"Doanh khí" (营气) là khí nuôi dưỡng — phần tinh túy nhất của thức ăn, đi trong lòng mạch, theo mười hai kinh mà chảy vòng khắp thân. Thiên này ngắn, chỉ hơn ba trăm chữ, và nội dung chỉ có hai việc: nói doanh khí sinh ra từ đâu, rồi vẽ trọn lộ trình một vòng của nó.

Câu mở đầu đã đủ nặng: "Đạo của doanh khí, lấy thóc gạo bên trong làm quý." Bốn chữ "nội cốc vi bảo" đặt nền cho toàn bộ quan niệm về nguồn gốc của khí huyết trong Đông y: doanh khí không tự có, không từ trời rót xuống, mà từ đồ ăn vào vị, được truyền lên phế, rồi phần tinh chuyên nhất đi vào đường kinh.

Phần lớn thiên là lộ trình. Doanh khí xuất từ Thủ Thái âm phế, rồi lần lượt đi qua đủ mười hai kinh theo đúng thứ tự đã nêu ở thiên 10 — Phế, Đại tràng, Vị, Tỳ, Tâm, Tiểu tràng, Bàng quang, Thận, Tâm bào, Tam tiêu, Đởm, Can — rồi từ Can lên phế mà khép vòng. Nhưng thiên này thêm một chi tiết mà thiên 10 không có: một nhánh tách ra đi theo mạch Đốc và mạch Nhâm, vòng qua đỉnh đầu, xuống cột sống, qua bộ sinh dục, lên rốn, vào khuyết bồn, rồi lại rót vào phế. Nhờ nhánh ấy mà Nhâm Đốc được nối vào vòng tuần hoàn của doanh khí, và cả hệ thống mới thành một vòng khép kín thật sự.

Ba chữ "chung nhi phục thủy" — hết rồi lại bắt đầu — cùng với "thị vị thiên địa chi kỷ" (ấy là giềng mối của trời đất) cho thấy người xưa xem sự tuần hoàn không ngừng này là một biểu hiện của quy luật vũ trụ trong thân người.

释1. Doanh khí sinh ra từ đâu

营气之道，内谷为宝。谷入于胃，乃传之肺，流溢于中，布散于外，精专者，行于经隧，常营无已，终而复始，是谓天地之纪。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Đạo của doanh khí, lấy thóc gạo bên trong làm quý. Thóc vào vị, bèn truyền lên phế, tràn chảy ở bên trong, trải tản ra bên ngoài. Phần tinh chuyên nhất thì đi trong đường kinh, thường xuyên vận hành không ngừng, hết rồi lại bắt đầu — ấy gọi là giềng mối của trời đất."

Giảng: Bốn mươi chữ này chứa trọn học thuyết về nguồn gốc doanh khí, và cần đọc kỹ từng vế.

"Nội cốc vi bảo" — lấy thóc gạo bên trong làm quý. Chữ "nội" (内) ở đây nên hiểu là "nạp vào", tức việc đưa đồ ăn vào trong. Vậy câu này nói: cái quý nhất đối với doanh khí là việc ăn được. Đây là hô ứng trực tiếp với câu "cốc nhập ư vị, mạch đạo dĩ thông" ở thiên 10.

"Cốc nhập ư vị, nãi truyền chi phế" — thóc vào vị rồi truyền lên phế. Đây là một mắt xích quan trọng: thức ăn không tự thành khí huyết, mà phải qua hai trạm. Vị thu nạp và hóa, phế nhận lấy rồi phân bố. Sở dĩ phải qua phế vì phế chủ khí, chủ "triều bách mạch" — mọi mạch đều chầu về phế. Thiên 18 (Doanh vệ sinh hội) sẽ nói rõ hơn về vai trò của thượng tiêu trong khâu này.

"Lưu dật ư trung, bố tán ư ngoại" — tràn chảy ở trong, trải tản ra ngoài. Đây là mô tả sự phân bố hai hướng: vào tạng phủ và ra da thịt.

"Tinh chuyên giả, hành ư kinh toại" — phần tinh chuyên nhất thì đi trong đường kinh. Chữ "tinh chuyên" (精专) là chỗ phân biệt doanh với vệ: doanh là phần tinh thuần, đi trong lòng mạch; vệ là phần "hãn hạn hoạt lợi" (nhanh mạnh trơn nhuận), đi ngoài mạch. Thiên 18 định nghĩa rõ cặp này.

"Thường doanh vô dĩ, chung nhi phục thủy" — vận hành không ngừng, hết rồi lại bắt đầu. Đây là nguyên lý tuần hoàn, và kinh văn gọi nó là "thiên địa chi kỷ" — giềng mối của trời đất, tức đem quy luật vận hành không ngừng của vũ trụ áp vào thân người.

释2. Lộ trình một vòng: mười hai kinh

故气从太阴出注手阳明，上行注足阳明，下行至跗上，注大指间，与太阴合……

Dịch: "Cho nên khí từ Thủ Thái âm ra, rót sang Thủ Dương minh; đi lên rót sang Túc Dương minh, đi xuống tới mu bàn chân, rót vào kẽ ngón chân cái, hợp với Túc Thái âm; đi lên tới đùi, từ đùi rót vào trong tim.

Men theo Thủ Thiếu âm, ra nách xuống cánh tay, rót vào ngón út, hợp với Thủ Thái dương; đi lên qua nách, ra gò dưới ổ mắt, rót vào khóe mắt trong, lên đỉnh đầu xuống gáy, hợp với Túc Thái dương; men cột sống, xuống xương cùng, đi xuống rót vào đầu ngón chân út, men lòng bàn chân, rót sang Túc Thiếu âm; đi lên rót vào thận, từ thận rót vào tim, tản ra ngoài ở trong ngực.

Men theo mạch Tâm chủ, ra nách xuống cánh tay, ra giữa hai gân, vào giữa lòng bàn tay, ra đầu ngón giữa, rồi quay lại rót vào đầu ngón áp út, hợp với Thủ Thiếu dương; đi lên rót vào đản trung, tản ra ở tam tiêu; từ tam tiêu rót vào đởm, ra sườn, rót sang Túc Thiếu dương; đi xuống tới mu bàn chân, lại từ mu bàn chân rót vào kẽ ngón chân cái, hợp với Túc Quyết âm; đi lên tới can, từ can lên rót vào phế, lên men cuống họng, vào khiếu ở vòm mũi họng, cùng tận ở súc môn (lỗ mũi)."

Giảng: Đây là lộ trình một vòng của doanh khí, và nó trùng khít với thứ tự mười hai kinh ở thiên 10:

Phế → Đại tràng → Vị → Tỳ → Tâm → Tiểu tràng → Bàng quang → Thận → Tâm bào → Tam tiêu → Đởm → Can → (về Phế)

Quy luật của thứ tự này rất chỉnh, và đáng học thuộc vì nó chi phối nhiều thứ về sau:

• Ba kinh âm ở tay đi từ ngực ra tay; ba kinh dương ở tay đi từ tay lên đầu;
• Ba kinh dương ở chân đi từ đầu xuống chân; ba kinh âm ở chân đi từ chân lên bụng ngực.

Bốn câu ấy cô lại thành quy tắc "thủ chi tam âm tòng tạng tẩu thủ, thủ chi tam dương tòng thủ tẩu đầu, túc chi tam dương tòng đầu tẩu túc, túc chi tam âm tòng túc tẩu phúc" — quy tắc nền của toàn bộ học thuyết kinh lạc.

Bốn chỗ chuyển tiếp cũng có quy luật: kinh âm giao với kinh dương ở đầu chi (ngón tay, ngón chân), kinh dương giao với kinh dương ở đầu mặt, kinh âm giao với kinh âm ở ngực. Đọc kỹ lộ trình trên sẽ thấy đúng như vậy.

Một chi tiết riêng của thiên này: doanh khí sau khi từ can lên phế thì "lên men cuống họng, vào khiếu ở vòm mũi họng, cùng tận ở súc môn" — tức lên tới mũi. Thiên 10 không có đoạn này. Nó cho thấy vòng doanh khí không dừng ở phế mà còn lên tới khiếu trên cùng, rồi từ đó mới tách nhánh đi theo mạch Đốc.

释3. Nhánh đi theo Đốc mạch và Nhâm mạch

其支别者，上额，循巅，下项中，循脊，入骶，是督脉也，络阴器，上过毛中，入脐中，上循腹里，入缺盆，下注肺中，复出太阴。

Dịch: "Nhánh tách riêng của nó thì lên trán, men đỉnh đầu, xuống giữa gáy, men cột sống, vào xương cùng — ấy là mạch Đốc; rồi nối lạc với bộ sinh dục, lên qua giữa đám lông mu, vào rốn, lên men trong bụng, vào khuyết bồn, xuống rót vào trong phế, rồi lại ra ở Thủ Thái âm.

Đó là chỗ doanh khí vận hành, là lẽ thường của nghịch và thuận."

Giảng: Đoạn ngắn này là đóng góp riêng quan trọng nhất của thiên.

Ở thiên 10, mười hai kinh nối thành vòng khép kín nhưng mạch Nhâm và mạch Đốc đứng ngoài — chúng chỉ được nhắc tới ở phần mười lăm lạc. Đến thiên 16, một nhánh doanh khí được tách ra để đi trọn hai mạch ấy: lên trán, qua đỉnh đầu, xuống gáy và cột sống tới xương cùng (đó là mạch Đốc), rồi vòng qua bộ sinh dục, lên rốn, lên trong bụng tới khuyết bồn (đó là mạch Nhâm), rồi rót vào phế và lại ra ở Thủ Thái âm.

Ý nghĩa: Nhâm và Đốc được đưa vào vòng tuần hoàn chính, không còn là hai mạch phụ. Đây là văn bản gốc cho quan niệm "Nhâm Đốc là hai mạch chủ của toàn thân" và cho thực hành vận chuyển tiểu chu thiên trong khí công — dẫn khí đi lên theo Đốc ở lưng, xuống theo Nhâm ở bụng, thành một vòng. Lý Thời Trân trong Kỳ Kinh Bát Mạch Khảo lấy đoạn này làm một trong những điểm tựa văn bản chính.

Cũng cần thấy: con số hai mươi tám mạch ở thiên 15 (mười hai kinh hai bên, cộng Nhâm, Đốc và hai mạch Kiểu) chỉ hợp lý khi Nhâm Đốc thực sự nằm trong vòng vận hành — điều mà thiên 16 xác nhận.

Sáu chữ cuối — "nghịch thuận chi thường dã" — nghĩa là chiều đi đã mô tả chính là chiều thuận; đi ngược lại là nghịch. Đây là căn cứ cho phép nghênh tùy bổ tả ở thiên 1: châm ngược chiều kinh là tả, thuận chiều là bổ.

释4. Doanh khí trong hệ thống chung

Giảng: Để đặt thiên này đúng chỗ, cần nhìn nó cùng ba thiên lân cận:

Bốn thiên ấy hợp thành một khối hoàn chỉnh về sự vận hành của khí, và không nên đọc rời.

Riêng cặp doanh – vệ cần phân biệt ngay để tránh nhầm khi đọc các thiên sau:

Sự phân biệt này có hệ quả lâm sàng trực tiếp: bệnh ở doanh thì có dấu hiệu của huyết (rét nóng, huyết chạy loạn), chữa thì chích ra huyết; bệnh ở vệ thì có dấu hiệu của khí (đầy trướng, sôi bụng), chữa thì châm nông cho ra khí — đúng như "tam biến" ở thiên 6.

• 营气之道，内谷为宝 · Doanh khí chi đạo, nội cốc vi bảo · Đạo của doanh khí, lấy việc nạp thóc gạo làm quý. — Doanh khí không tự có, mà từ đồ ăn mà ra.
• 谷入于胃，乃传之肺，流溢于中，布散于外 · Cốc nhập ư vị, nãi truyền chi phế, lưu dật ư trung, bố tán ư ngoại · Thóc vào vị rồi truyền lên phế, tràn chảy ở trong, trải tản ra ngoài. — Hai trạm vị và phế trong việc hóa sinh khí huyết.
• 精专者，行于经隧 · Tinh chuyên giả, hành ư kinh toại · Phần tinh chuyên nhất thì đi trong đường kinh. — Chỗ phân biệt doanh với vệ.
• 常营无已，终而复始，是谓天地之纪 · Thường doanh vô dĩ, chung nhi phục thủy, thị vị thiên địa chi kỷ · Vận hành không ngừng, hết rồi lại bắt đầu — ấy là giềng mối của trời đất. — Nguyên lý tuần hoàn.
• 其支别者，上额，循巅，下项中，循脊，入骶，是督脉也 · Kỳ chi biệt giả, thượng ngạch, tuần điên, hạ hạng trung, tuần tích, nhập để, thị Đốc mạch dã · Nhánh tách riêng lên trán, qua đỉnh đầu, xuống gáy và cột sống vào xương cùng — ấy là mạch Đốc. — Văn bản gốc đưa Nhâm Đốc vào vòng tuần hoàn chính.
• 此营气之所行也，逆顺之常也 · Thử doanh khí chi sở hành dã, nghịch thuận chi thường dã · Đó là chỗ doanh khí vận hành, là lẽ thường của nghịch và thuận. — Căn cứ cho phép nghênh tùy bổ tả.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh bốn chữ "nội cốc vi bảo", cho rằng đây là chỗ Nội Kinh đặt tỳ vị làm gốc của hậu thiên. Ông viết: doanh khí là gốc của huyết, huyết là gốc của thân; mà doanh khí lại từ cốc mà ra — vậy ai muốn bổ huyết thì trước hết phải làm cho ăn được, chứ không phải cứ dùng thuốc bổ huyết.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đối chiếu lộ trình trong thiên này với thứ tự mười hai kinh ở thiên 10, xác nhận hai bên khớp nhau hoàn toàn, và cho rằng thiên 16 chính là bản tóm lược về sự lưu chuyển mà thiên 10 chỉ mô tả từng kinh riêng lẻ. Ông cũng lưu ý đoạn nhánh Đốc Nhâm là chỗ riêng có của thiên này.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về chữ "tinh chuyên", giải rằng cốc khí có phần thanh phần trọc: phần thanh mà chuyên nhất thì thành doanh, đi trong mạch; phần hãn hạn hoạt lợi thì thành vệ, đi ngoài mạch. Hiểu được chỗ phân này thì mới đọc được thiên 18 và thiên 76.

Lý Thời Trân trong Kỳ Kinh Bát Mạch Khảo lấy đoạn "kỳ chi biệt giả… thị Đốc mạch dã" làm một trong những chứng cứ chính để khẳng định Nhâm Đốc thuộc vòng vận hành chung chứ không phải hai mạch phụ, và từ đó bàn về phép vận chuyển khí trong nội đan.

• Câu "lấy việc nạp thóc gạo làm quý" là lời nhắc rằng khí huyết được làm ra từ bữa ăn hằng ngày, không phải từ thuốc bổ. Người ăn uống thất thường, bỏ bữa, ăn quá ít tinh bột thì dù uống bao nhiêu thứ bổ dưỡng cũng khó thấy tác dụng.
• Mắt xích "vị → phế" giải thích một điều thực tế: người tiêu hóa kém lâu ngày thường cũng hụt hơi, nói nhỏ, dễ mệt khi gắng sức — vì nguồn của khí ở phế vốn từ vị mà lên.
• Vòng Đốc sau lưng, Nhâm trước bụng là cơ sở của nhiều bài tập thở và vận động chậm. Với người ít vận động, chỉ riêng việc giữ cho cột sống thẳng và bụng mềm khi thở đã giúp hai đường này thông thoáng hơn.
• Phân biệt doanh và vệ có ích khi hiểu về sức đề kháng: phần "vệ" — ôn ấm da thịt, đóng mở lỗ chân lông — là phần dễ bị tổn thương nhất do lạnh đột ngột, gió lùa, mồ hôi không lau. Giữ ấm và tránh gió sau khi ra mồ hôi chính là giữ vệ khí.
• Nguyên lý tuần hoàn đều đặn không ngừng nhắc rằng cái hại nhất cho cơ thể là sự đứt quãng: bỏ bữa rồi ăn dồn, thức trắng rồi ngủ bù, ngồi lì cả tuần rồi tập kiệt sức một buổi — đều làm loạn nhịp vận hành.

• Thiên 10 · Kinh mạch — chép đường đi từng kinh; thiên 16 nối chúng lại thành một vòng liên tục.
• Thiên 15 · Ngũ thập doanh — tính số vòng và thời gian; thiên 16 vẽ đường đi của mỗi vòng ấy.
• Thiên 17 · Mạch độ — chép độ dài từng kinh, cho con số mười sáu trượng hai thước.
• Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — định nghĩa và phân biệt doanh với vệ, bàn về ba tiêu; đọc liền ngay sau thiên này.
• Thiên 76 · Vệ khí hành — chép lộ trình của vệ khí, ngày đi ở dương đêm đi ở âm, đối lại với lộ trình doanh khí ở đây.
• Thiên 6 · Thọ yểu cương nhu — phép "châm doanh thì ra huyết, châm vệ thì ra khí", ứng dụng lâm sàng của sự phân biệt này.