nhất về trạng thái cuồng, và nó được quy về Dương minh — kinh nhiều khí nhiều huyết. Tố Vấn thiên 30 (Dương minh mạch giải) dành hẳn một thiên để giải thích từng chứng trong đoạn này. Về sau, các phương thanh Dương minh nhiệt như Bạch Hổ Thang, Thừa Khí Thang được dùng cho chứng phát cuồng do nhiệt chính là nối mạch từ đây.

Chi tiết "ghét người và ghét lửa" (ố nhân dữ hỏa) rất tinh: người bệnh nhiệt thịnh thì sợ ánh lửa hơi nóng, và tránh tiếp xúc — một quan sát mà bất kỳ ai từng sốt cao đều nhận ra.

Câu "tiêu cốc thiện cơ" — tiêu hóa nhanh mà hay đói — là chứng trạng gốc của "vị nhiệt", và là một mảnh của chứng tiêu khát (tiêu đan) mà thiên 4 nhắc tới.

释5. Kinh Túc Thái âm Tỳ

脾足太阴之脉，起于大指之端……挟咽，连舌本，散舌下。

Dịch — đường đi: "Mạch của Tỳ, Túc thái âm, khởi ở đầu ngón chân cái, men bờ trong ngón chỗ giáp thịt trắng, qua sau hạch cốt, lên bờ trước mắt cá trong, lên mặt trong bắp chân, men mặt sau xương ống chân, giao ra phía trước kinh Quyết âm, lên bờ trước mặt trong gối và đùi, vào bụng, thuộc về tỳ, nối lạc với vị, lên cách mô, kẹp hai bên họng, nối với cuống lưỡi, tản ra dưới lưỡi. Nhánh của nó: lại từ vị tách ra lên cách mô, rót vào trong tim."

Thị động bệnh: "Cuống lưỡi cứng, ăn vào thì nôn, đau vùng dạ dày, bụng trướng hay ợ hơi; đi ngoài được hoặc trung tiện được thì thấy nhẹ nhõm như bệnh lui, toàn thân đều nặng nề."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do tỳ sinh ra: đau cuống lưỡi, thân thể không cử động được, ăn không xuống, bứt rứt trong lòng, đau thắt dưới tim, đại tiện lỏng nát hoặc kết cục, bí tiểu, hoàng đản, không nằm được, đứng gắng gượng, sưng và tê lạnh mặt trong đùi gối, ngón chân cái không dùng được."

Giảng: Hai chi tiết đáng ghi. Thứ nhất, kinh Tỳ nối với cuống lưỡi và tản ra dưới lưỡi — đây là cơ sở của việc Đông y xem lưỡi mà biết tỳ vị, và là lý do chứng "thiệt bản cường" (cuống lưỡi cứng, nói khó) được quy về tỳ. Thứ hai, chứng "đắc hậu dữ khí, tắc khoái nhiên như suy" — đi ngoài được hoặc trung tiện được thì thấy nhẹ hẳn — là một dấu hiệu chẩn đoán rất thực dụng để phân biệt trướng bụng do khí trệ ở tỳ vị với trướng bụng do nguyên nhân khác.

释6. Kinh Thủ Thiếu âm Tâm

心手少阴之脉，起于心中，出属心系，下膈，络小肠。

Dịch — đường đi: "Mạch của Tâm, Thủ thiếu âm, khởi từ trong tim, ra thuộc về hệ tim, xuống cách mô, nối lạc với tiểu tràng. Nhánh: từ hệ tim lên kẹp hai bên họng, buộc vào hệ mắt. Đường thẳng: lại từ hệ tim lui lên phế, xuống ra dưới nách, xuống men bờ sau mặt trong cánh tay, đi phía sau kinh Thái âm và Tâm chủ, xuống mặt trong khuỷu, men bờ sau mặt trong cẳng tay, tới đầu xương nhọn sau lòng bàn tay, vào bờ sau trong lòng bàn tay, men bờ trong ngón út mà ra ở đầu ngón."

Thị động bệnh: "Họng khô, đau tim, khát mà muốn uống — ấy gọi là tý quyết."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do tâm sinh ra: mắt vàng, đau sườn, đau và tê lạnh bờ sau mặt trong cánh tay, lòng bàn tay nóng đau."

Giảng: Kinh Tâm có bộ chứng ngắn nhất trong mười hai kinh, và đây không phải ngẫu nhiên. Thiên 71 (Tà khách) giải thích: "tâm giả, ngũ tạng lục phủ chi đại chủ dã… tà phất năng dung dã, dung chi tắc tâm thương, tâm thương tắc thần khứ, thần khứ tắc tử hĩ" — tâm là chủ của cả tạng phủ, tà không dung được; hễ tà vào tâm thì thần rời mà chết. Vì thế bệnh của tâm phần lớn được quy cho tâm bào chịu thay. Đây cũng là lý do thiên 1 và thiên 2 lấy Đại Lăng (huyệt của tâm bào) làm nguyên huyệt của tâm.

Chi tiết "hệ mục hệ" — kinh Tâm buộc vào hệ mắt — là cơ sở cho việc Đông y xem ánh mắt mà biết thần, và cho câu "tâm giả, kỳ hoa tại diện, kỳ sung tại huyết mạch".

释7. Kinh Thủ Thái dương Tiểu tràng

小肠手太阳之脉，起于小指之端……斜络于颧。

Dịch — đường đi: "Mạch của Tiểu tràng, Thủ thái dương, khởi ở đầu ngón út, men bờ ngoài bàn tay, lên cổ tay, ra chỗ mắt cá tay, lên thẳng men bờ dưới xương cẳng tay, ra mặt trong khuỷu giữa hai gân, lên men bờ sau mặt ngoài cánh tay, ra chỗ khớp vai, vòng quanh xương bả vai, giao nhau trên vai, vào khuyết bồn, nối lạc với tim, men họng, xuống cách mô, tới vị, thuộc về tiểu tràng. Nhánh: từ khuyết bồn men cổ, lên má, tới khóe mắt ngoài, rồi lui vào trong tai. Nhánh khác: tách ở má, lên gò dưới ổ mắt, tới mũi, đến khóe mắt trong, chếch nối lạc ở gò má."

Thị động bệnh: "Đau họng, sưng hàm, không quay cổ được, vai như bị giật đứt, cánh tay như bị gãy."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do dịch sinh ra: tai điếc, mắt vàng, sưng má, đau ở cổ, hàm, vai, cánh tay, khuỷu và bờ sau mặt ngoài cẳng tay."

Giảng: Hai hình ảnh "kiên tự bạt, nhu tự chiết" — vai như bị giật đứt, cánh tay như bị bẻ gãy — là mô tả đau vai gáy dữ dội, đến nay vẫn được dẫn lại khi giảng về chứng đau quanh khớp vai. Đường kinh vòng quanh xương bả vai giải thích vì sao các huyệt vùng bả vai (Kiên Trinh, Thiên Tông, Bỉnh Phong) là nhóm huyệt chính chữa đau vai.

释8. Kinh Túc Thái dương Bàng quang

膀胱足太阳之脉，起于目内眦，上额，交巅……至小指外侧。

Dịch — đường đi: "Mạch của Bàng quang, Túc thái dương, khởi ở khóe mắt trong, lên trán, giao nhau ở đỉnh đầu. Nhánh: từ đỉnh đầu tới góc trên tai. Đường thẳng: từ đỉnh đầu vào nối lạc với não, quay ra tách xuống gáy, men bả vai, phía trong kẹp hai bên cột sống, tới giữa lưng, vào men lữ (khối cơ cạnh sống), nối lạc với thận, thuộc về bàng quang. Nhánh: từ giữa lưng xuống kẹp hai bên cột sống, xuyên qua mông, vào giữa khoeo. Nhánh khác: từ mặt trong bả vai tách ra trái phải xuống xuyên qua xương bả, kẹp trong cột sống, qua bễ xu, men mặt ngoài đùi, theo bờ sau xuống hợp vào giữa khoeo, rồi xuống xuyên qua bắp chân, ra sau mắt cá ngoài, men kinh cốt, tới bờ ngoài ngón chân út."

Thị động bệnh: "Đau đầu như bị xông lên, mắt như muốn lồi ra, gáy như bị giật đứt, đau cột sống, lưng như bị gãy, đùi không co được, khoeo như bị thắt lại, bắp chân như bị xé ra — ấy gọi là khỏa quyết (quyết ở mắt cá)."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do gân sinh ra: trĩ, sốt rét, cuồng, điên, đau đầu đau thóp đau gáy, mắt vàng, chảy nước mắt, chảy nước mũi chảy máu cam; đau ở gáy, lưng, thắt lưng, xương cùng, khoeo, bắp chân, bàn chân; ngón út không dùng được."

Giảng: Đây là kinh dài nhất, đi từ khóe mắt trong qua đỉnh đầu, dọc suốt lưng xuống tới ngón chân út — và cũng là kinh có nhiều huyệt nhất. Chi tiết "tòng điên nhập lạc não" — từ đỉnh đầu vào nối với não — là một trong rất ít chỗ Nội Kinh nối một kinh trực tiếp với não, và là cơ sở cho việc dùng các huyệt trên đỉnh đầu (Bách Hội, Thông Thiên) chữa bệnh thần chí.

Quan trọng hơn cả là hai đường kẹp hai bên cột sống: chính trên hai đường này nằm toàn bộ các bối du huyệt — Phế Du, Tâm Du, Can Du, Tỳ Du, Thận Du… — là chỗ khí của mỗi tạng phủ rót ra lưng. Đường kinh "nối lạc với thận, thuộc về bàng quang" nên các bối du huyệt ấy vừa chẩn vừa trị được bệnh tạng phủ. Thiên 51 (Bối du) bàn riêng về nhóm huyệt này.

Sáu hình ảnh mô tả cơn đau — đầu như bị xông, mắt như lồi, gáy như giật đứt, lưng như gãy, khoeo như thắt, bắp chân như xé — là đoạn văn tả đau hay nhất của Nội Kinh, và mô tả khá đúng một cơn cảm hàn nặng hoặc đau thần kinh tọa cấp.

释9. Kinh Túc Thiếu âm Thận

肾足少阴之脉，起于小指之下，邪走足心，出于然谷之下……贯脊，属肾，络膀胱。

Dịch — đường đi: "Mạch của Thận, Túc thiếu âm, khởi ở dưới ngón chân út, chếch chạy vào lòng bàn chân, ra dưới huyệt Nhiên Cốc, men sau mắt cá trong, tách vào giữa gót, rồi lên mặt trong bắp chân, ra bờ trong khoeo, lên bờ sau mặt trong đùi, xuyên qua cột sống, thuộc về thận, nối lạc với bàng quang. Đường thẳng: từ thận lên xuyên qua can và cách mô, vào trong phế, men cuống họng, kẹp hai bên cuống lưỡi. Nhánh: từ phế ra nối lạc với tim, rót vào trong ngực."

Thị động bệnh: "Đói mà không muốn ăn, mặt xám đen như gỗ mục, ho khạc có máu, thở khò khè mà suyễn, ngồi rồi lại muốn đứng lên, mắt mờ mịt như không trông thấy gì, trong lòng như treo lơ lửng, như đang đói. Khí bất túc thì hay sợ, tim thấp thỏm như có người sắp bắt mình — ấy gọi là cốt quyết."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do thận sinh ra: miệng nóng, lưỡi khô, họng sưng, khí bốc lên, họng khô và đau, bứt rứt trong lòng, đau tim, hoàng đản, lỵ, đau bờ sau mặt trong cột sống và đùi, chứng nuy quyết, thích nằm, lòng bàn chân nóng và đau."

Phép chữa riêng: "Nếu dùng cứu thì phải cố ăn thịt tươi, nới lỏng thắt lưng, xõa tóc, chống gậy lớn, đi giày nặng mà bước đi."

Giảng: Kinh Thận là kinh duy nhất được kê thêm một lời dặn chăm sóc sau điều trị, và lời dặn ấy rất cụ thể: sau khi cứu thì ăn thịt tươi để bổ, nới thắt lưng và xõa tóc để khí không bị bó, chống gậy đi giày nặng mà tập đi — tức là vận động có trợ giúp. Đây là một mảnh phục hồi chức năng sớm nhất trong y văn phương Đông.

Chứng "tâm như huyền, nhược cơ trạng" — trong lòng như treo lơ lửng, như đang đói — là mô tả cảm giác trống rỗng bất an rất đặc trưng của thận khí hư. Kèm với "khí bất túc tắc thiện khủng, tâm thích thích như nhân tương bổ chi" — hay sợ, thấp thỏm như sắp bị bắt — đây chính là bộ chứng mà Đông y quy về "thận chủ khủng".

Đường kinh xuyên qua can và cách mô, vào phế, men họng, kẹp cuống lưỡi giải thích vì sao thận hư lại sinh ho khan, họng khô đau — cơ sở của phép "tư thận nhuận phế" và các phương như Bách Hợp Cố Kim Thang.

释10. Kinh Thủ Quyết âm Tâm bào

心主手厥阴心包络之脉，起于胸中，出属心包络，下膈，历络三焦。

Dịch — đường đi: "Mạch của Tâm chủ, Thủ quyết âm tâm bào lạc, khởi từ trong ngực, ra thuộc về tâm bào lạc, xuống cách mô, lần lượt nối lạc với tam tiêu. Nhánh: men ngực ra sườn, xuống dưới nách ba tấc, rồi lên tới dưới nách, men mặt trong cánh tay, đi giữa kinh Thái âm và Thiếu âm, vào giữa khuỷu, xuống cẳng tay, đi giữa hai gân, vào giữa lòng bàn tay, men ngón giữa mà ra đầu ngón. Nhánh khác: tách ở giữa lòng bàn tay, men ngón áp út ra đầu ngón."

Thị động bệnh: "Lòng bàn tay nóng, cánh tay và khuỷu co rút, nách sưng; nặng thì ngực sườn đầy tức, trong tim đập thình thịch dữ dội, mặt đỏ, mắt vàng, cười không dứt."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do mạch sinh ra: bứt rứt trong lòng, đau tim, lòng bàn tay nóng."

Giảng: Bộ chứng của tâm bào chồng lấn với tâm, và có thêm phần rối loạn tinh thần rõ hơn: "hỷ tiếu bất hưu" — cười không dứt — trùng với chứng "tâm khí thực tắc tiếu bất hưu" ở thiên 8. Điều này củng cố ý rằng tâm bào chịu tà thay cho tâm.

Chi tiết kinh này "lịch lạc tam tiêu" — lần lượt nối lạc với tam tiêu ở cả ba tầng — là cơ sở của quan hệ biểu lý tâm bào – tam tiêu, cặp duy nhất mà cả hai bên đều không phải tạng phủ có hình thể rõ ràng.

释11. Kinh Thủ Thiếu dương Tam tiêu

三焦手少阳之脉，起于小指次指之端……布膻中，散络心包，下膈，循属三焦。

Dịch — đường đi: "Mạch của Tam tiêu, Thủ thiếu dương, khởi ở đầu ngón áp út, lên ra giữa hai ngón, men mu cổ tay, ra giữa hai xương mặt ngoài cẳng tay, lên xuyên qua khuỷu, men mặt ngoài cánh tay, lên vai mà giao ra phía sau kinh Túc thiếu dương, vào khuyết bồn, trải ra ở đản trung, tản ra nối lạc với tâm bào, xuống cách mô, men theo mà thuộc về tam tiêu. Nhánh: từ đản trung lên ra khuyết bồn, lên gáy, buộc vào sau tai, lên thẳng ra góc trên tai, rồi vòng xuống má tới gò dưới ổ mắt. Nhánh khác: từ sau tai vào trong tai, ra chạy trước tai, qua trước huyệt Khách Chủ Nhân, giao ở má, tới khóe mắt ngoài."

Thị động bệnh: "Tai điếc, ù ù mù mịt, họng sưng, hầu tý."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do khí sinh ra: ra mồ hôi, đau khóe mắt ngoài, đau má, đau sau tai và ở vai, cánh tay, khuỷu, mặt ngoài cẳng tay; ngón áp út không dùng được."

Giảng: Việc kinh Tam tiêu được gán chủ về khí rất hợp với định nghĩa "tam tiêu là phủ trung độc, đường nước từ đó ra" ở thiên 2 và với thuyết tam tiêu là đường của nguyên khí trong Nan Kinh. Đường kinh đi vòng quanh tai và tới khóe mắt ngoài giải thích vì sao các huyệt Ế Phong, Ngoại Quan, Chi Câu là nhóm chính chữa ù tai, đau nửa đầu.

释12. Kinh Túc Thiếu dương Đởm

胆足少阳之脉，起于目锐眦，上抵头角，下耳后……入小指次指之间。

Dịch — đường đi: "Mạch của Đởm, Túc thiếu dương, khởi ở khóe mắt ngoài, lên tới góc đầu, xuống sau tai, men cổ, đi phía trước kinh Thủ thiếu dương, tới trên vai, rồi lui giao ra phía sau Thủ thiếu dương, vào khuyết bồn. Nhánh: từ sau tai vào trong tai, ra chạy trước tai, tới sau khóe mắt ngoài. Nhánh khác: tách ở khóe mắt ngoài, xuống Đại Nghênh, hợp với Thủ thiếu dương, tới gò dưới ổ mắt, xuống qua Giáp Xa, xuống cổ, hợp ở khuyết bồn, rồi xuống trong ngực, xuyên qua cách mô, nối lạc với can, thuộc về đởm, men trong sườn, ra khí nhai, vòng quanh mép lông mu, đi ngang vào bễ yếm (khớp háng). Đường thẳng: từ khuyết bồn xuống nách, men ngực, qua sườn cụt, xuống hợp ở bễ yếm, rồi xuống men mặt ngoài đùi, ra bờ ngoài gối, xuống trước xương phụ ngoài, xuống thẳng tới đầu tuyệt cốt, xuống ra trước mắt cá ngoài, men mu bàn chân, vào kẽ ngón chân thứ tư. Nhánh: tách ở mu bàn chân, vào kẽ ngón cái, men xương kẽ ngón cái ra đầu ngón, rồi xuyên qua móng, ra chỗ ba sợi lông."

Thị động bệnh: "Miệng đắng, hay thở dài, đau tim và sườn không trở mình được; nặng thì mặt hơi có bụi bám, thân thể không còn nhuận bóng, mặt ngoài bàn chân trái lại nóng — ấy gọi là dương quyết."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do xương sinh ra: đau đầu, đau hàm, đau khóe mắt ngoài, sưng đau trong khuyết bồn, sưng dưới nách, chứng mã đao hiệp anh (tràng nhạc ở nách và cổ), ra mồ hôi rét run, sốt rét; đau ở ngực, sườn, xương sườn cụt, đùi, ngoài gối cho đến cẳng chân, mắt cá ngoài chỗ tuyệt cốt, và các khớp; ngón áp út chân không dùng được."

Giảng: Bộ chứng "miệng đắng, hay thở dài" là dấu hiệu kinh điển của đởm, trùng khít với mô tả bệnh đởm ở thiên 4. Đến nay, hỏi "có đắng miệng không, có hay thở dài không" vẫn là hai câu hỏi chuẩn để thăm dò Thiếu dương.

Chi tiết "diện vi hữu trần, thể vô cao trạch" — mặt như có bụi bám, người không còn nhuận bóng — là mô tả sắc mặt xám xỉn không tươi, một dấu hiệu vọng chẩn rất đắt cho chứng Thiếu dương uất.

Mã đao hiệp anh chỉ các hạch nổi thành chuỗi ở nách và cổ; đây là bệnh danh cổ, tương ứng với nhiều bệnh lý hạch khác nhau theo cách phân của y học hiện đại, nên chỉ nên đọc như tư liệu.

Đường kinh này đi hình chữ chi dọc hai bên thân — đó là lý do đau nửa đầu, đau mạng sườn, đau mặt ngoài đùi đều được quy về Thiếu dương đởm.

释13. Kinh Túc Quyết âm Can

肝足厥阴之脉，起于大指丛毛之际……上贯膈，布胁肋，循喉咙之后，上入颃颡，连目系，上出额，与督脉会于巅。

Dịch — đường đi: "Mạch của Can, Túc quyết âm, khởi ở chỗ túm lông ngón chân cái, lên men bờ trên mu bàn chân, cách mắt cá trong một tấc, lên trên mắt cá tám tấc thì giao ra phía sau kinh Thái âm, lên bờ trong khoeo, men mặt trong đùi, vào giữa đám lông mu, qua bộ sinh dục, tới bụng dưới, kẹp hai bên vị, thuộc về can, nối lạc với đởm, lên xuyên qua cách mô, trải ra ở sườn, men phía sau cuống họng, lên vào hàng tảng (vòm mũi họng), nối với hệ mắt, lên ra trán, hội với mạch Đốc ở đỉnh đầu. Nhánh: từ hệ mắt xuống trong má, vòng quanh trong môi. Nhánh khác: lại từ can tách ra, xuyên qua cách mô, lên rót vào phế."

Thị động bệnh: "Đau lưng, không cúi ngửa được; đàn ông thì đồi sán, đàn bà thì sưng đau bụng dưới; nặng thì họng khô, mặt xám bụi và mất sắc."

Sở sinh bệnh: "Kinh này chủ về bệnh do can sinh ra: ngực đầy, nôn nghịch, đi ngoài sống phân, hồ sán, đái dầm hoặc bí tiểu."

Giảng: Ba đặc điểm quan trọng của kinh Can.

Thứ nhất, nó qua bộ sinh dục — nên mọi bệnh ở vùng này, cả nam lẫn nữ, Đông y đều xét trước ở can. Các chứng đồi sán, hồ sán trong kinh văn đều là bệnh vùng bẹn bìu.

Thứ hai, nó nối với hệ mắt — cơ sở của câu "can khai khiếu ư mục", và là lý do các chứng mắt mờ, quáng gà, mắt khô được chữa bằng dưỡng can huyết.

Thứ ba, nó hội với mạch Đốc ở đỉnh đầu — đây là kinh duy nhất trong mười hai kinh lên tới đỉnh đầu, nên chứng đau đỉnh đầu (điên đỉnh thống) được quy về Quyết âm can. Phương Ngô Thù Du Thang chữa đau đỉnh đầu nôn mửa chính là dựa vào điều này.

Nhánh cuối "từ can lên rót vào phế" khép lại vòng tuần hoàn: khí từ Can lại trở về Phế, bắt đầu vòng mới. Đây là chỗ mười hai kinh nối thành một vòng khép kín, như thiên 4 đã nói "kinh lạc tương quán, như hoàn vô đoan".

释14. Phép chữa chung và chuẩn mạch hư thực

为此诸病，盛则泻之，虚则补之，热则疾之，寒则留之，陷下则灸之，不盛不虚，以经取之。

Dịch: Sau mỗi kinh, kinh văn đều lặp lại một công thức: "Với các bệnh ấy thì: thịnh thì tả đi, hư thì bổ vào, nhiệt thì châm nhanh, hàn thì lưu kim, chỗ lõm xuống thì cứu, không thịnh không hư thì lấy ngay trên kinh ấy."

Và chuẩn phân biệt hư thực:

Cặp kinh	Thực thì	Hư thì
Thái âm (Phế, Tỳ) · Dương minh (Đại tràng, Vị)	Bên chủ lớn gấp ba lần bên kia	Bên chủ nhỏ hơn bên kia
Thiếu âm (Tâm, Thận) · Thái dương (Tiểu tràng, Bàng quang)	Lớn gấp hai lần	Nhỏ hơn
Quyết âm (Tâm bào, Can) · Thiếu dương (Tam tiêu, Đởm)	Lớn gấp một lần	Nhỏ hơn

(Với kinh âm thì so thốn khẩu với nhân nghênh; với kinh dương thì so nhân nghênh với thốn khẩu.)

Giảng: Công thức sáu vế này là tổng cương trị liệu của khoa châm, gọn đến mức có thể học thuộc trong một phút mà dùng được cả đời:

• Thịnh thì tả — thực chứng thì lấy bớt đi.
• Hư thì bổ — hư chứng thì thêm vào.
• Nhiệt thì châm nhanh — rút kim nhanh để tháo khí nóng.
• Hàn thì lưu kim — giữ kim lâu để sinh khí ấm.
• Chỗ lõm thì cứu — nơi khí huyết đã sụt xuống thì phải dùng lửa, không dùng kim.
• Không thịnh không hư thì lấy ngay trên kinh ấy — bệnh chỉ ở tại kinh, không liên quan tạng phủ hư thực, thì dùng "bình bổ bình tả" ngay trên kinh bệnh.

Vế thứ năm — "hãm hạ tắc cứu chi" — là chỗ chỉ định rõ nhất cho phép cứu trong toàn bộ Nội Kinh: cứu dành cho chỗ khí huyết đã lõm xuống, đã suy sụp.

Bảng chuẩn mạch hoàn toàn khớp với bảng nhân nghênh – mạch khẩu ở thiên 9: Thiếu dương một thịnh, Thái dương hai thịnh, Dương minh ba thịnh. Sự nhất quán ấy cho thấy hai thiên cùng một hệ thống lý luận.

释15. Khi khí của từng kinh âm tuyệt

手太阴气绝，则皮毛焦……丙笃丁死，火胜金也。

Dịch:

Kinh tuyệt	Cơ chế và chứng hậu	Cái gì chết trước	Ngày nguy	Lý do
Thủ Thái âm (Phế)	Thái âm đi khí làm ấm da lông; khí không nuôi thì da lông cháy xém, tân dịch rời khỏi da và khớp, móng khô lông gãy	Lông chết trước	Bính nặng, Đinh chết	Hỏa thắng Kim
Thủ Thiếu âm (Tâm)	Mạch không thông, huyết không chảy, tóc và sắc không nhuận; mặt đen như gỗ mục	Huyết chết trước	Nhâm nặng, Quý chết	Thủy thắng Hỏa
Túc Thái âm (Tỳ)	Mạch không nuôi được cơ nhục; môi lưỡi là gốc của cơ nhục, nên lưỡi teo, nhân trung đầy, môi trề ra	Thịt chết trước	Giáp nặng, Ất chết	Mộc thắng Thổ
Túc Thiếu âm (Thận)	Xương khô; Thiếu âm là mạch mùa đông, đi ngầm mà thấm nhuận tủy xương; xương không nhuận thì thịt không bám được, thịt mềm tụt, răng trông dài ra mà đóng bựa, tóc mất nhuận	Xương chết trước	Mậu nặng, Kỷ chết	Thổ thắng Thủy
Túc Quyết âm (Can)	Gân tuyệt; can hợp với gân, gân tụ ở bộ sinh dục và mạch nối với cuống lưỡi; mạch không nuôi thì gân co, gân co thì kéo lưỡi và tinh hoàn, nên môi xanh lưỡi cuộn tinh hoàn co	Gân chết trước	Canh nặng, Tân chết	Kim thắng Mộc

"Năm kinh âm khí đều tuyệt thì hệ mắt xoay chuyển, xoay chuyển thì mắt đảo; mắt đảo tức là chí chết trước, chí chết trước thì xa nhất một ngày rưỡi là chết.

Sáu kinh dương khí tuyệt thì âm với dương lìa nhau; lìa nhau thì tấu lý mở tung, mồ hôi tuyệt bèn ra. Cho nên sáng xem thì chiều chết, chiều xem thì sáng chết."

Giảng: Bảng này ghép ba lớp: chức năng của kinh, chứng hậu khi tuyệt, và ngày nguy theo can chi.

Lớp chức năng rất đáng học vì nó nêu rõ mỗi kinh âm nuôi một tầng của thân thể: Thái âm phế nuôi da lông, Thiếu âm tâm nuôi huyết mạch, Thái âm tỳ nuôi cơ nhục, Thiếu âm thận nuôi xương tủy, Quyết âm can nuôi gân. Đây chính là hệ ngũ thể mà thiên 7 đã dùng để lập "ngũ thích".

Lớp can chi theo quy luật hành khắc: tạng nào tuyệt thì nguy vào ngày của hành khắc nó — phế kim tuyệt thì nguy ngày Bính Đinh (hỏa), tâm hỏa tuyệt thì nguy ngày Nhâm Quý (thủy)… Cùng một nguyên lý với cột "mùa nguy" ở thiên 8, chỉ đổi đơn vị từ mùa sang ngày. Người đọc hôm nay nên hiểu đây là mô hình tư duy về thời điểm dễ trở nặng, không phải lịch tiên đoán.

Hai đoạn cuối phân biệt rất tinh: âm tuyệt thì chết chậm hơn (một ngày rưỡi), dấu hiệu là mắt đảo; dương tuyệt thì chết nhanh (trong vòng nửa ngày), dấu hiệu là mồ hôi tuyệt — mồ hôi dính như dầu do tấu lý mở tung, đúng như mô tả "tuyệt hãn" ở thiên 9. Câu "đán chiêm tịch tử, tịch chiêm đán tử" — sáng xem thì chiều chết — là lời tiên lượng nặng nhất trong Linh Khu.

释16. Phân biệt kinh mạch với lạc mạch; xem sắc lạc mạch

经脉者，常不可见也，其虚实也，以气口知之，脉之见者，皆络脉也。

Dịch: "Mười hai kinh mạch đi ngầm giữa các thớ thịt, sâu nên không trông thấy. Chỗ thường trông thấy được là kinh Túc thái âm khi đi qua trên mắt cá ngoài, vì chỗ ấy không có gì che khuất. Các mạch nổi lên mà thường trông thấy đều là lạc mạch.

Sáu kinh lạc, thì đại lạc của Thủ dương minh và Thủ thiếu dương khởi ở kẽ năm ngón tay, lên hợp ở giữa khuỷu. Người uống rượu thì vệ khí đi ở da trước, làm đầy lạc mạch trước; lạc mạch đầy trước, nên khi vệ khí đã bình thì doanh khí mới đầy, mà kinh mạch thịnh lên rất mạnh.

Mạch nào bỗng nhiên đập bất thường thì đều là có tà khí ở đó, đọng lại ở gốc hay ngọn. Không đập thì thành nhiệt; không chắc thì lõm xuống mà trống rỗng; chỗ nào không giống với những chỗ khác — nhờ đó mà biết mạch nào đang biến động."

Lôi Công hỏi: "Làm sao biết kinh mạch khác với lạc mạch?" Hoàng Đế đáp: "Kinh mạch thì thường không trông thấy được; hư thực của nó thì biết qua khí khẩu. Mạch nào trông thấy được thì đều là lạc mạch."

Lôi Công nói: "Kẻ hèn này chưa hiểu rõ." Hoàng Đế đáp: "Các lạc mạch đều không thể đi qua khoảng các khớp lớn, tất phải đi theo đường tắt mà ra vào, rồi lại hợp ở trong da; chỗ chúng hội lại thì đều thấy được ở ngoài. Cho nên phàm châm lạc mạch thì tất phải châm chỗ kết tụ; chỗ nào nhiều máu thì dù không kết tụ cũng phải lấy gấp mà tả tà, cho ra máu — để đọng lại thì thành chứng tý.

Phàm xem lạc mạch:

• Sắc mạch xanh thì có hàn và có đau.
• Sắc đỏ thì có nhiệt.
• Trong vị lạnh thì lạc ở ngư phần lớn xanh.
• Trong vị có nhiệt thì lạc ở ngư tế đỏ.
• Chỗ nào đen sẫm đột ngột thì là chứng tý đọng đã lâu.
• Chỗ vừa đỏ vừa đen vừa xanh thì là khí hàn nhiệt lẫn lộn.
• Chỗ xanh mà ngắn thì là thiếu khí.

Phàm châm chứng hàn nhiệt thì đều có nhiều huyết lạc; tất phải cách một ngày lấy một lần, huyết hết thì thôi, rồi điều lại hư thực. Chỗ nào nhỏ và ngắn là thiếu khí; thiếu khí nhiều mà đem tả thì người bệnh thấy bức bối, bức bối nặng thì ngã không nói được — hễ thấy bức bối thì phải cho ngồi dậy ngay."

Giảng: Đoạn này giải quyết một câu hỏi mà người học nào cũng vấp: kinh mạch có nhìn thấy được không? Câu trả lời dứt khoát: không. Kinh đi sâu giữa các thớ thịt; những mạch xanh nổi dưới da mà ta nhìn thấy đều là lạc mạch. Muốn biết hư thực của kinh thì phải qua mạch ở khí khẩu, không thể nhìn.

Từ đó suy ra một điều quan trọng cho thực hành: chích lể (thích lạc) tác động vào lạc, không vào kinh; và phải châm đúng chỗ lạc kết tụ, tức chỗ mạch nổi rõ nhất.

Phần xem sắc lạc mạch là một phương pháp vọng chẩn cụ thể vẫn dùng được: xanh chủ hàn và đau, đỏ chủ nhiệt, đen sẫm chủ ứ lâu ngày, xanh mà ngắn chủ thiếu khí. Đặc biệt việc xem lạc ở ngư tế (mô cái bàn tay) để biết hàn nhiệt trong vị là một mẹo chẩn đoán rất gọn, và đến nay vẫn được dùng trong nhi khoa Đông y.

Nhận xét về người uống rượu — vệ khí đi ở da trước, làm đầy lạc mạch trước — giải thích hiện tượng mặt đỏ và mạch nổi sau khi uống rượu, và cũng là lý do một trong mười hai điều cấm ở thiên 9 là "đã say thì chớ châm": lúc ấy mạch đang bị làm đầy giả tạo.

Lời dặn cuối rất thực tế và cứu người: người thiếu khí mà bị tả thì choáng, nặng thì ngã và không nói được; thấy bức bối thì phải cho ngồi dậy ngay. Đây là xử trí phản ứng choáng khi châm (vựng châm), được ghi từ hai nghìn năm trước.

释17. Mười lăm lạc

手太阴之别，名曰列缺……凡此十五络者，实则必见，虚则必下。

Dịch:

Kinh	Lạc huyệt	Vị trí	Đường đi	Thực thì	Hư thì
Thủ Thái âm	Liệt Khuyết	Trên cổ tay, ở khe thớ	Đi cùng kinh Thái âm vào thẳng lòng bàn tay, tản vào ngư tế; cách cổ tay nửa tấc, tách sang Dương minh	Lòng bàn tay và bờ ngoài bàn tay nóng	Ngáp vặt, đái dầm và tiểu nhiều lần
Thủ Thiếu âm	Thông Lý	Cách cổ tay một tấc rưỡi	Tách ra đi lên, men kinh vào trong tim, buộc cuống lưỡi, thuộc hệ mắt; tách sang Thái dương	Tức nghẹn vùng cách mô	Không nói được
Thủ Tâm chủ	Nội Quan	Cách cổ tay hai tấc, giữa hai gân	Men kinh đi lên, buộc vào tâm bào lạc	Đau tim	Đầu cứng
Thủ Thái dương	Chi Chính	Trên cổ tay năm tấc	Rót vào trong kinh Thiếu âm; nhánh lên khuỷu, nối lạc ở Kiên Ngung	Khớp lỏng, khuỷu liệt	Mọc mụn cơm, nhỏ như vảy ghẻ đầu ngón
Thủ Dương minh	Thiên Lịch	Cách cổ tay ba tấc	Tách vào Thái âm; nhánh lên men cẳng tay, qua Kiên Ngung, lên má và răng; nhánh vào tai hợp với tông mạch	Sâu răng, điếc	Răng lạnh, tức nghẹn cách mô
Thủ Thiếu dương	Ngoại Quan	Cách cổ tay hai tấc	Vòng ngoài cánh tay, rót vào trong ngực, hợp với Tâm chủ	Khuỷu co rút	Khuỷu không co lại được
Túc Thái dương	Phi Dương	Trên mắt cá bảy tấc	Tách sang Thiếu âm	Ngạt mũi, đau đầu và lưng	Chảy máu cam
Túc Thiếu dương	Quang Minh	Trên mắt cá năm tấc	Tách sang Quyết âm, xuống nối lạc mu bàn chân	Chứng quyết (lạnh tay chân)	Chứng nuy bế, ngồi không đứng lên được
Túc Dương minh	Phong Long	Trên mắt cá tám tấc	Tách sang Thái âm; nhánh men bờ ngoài xương ống chân, lên nối lạc đầu gáy, hợp khí các kinh, xuống nối lạc họng	Khí nghịch thì hầu tý, cấm khẩu không nói được; thực thì cuồng, điên	Chân không co lại được, cẳng chân teo khô
Túc Thái âm	Công Tôn	Sau đốt gốc ngón một tấc	Tách sang Dương minh; nhánh vào nối lạc trường vị	Khí quyết nghịch lên thì hoắc loạn; thực thì trong ruột đau quặn	Trướng như trống
Túc Thiếu âm	Đại Chung	Sau mắt cá, vòng quanh gót	Tách sang Thái dương; nhánh đi cùng kinh lên tới tâm bào, xuống xuyên ngang thắt lưng và cột sống	Khí nghịch thì bứt rứt tức ngực; thực thì bí tiểu	Đau lưng
Túc Quyết âm	Lãi Câu	Trên mắt cá trong năm tấc	Tách sang Thiếu dương; nhánh qua cẳng chân lên tinh hoàn, kết ở dương vật	Khí nghịch thì tinh hoàn sưng, sán cấp; thực thì dương vật cương dài	Ngứa dữ dội
Mạch Nhâm	Vĩ Ế	Dưới Cưu Vĩ	Tản ra ở bụng	Da bụng đau	Ngứa gãi
Mạch Đốc	Trường Cường	Cạnh cột sống	Lên gáy, tản ra trên đầu; xuống ngang hai bên xương bả, tách sang Thái dương, vào xuyên khối cơ cạnh sống	Cột sống cứng	Đầu nặng, lắc lư; chỗ nào kẹp cột sống có bệnh thì lấy ở lạc huyệt
Đại lạc của Tỳ	Đại Bao	Dưới Uyên Dịch ba tấc	Trải ra ở ngực sườn	Toàn thân đều đau	Trăm khớp đều rã lỏng

"Phàm mười lăm lạc ấy: thực thì tất nổi lên thấy được, hư thì tất lõm xuống; nhìn không thấy thì tìm ở trên dưới, vì kinh mạch mỗi người mỗi khác, lạc mạch chỗ tách ra cũng khác nhau."

Giảng: Mười lăm lạc gồm mười hai lạc của mười hai kinh, cộng lạc của mạch Nhâm, lạc của mạch Đốc, và đại lạc của tỳ — tổng cộng mười lăm.

Ý nghĩa của lạc mạch nằm ở chữ "biệt tẩu" — tách sang: mỗi lạc tách từ kinh này sang kinh biểu lý với nó. Liệt Khuyết của Phế tách sang Đại tràng, Phi Dương của Bàng quang tách sang Thận, v.v. Nhờ đó một huyệt lạc chữa được bệnh của cả hai kinh — đây là cơ sở của phép "nguyên lạc phối huyệt" dùng rất nhiều trong châm cứu.

Vài lạc huyệt đáng ghi nhớ vì công dụng nổi bật:

• Liệt Khuyết — huyệt đầu bảng chữa bệnh vùng đầu gáy và ho, theo câu ca "đầu hạng tầm Liệt Khuyết".
• Nội Quan — chữa đau tim, nôn mửa, mất ngủ; một trong những huyệt được dùng nhiều nhất.
• Phong Long — huyệt trừ đàm số một; đường đi của nó "lên nối lạc đầu gáy, hợp khí các kinh, xuống nối lạc họng" giải thích vì sao nó chữa được cả đàm ở họng lẫn chứng cuồng điên do đàm.
• Công Tôn — chữa đau bụng, hoắc loạn; phối với Nội Quan thành cặp huyệt kinh điển chữa bệnh vùng ngực bụng.
• Đại Bao — đại lạc của tỳ, "trải ra ở ngực sườn", chủ toàn thân; thực thì toàn thân đau, hư thì trăm khớp rã lỏng. Đây là lạc duy nhất có phạm vi toàn thân, hợp với việc tỳ chủ cơ nhục.

Câu kết — "thực tắc tất kiến, hư tắc tất hạ" — cho một cách chẩn rất trực quan: lạc mạch nổi rõ lên là thực, lõm xuống là hư. Và lời dặn "kinh mạch mỗi người mỗi khác" là một sự thành thật đáng quý: sách chép vị trí chuẩn, nhưng trên từng người phải tìm.

• 经脉者，所以能决死生，处百病，调虚实，不可不通 · Kinh mạch giả, sở dĩ năng quyết tử sinh, xử bách bệnh, điều hư thực, bất khả bất thông · Kinh mạch quyết định sống chết, xử lý trăm bệnh, điều hòa hư thực — không thể không thông hiểu. — Câu định giá của toàn bộ học thuyết kinh lạc.
• 谷入于胃，脉道以通，血气乃行 · Cốc nhập ư vị, mạch đạo dĩ thông, huyết khí nãi hành · Thóc gạo vào vị thì đường mạch mới thông, khí huyết mới lưu hành. — Kinh mạch phải được nuôi bằng cốc khí.
• 盛则泻之，虚则补之，热则疾之，寒则留之，陷下则灸之，不盛不虚，以经取之 · Thịnh tắc tả chi, hư tắc bổ chi, nhiệt tắc tật chi, hàn tắc lưu chi, hãm hạ tắc cứu chi, bất thịnh bất hư, dĩ kinh thủ chi · Tổng cương trị liệu sáu vế của khoa châm.
• 经脉者，常不可见也……脉之见者，皆络脉也 · Kinh mạch giả, thường bất khả kiến dã… mạch chi kiến giả, giai lạc mạch dã · Kinh mạch thường không trông thấy được; mạch nào trông thấy được đều là lạc mạch. — Phân biệt căn bản giữa kinh và lạc.
• 凡诊络脉，脉色青则寒且痛，赤则有热 · Phàm chẩn lạc mạch, mạch sắc thanh tắc hàn thả thống, xích tắc hữu nhiệt · Xem lạc mạch: sắc xanh thì hàn và đau, sắc đỏ thì có nhiệt. — Phương pháp vọng chẩn cụ thể còn dùng được.
• 凡此十五络者，实则必见，虚则必下 · Phàm thử thập ngũ lạc giả, thực tắc tất kiến, hư tắc tất hạ · Mười lăm lạc ấy, thực thì nổi lên thấy được, hư thì lõm xuống.
• 五阴气俱绝，则目系转，转则目运……六阳气绝，则阴与阳相离，离则腠理发泄，绝汗乃出 · Năm kinh âm đều tuyệt thì mắt đảo; sáu kinh dương tuyệt thì mồ hôi tuyệt ra. — Hai dấu hiệu lâm chung, một chậm một nhanh.
• 闷则急坐之也 · Muộn tắc cấp tọa chi dã · Hễ thấy bức bối thì phải cho ngồi dậy ngay. — Xử trí choáng khi châm, ghi từ hai nghìn năm trước.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Thị động bệnh	是动病	Bệnh sinh ra khi khí của kinh ấy biến động — thiên về chứng của bản thân đường kinh.
Sở sinh bệnh	所生病	Bệnh do cái mà kinh ấy chủ quản sinh ra — thiên về chứng của tạng phủ hoặc của thứ vật chất nó chủ.
Thuộc · Lạc	属 · 络	Mỗi kinh "thuộc về" tạng phủ của mình và "nối lạc" với tạng phủ biểu lý của nó.
Kinh mạch · Lạc mạch	经脉 · 络脉	Kinh đi sâu không thấy được; lạc nổi dưới da, thấy được, và là đối tượng của phép chích lể.
Thập ngũ lạc	十五络	Mười hai lạc của mười hai kinh, cộng lạc mạch Nhâm, lạc mạch Đốc và đại lạc của tỳ.
Biệt tẩu	别走	Lạc mạch tách từ kinh này sang kinh biểu lý — cơ sở của phép nguyên lạc phối huyệt.
Hãm hạ tắc cứu	陷下则灸	Chỗ khí huyết đã lõm xuống thì dùng cứu, không dùng kim — chỉ định rõ nhất của phép cứu.
Tý quyết · Can quyết · Cốt quyết · Khỏa quyết · Dương quyết	臂厥 · 骭厥 · 骨厥 · 踝厥 · 阳厥	Tên riêng của chứng quyết trên từng kinh, đặt theo bộ vị mà kinh ấy đi qua.
Mã đao hiệp anh	马刀侠瘿	Bệnh danh cổ chỉ các hạch nổi thành chuỗi ở nách và cổ, thuộc kinh Thiếu dương.
Tuyệt hãn	绝汗	Mồ hôi dính như dầu không bốc hơi, dấu hiệu sáu kinh dương tuyệt.

Hoàng Phủ Mật trong Châm Cứu Giáp Ất Kinh thu nhận trọn phần mười hai kinh và mười lăm lạc của thiên này, gần như không sửa một chữ; chính nhờ đó mà bản văn được truyền lại ổn định. Ông cũng là người đầu tiên đem đường đi của kinh mạch đối chiếu với vị trí từng huyệt, lập thành hệ thống hoàn chỉnh mà mọi sách châm cứu đời sau kế thừa.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh bàn kỹ về cặp thị động bệnh và sở sinh bệnh, cho rằng thị động là bệnh của khí ở kinh, sở sinh là bệnh của huyết và của tạng phủ mà kinh ấy thuộc về; khí bệnh trước rồi huyết bệnh sau, nên thị động thường nhẹ và sớm, sở sinh thường nặng và muộn. Cách phân này được đa số đời sau theo, tuy vẫn có thuyết khác.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chỉ ra một điểm văn bản đáng chú ý: trong mười hai kinh, chỉ có năm kinh được nói "chủ bệnh do tạng của nó sinh ra" (phế, tỳ, tâm, thận, can), còn bảy kinh lại được gán chủ về một thứ vật chất — tân dịch (Đại tràng), huyết (Vị), dịch (Tiểu tràng), gân (Bàng quang), mạch (Tâm bào), khí (Tam tiêu), xương (Đởm). Ông ngờ rằng đây là dấu vết của hai lớp văn bản ghép lại, và khuyên người đọc chớ gượng ép tìm một quy luật chung cho cả mười hai.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú đề cao đoạn cuối về lạc mạch, cho rằng đó là chỗ Nội Kinh dạy người thầy biết cái gì nhìn được và cái gì không nhìn được. Ông viết: người đời thấy mạch xanh nổi dưới da thì bảo là kinh mạch, thế là lầm to; kinh ở sâu, muốn biết phải qua mạch ở khí khẩu, còn cái nổi lên chỉ là lạc.

Lý Thời Trân trong Kỳ Kinh Bát Mạch Khảo lấy đoạn về lạc mạch Nhâm Đốc trong thiên này làm một trong những điểm tựa văn bản để bàn về tám mạch kỳ kinh, vì đây là chỗ hiếm hoi mà Linh Khu xếp Nhâm Đốc ngang hàng với mười hai kinh trong hệ thống lạc.

• Câu "thóc gạo vào vị thì đường mạch mới thông" nhắc rằng mọi việc bồi bổ đều phải bắt đầu từ ăn được. Người ăn uống kém mà uống nhiều thuốc bổ thường không thấy tác dụng, vì cái gốc chưa mở.
• Đường đi của các kinh giải thích nhiều liên hệ tưởng như vô lý mà rất thực: đau nửa đầu và đau mạng sườn cùng thuộc Thiếu dương nên hay đi cùng nhau; đau đỉnh đầu kèm buồn nôn thuộc Quyết âm can; đau dọc sau lưng xuống mặt sau chân thuộc Thái dương bàng quang. Khi kể bệnh với thầy thuốc, nên kể cả những chỗ đau tưởng không liên quan.
• Bộ chứng "miệng đắng, hay thở dài" là dấu hiệu rất gọn để nhận ra trạng thái uất ở Thiếu dương — thường đi kèm căng thẳng kéo dài, ngủ không sâu, ăn không ngon.
• Việc xem sắc các mạch nổi dưới da — xanh chủ lạnh và đau, đỏ chủ nóng, đen sẫm chủ ứ lâu — là một quan sát ai cũng làm được. Những đám mạch tím đen nổi lâu ngày ở chân là chỉ dấu nên đi khám.
• Lời dặn "hễ thấy bức bối thì cho ngồi dậy ngay" áp dụng được cho mọi thủ thuật: khi đang châm, giác, lấy máu mà thấy choáng váng, toát mồ hôi, hoa mắt, phải báo ngay và thay đổi tư thế, không cố chịu.
• Đoạn chăm sóc sau khi cứu kinh Thận — ăn thịt tươi, nới thắt lưng, xõa tóc, chống gậy mà tập đi — là một mẫu rất sớm về phục hồi chức năng: sau điều trị cần ăn đủ chất, mặc thoáng, và vận động có trợ giúp, chứ không nằm yên.

• Thiên 9 · Chung thủy — đòi hỏi "phải thông hiểu trước những bệnh mà mười hai kinh mạch sinh ra"; thiên 10 chính là chỗ chép những bệnh ấy. Bảng chuẩn mạch hư thực của hai thiên khớp nhau hoàn toàn.
• Thiên 11 · Kinh biệt và Thiên 13 · Kinh cân — bổ sung hai hệ thống nữa của kinh lạc, đọc liền mạch với thiên này.
• Thiên 2 · Bản du — kê các huyệt trên mười hai kinh mà thiên 10 chỉ vẽ đường đi.
• Thiên 5 · Căn kết — sáu huyệt "nhập" ở chi của các kinh dương đều là lạc huyệt được kê đủ trong thiên 10.
• Thiên 51 · Bối du — bàn riêng về các bối du huyệt nằm trên hai đường kẹp cột sống của kinh Bàng quang.
• Tố Vấn thiên 30 · Dương minh mạch giải — giải thích từng chứng tinh thần trong đoạn "thị động bệnh" của kinh Vị.
• Tố Vấn thiên 16 · Chẩn yếu kinh chung luận — chép chứng hậu lâm chung của sáu kinh, đọc đối chiếu với đoạn "khí tuyệt" ở đây.