"Kinh cân" (经筋) là hệ thống thứ ba của kinh lạc, sau kinh mạch (thiên 10) và kinh biệt (thiên 11). Nếu kinh mạch là đường đi của khí huyết thì kinh cân là hệ thống gân cơ: nó khởi từ đầu ngón tay ngón chân, đi dọc theo đường của kinh cùng tên, nhưng chỉ ở phần ngoài — không vào tạng phủ — và ở mỗi khớp lớn thì "kết" lại một chỗ.

Ba đặc điểm phân biệt kinh cân với kinh mạch cần nắm ngay. Thứ nhất, kinh cân chỉ đi lên chứ không đi xuống, chỉ từ ngoại vi vào thân, không quay vòng; nó không tạo thành vòng tuần hoàn khép kín. Thứ hai, nó kết ở khớp và tụ ở các bộ vị, chứ không "thuộc – lạc" tạng phủ. Thứ ba, bệnh của nó là bệnh của gân cơ: co rút, chuyển cân, đau khi vận động, khớp không co duỗi được, miệng méo mắt lệch.

Phép chữa cũng thống nhất và được lặp lại sau mỗi kinh, thành một công thức ba vế: "phần châm kiếp thích, dĩ tri vi sổ, dĩ thống vi du" — dùng kim nung nóng mà châm dứt khoát; lấy việc bệnh chuyển làm số lần châm; lấy chỗ đau làm huyệt. Ba chữ "dĩ thống vi du" là đóng góp lớn nhất của thiên cho lâm sàng, và là văn bản gốc của khái niệm a thị huyệt mà đời sau gọi tên.

Mỗi kinh cân còn được gán một tên chứng tý theo tháng trong năm — "trọng xuân tý", "mạnh hạ tý"… — theo hệ thống mười hai tháng ứng mười hai kinh.

Thiên cũng chép một bài chữa liệt mặt hoàn chỉnh bằng cao mỡ ngựa, rượu quế và móc dâu — một trong số rất ít phương ngoại trị cụ thể còn lại trong Linh Khu.

释1. Kinh cân Túc Thái dương

足太阳之筋，起于足小指，上结于踝，邪上结于膝……其支者，为目上纲，下结于頄。

Dịch: "Cân của Túc Thái dương khởi ở ngón chân út, lên kết ở mắt cá, chếch lên kết ở gối; phía dưới men bờ ngoài bàn chân, kết ở gót, lên men xương gót, kết ở khoeo. Nhánh tách ra thì kết ở mặt ngoài bắp chân, lên bờ trong khoeo, cùng với đường giữa khoeo lên kết ở mông, lên kẹp hai bên cột sống rồi lên gáy. Nhánh của nó tách vào kết ở cuống lưỡi. Đường thẳng thì kết ở xương chẩm, lên đầu, xuống trán, kết ở mũi. Nhánh khác làm thành lưới trên của mắt (mi trên), xuống kết ở gò má. Nhánh khác từ bờ ngoài phía sau nách kết ở Kiên Ngung. Nhánh khác vào dưới nách, lên ra khuyết bồn, lên kết ở xương hoàn cốt. Nhánh khác ra khuyết bồn, chếch lên ra gò má.

Bệnh của nó: ngón út co rút, gót sưng đau, khoeo co rút, cột sống ưỡn ngược, gân gáy căng cứng, vai không giơ lên được, nách và trong khuyết bồn đau thắt như bị vặn, không xoay trái xoay phải được.

Chữa: dùng kim nung đỏ châm dứt khoát, lấy việc bệnh chuyển làm số lần, lấy chỗ đau làm huyệt. Gọi là chứng trọng xuân tý."

Giảng: Kinh cân Thái dương là hệ gân cơ lớn nhất, đi suốt mặt sau thân từ ngón chân út lên đỉnh đầu, đúng như kinh mạch cùng tên. Điểm khác biệt quan trọng: nó kết ở mắt và gò má, làm thành "mục thượng cương" — lưới trên của mắt, tức phần mi trên. Kết hợp với đoạn sau (Dương minh làm "mục hạ cương" — lưới dưới của mắt), ta có một mô tả về bộ cơ vận động mi mắt rất sớm: mi trên thuộc Thái dương, mi dưới thuộc Dương minh. Đây là cơ sở để giải thích các chứng sụp mi, mắt nhắm không kín.

Chứng "tích phản chiết" — cột sống ưỡn ngược ra sau — là biểu hiện kinh điển của gân Thái dương co rút, gặp trong các chứng co cứng toàn thân.

释2. Kinh cân Túc Thiếu dương và chứng "duy cân tương giao"

从左之右，右目不开，上过右角，并跷脉而行，左络于右，故伤左角，右足不用，命曰维筋相交。

Dịch: "Cân của Túc Thiếu dương khởi ở ngón chân thứ tư, lên kết ở mắt cá ngoài, lên men bờ ngoài cẳng chân, kết ở bờ ngoài gối. Nhánh tách ra thì khởi từ xương phụ ngoài, lên chạy tới đùi: đường trước kết ở trên Phục Thố, đường sau kết ở xương cùng. Đường thẳng thì lên qua sườn cụt, lên chạy tới bờ trước nách, buộc vào ngực và vú, kết ở khuyết bồn. Đường thẳng nữa lên ra nách, xuyên khuyết bồn, ra phía trước kinh Thái dương, men sau tai, lên góc trán, giao ở đỉnh đầu, xuống chạy tới hàm, lên kết ở gò má. Nhánh thì kết ở khóe mắt, làm thành ngoại duy.

Bệnh của nó: ngón chân thứ tư co rút, chuyển cân, kéo theo bên ngoài gối chuyển cân, gối không co duỗi được, gân khoeo căng, phía trước kéo vào đùi, phía sau kéo vào xương cùng; lên thì đau sườn cụt, lên nữa thì kéo vào khuyết bồn, ngực, vú, gân cổ căng cứng.

Từ bên trái sang bên phải: mắt phải không mở được. Vì nó lên qua góc trán bên phải, đi cùng với mạch Kiểu, bên trái nối lạc sang bên phải; cho nên tổn thương ở góc trán bên trái thì chân bên phải không dùng được — gọi là duy cân tương giao (các gân duy bắt chéo nhau).

Chữa: như trên. Gọi là chứng mạnh xuân tý."

Giảng: Đây là đoạn nổi tiếng nhất của thiên, vì nó là mô tả sớm nhất về hiện tượng liệt bắt chéo — tổn thương một bên đầu gây liệt chân bên đối diện.

Bốn chữ "duy cân tương giao" chỉ hiện tượng gân của hai bên bắt chéo nhau ở vùng đầu. Kinh văn giải thích bằng đường đi: cân Thiếu dương lên góc trán rồi giao ở đỉnh đầu, đi cùng mạch Kiểu, bên trái nối sang bên phải. Người xưa rút ra từ quan sát lâm sàng: chấn thương đầu một bên thì liệt chi bên kia — một hiện tượng mà ngày nay giải thích bằng sự bắt chéo của bó tháp, nhưng cổ nhân đã ghi nhận được từ hai nghìn năm trước và dựng được một cách lý giải nhất quán trong hệ thống của mình.

Điều này cũng củng cố cơ sở của phép cự thích và mậu thích (châm bên đối diện) đã nêu ở thiên 7.

释3. Kinh cân Túc Dương minh và bài chữa liệt mặt

卒口僻，急者目不合，热则筋纵，目不开。颊筋有寒，则急引颊移口，有热则筋弛纵缓不胜收，故僻。

Dịch: "Cân của Túc Dương minh khởi ở ba ngón chân giữa, kết ở mu bàn chân, chếch ra ngoài lên bám vào xương phụ, lên kết ở bờ ngoài gối, lên thẳng kết ở khớp háng, lên men sườn, thuộc về cột sống. Đường thẳng thì lên men xương ống chân, kết ở gối. Nhánh kết ở xương phụ ngoài, hợp với Thiếu dương. Đường thẳng lên men Phục Thố, lên kết ở đùi, tụ ở bộ sinh dục, lên bụng mà trải ra tới khuyết bồn thì kết lại, lên cổ, lên kẹp hai bên miệng, hợp ở gò má, xuống kết ở mũi, lên hợp với Thái dương. Thái dương làm lưới trên của mắt, Dương minh làm lưới dưới của mắt. Nhánh từ má kết ở trước tai.

Bệnh của nó: ngón chân giữa co rút, cẳng chân chuyển cân, bàn chân giật cứng, Phục Thố chuyển cân, trước đùi sưng, đồi sán, gân bụng căng, kéo vào khuyết bồn và má, bỗng nhiên miệng méo. Bên co rút thì mắt không nhắm được; nếu nhiệt thì gân chùng, mắt không mở được.

Gân ở má mà bị hàn thì co rút kéo lệch má làm miệng méo sang; nếu có nhiệt thì gân chùng nhão không giữ lại được, nên cũng méo.

Chữa bằng cao mỡ ngựa: xoa cao lên bên co rút; lấy rượu trắng hòa với quế bôi lên bên chùng nhão; dùng móc dâu móc mép miệng lại; rồi lấy tro dâu tươi đặt vào một cái hố, cao thấp vừa tầm ngồi, dùng cao mà chườm nóng lên bên má co rút. Lại cho uống rượu ngon, ăn thịt nướng ngon; ai không uống được rượu thì cố mà uống. Làm như thế, vỗ về ba lần là khỏi.

Chữa (bằng kim): như trên. Gọi là chứng quý xuân tý."

Giảng: Đoạn này là bản mô tả và bài chữa liệt mặt sớm nhất của y học phương Đông, và nó tinh vi hơn ta tưởng.

Trước hết, kinh văn phân biệt hai cơ chế trái ngược cùng dẫn tới miệng méo:

• Hàn → gân co rút → kéo lệch má sang bên bệnh, mắt bên ấy không nhắm được.
• Nhiệt → gân chùng nhão không giữ được → cũng méo, mắt không mở được.

Phân biệt được hai cơ chế ấy thì cách chữa khác hẳn nhau — và bài thuốc phản ánh đúng điều đó: bên co rút thì xoa cao mỡ ngựa (nhu nhuận, làm mềm) và chườm nóng; bên chùng nhão thì bôi rượu quế (cay ấm, kích thích, làm co lại). Tức là hai bên mặt được xử trí ngược nhau, đúng theo tình trạng của mỗi bên.

Phần "dùng móc dâu móc mép miệng" là một dạng cố định cơ học tạm thời, giữ cho mép không bị kéo lệch thêm. "Tro dâu tươi đặt vào hố, cao thấp vừa tầm ngồi" là cách bố trí một nguồn nhiệt ổn định để người bệnh ngồi mà chườm — cùng một kỹ thuật giữ nhiệt như bài chườm thuốc ở thiên 6.

Lời dặn "uống rượu ngon, ăn thịt nướng ngon; ai không uống được rượu thì cố mà uống" cho thấy cổ nhân xem dinh dưỡng và sự thư giãn là một phần của điều trị. Còn "vi chi tam phụ nhi dĩ" — vỗ về ba lần là khỏi — chữ "phụ" (拊) nghĩa là vỗ nhẹ, xoa dỗ; có nhà chú giải hiểu là làm ba đợt điều trị.

Người đọc hôm nay nên xem đây là tư liệu lịch sử: liệt mặt cần được khám để loại trừ nguyên nhân nghiêm trọng, và không nên tự xoa bôi rượu nóng lên mặt.

Chi tiết "Thái dương vi mục thượng cương, Dương minh vi mục hạ cương" — mi trên thuộc Thái dương, mi dưới thuộc Dương minh — là mảnh giải phẫu chức năng đáng giá, vẫn được dẫn khi giảng về chứng sụp mi và mắt nhắm không kín.

释4. Kinh cân Túc Thái âm và Túc Thiếu âm

足少阴之筋……病在此者，主痫瘛及痉，在外者，不能俯，在内者，不能仰。

Dịch: "Cân của Túc Thái âm khởi ở bờ trong đầu ngón chân cái, lên kết ở mắt cá trong; đường thẳng thì nối lạc ở xương phụ trong gối, lên men mặt trong đùi, kết ở đùi, tụ ở bộ sinh dục, lên bụng, kết ở rốn, men trong bụng, kết ở sườn, tản ra trong ngực. Phần bên trong thì bám vào cột sống.

Bệnh: ngón chân cái co rút, mắt cá trong đau, chuyển cân đau, xương phụ trong gối đau, mặt trong đùi kéo lên háng mà đau, bộ sinh dục đau thắt, xuống thì kéo vào rốn và hai bên sườn đau, kéo vào trong ngực và trong cột sống đau. Gọi là chứng mạnh thu tý.

Cân của Túc Thiếu âm khởi ở dưới ngón chân út, đi cùng cân Thái âm, chếch chạy xuống dưới mắt cá trong, kết ở gót cùng với cân Thái dương, hợp lại rồi lên kết ở dưới xương phụ trong, đi cùng cân Thái âm mà lên, men mặt trong đùi, kết ở bộ sinh dục, men trong cột sống, kẹp khối cơ cạnh sống, lên tới gáy, kết ở xương chẩm, hợp với cân Túc Thái dương.

Bệnh: dưới bàn chân chuyển cân, và những chỗ nó đi qua mà kết lại đều đau và chuyển cân. Bệnh ở đây thì chủ về chứng giản, khiết và chứng kinh (co giật cứng người). Bệnh ở ngoài thì không cúi được; bệnh ở trong thì không ngửa được. Cho nên bệnh ở dương thì lưng ưỡn ngược không cúi được, bệnh ở âm thì không ngửa lên được.

Chữa: như trên; nếu bệnh ở trong thì chườm, kéo giãn và uống thuốc. Nếu gân này gãy gập vặn xoắn, mà vặn xoắn phát ra nặng thì chết không chữa được. Gọi là chứng trọng thu tý."

Giảng: Hai kinh cân này đều tụ ở bộ sinh dục — cùng với Dương minh và Quyết âm, thành bốn kinh cân hội ở vùng này. Đây là cơ sở giải phẫu chức năng cho việc Đông y quy các bệnh vùng sinh dục về nhiều kinh, và cho câu "tiền âm giả, tông cân chi sở tụ" trong Tố Vấn thiên 44 (Nuy luận).

Đoạn về Thiếu âm có một quan sát rất tinh: "tại ngoại giả bất năng phủ, tại nội giả bất năng ngưỡng" — bệnh ở ngoài (phần dương, gân sau lưng) thì không cúi được; bệnh ở trong (phần âm, gân trước bụng) thì không ngửa được. Đây là một dấu hiệu phân biệt rất thực dụng khi khám đau lưng: xem người bệnh khó cúi hay khó ngửa để biết gân nào co rút.

Câu "thử cân chiết nữu, nữu phát thậm giả, tử bất trị" — gân gãy gập vặn xoắn, phát nặng thì chết không chữa — chỉ trạng thái co cứng toàn thân nặng (uốn ván, co giật kéo dài), một trong số rất ít chỗ thiên này nói tới tiên lượng xấu.

Lời chữa riêng cho bệnh ở trong — "ủy dẫn ẩm dược": chườm nóng, kéo giãn và uống thuốc — là một mảnh quý, vì nó nêu đủ ba phương thức ngoài châm: nhiệt trị, vận động trị liệu (dẫn), và thuốc uống. Chữ "dẫn" (引) chính là phép đạo dẫn, tiền thân của khí công và các bài tập kéo giãn.

释5. Kinh cân Túc Quyết âm

足厥阴之筋……伤于内则不起，伤于寒则阴缩入，伤于热则纵挺不收。治在行水清阴气。

Dịch: "Cân của Túc Quyết âm khởi ở trên ngón chân cái, lên kết ở trước mắt cá trong, lên men cẳng chân, lên kết ở dưới xương phụ trong, lên men mặt trong đùi, kết ở bộ sinh dục, nối lạc với các gân.

Bệnh: ngón chân cái co rút, đau trước mắt cá trong, đau xương phụ trong, đau và chuyển cân mặt trong đùi, bộ sinh dục không dùng được. Tổn thương bên trong thì không cương lên được; tổn thương do hàn thì co rút tụt vào; tổn thương do nhiệt thì buông thõng không thu lại được.

Chữa: ở chỗ làm cho thông nước và làm mát khí ở phần âm. Còn chứng chuyển cân thì chữa như trên. Gọi là chứng quý thu tý."

Giảng: Kinh cân Can "lạc chư cân" — nối lạc với tất cả các gân — là câu ngắn mà rất nặng: nó khẳng định can là tổng quản của hệ gân, đúng như "can chủ cân" và "can giả, bãi cực chi bản" (can là gốc của sức chịu đựng) ở Tố Vấn thiên 9.

Ba trường hợp rối loạn chức năng sinh dục được phân biệt theo nguyên nhân rất rành mạch: tổn thương bên trong (lao lực, phòng dục quá độ) thì bất lực; hàn thì co rút; nhiệt thì buông thõng. Ba cơ chế, ba cách chữa khác nhau — đây vẫn là khung biện chứng của Đông y với các chứng này.

释6. Các kinh cân ở tay

手太阳之筋……其病小指支肘内锐骨后廉痛……目瞑良久乃得视，颈筋急则为筋瘘颈肿。

Dịch: "Cân của Thủ Thái dương khởi trên ngón út, kết ở cổ tay, lên men bờ trong cẳng tay, kết ở sau xương nhọn mặt trong khuỷu — gõ vào đó thì thấy ứng lên ngón út — vào kết ở dưới nách. Nhánh thì chạy ra bờ sau nách, lên vòng quanh xương bả vai, men cổ, ra chạy phía trước kinh Thái dương, kết ở xương hoàn cốt sau tai. Nhánh khác vào trong tai. Đường thẳng ra trên tai, xuống kết ở hàm, lên thuộc về khóe mắt ngoài.

Bệnh: ngón út co rút, đau bờ sau xương nhọn trong khuỷu, đau men mặt trong cẳng tay vào dưới nách, đau dưới nách, đau bờ sau nách, đau vòng quanh xương bả vai kéo lên cổ, ứng vào trong tai thành ù và đau kéo xuống hàm, mắt nhắm nghiền hồi lâu mới nhìn được; gân cổ căng thì thành cân lũ, cổ sưng. Nếu có hàn nhiệt ở cổ thì chữa như trên; chỗ nào sưng thì lại châm cho nhọn ra. Gọi là chứng trọng hạ tý.

Cân của Thủ Thiếu dương khởi ở đầu ngón áp út, kết ở cổ tay, lên men cẳng tay, kết ở khuỷu, lên vòng bờ ngoài cánh tay, lên vai, chạy tới cổ, hợp với Thủ Thái dương. Nhánh thì ngang góc hàm vào buộc vào cuống lưỡi. Nhánh khác lên góc hàm, men trước tai, thuộc khóe mắt ngoài, lên hàm, kết ở góc trán. Bệnh: chỗ nào nó đi qua thì co rút chuyển cân, lưỡi cuộn lại. Gọi là chứng quý hạ tý.

Cân của Thủ Dương minh khởi ở đầu ngón trỏ, kết ở cổ tay, lên men cẳng tay, lên kết ở ngoài khuỷu, lên cánh tay, kết ở Kiên Ngung. Nhánh vòng quanh xương bả vai, kẹp hai bên cột sống. Đường thẳng từ Kiên Ngung lên cổ. Nhánh lên má, kết ở gò má. Đường thẳng lên ra trước Thủ Thái dương, lên góc trán bên trái, nối lạc đầu, xuống hàm bên phải. Bệnh: chỗ nó đi qua thì đau co rút và chuyển cân, vai không giơ lên được, cổ không nhìn sang trái phải được. Gọi là chứng mạnh hạ tý.

Cân của Thủ Thái âm khởi trên ngón cái, men ngón đi lên, kết ở sau ngư tế, đi bờ ngoài thốn khẩu, lên men cẳng tay, kết ở giữa khuỷu, lên bờ trong cánh tay, vào dưới nách, ra khuyết bồn, kết ở trước vai chỗ Kiên Ngung, lên kết ở khuyết bồn, xuống kết ở trong ngực, tản ra xuyên qua bôn (vùng tâm vị), hợp ở dưới bôn mà tới sườn cụt. Bệnh: chỗ nó đi qua thì co rút chuyển cân; đau nặng thì thành tức bôn, sườn căng, thổ huyết. Gọi là chứng trọng đông tý.

Cân của Thủ Tâm chủ khởi ở ngón giữa, đi cùng cân Thái âm, kết ở bờ trong khuỷu, lên mặt trong cánh tay, kết ở dưới nách, xuống tản ra trước sau kẹp hai bên sườn. Nhánh vào nách, tản trong ngực, kết ở cánh tay. Bệnh: chỗ nó đi qua thì co rút chuyển cân, phía trước và ngực đau, thành tức bôn. Gọi là chứng mạnh đông tý.

Cân của Thủ Thiếu âm khởi ở bờ trong ngón út, kết ở xương nhọn, lên kết ở bờ trong khuỷu, lên vào nách, giao với Thái âm, kẹp trong vú, kết ở trong ngực, men cánh tay, xuống buộc vào rốn. Bệnh: bên trong căng cứng, trong tim có chứng phục lương; xuống dưới thì thành lưới ở khuỷu. Chỗ nó đi qua thì co rút chuyển cân, gân đau. Nếu đã thành phục lương mà khạc ra máu mủ thì chết không chữa được."

Giảng: Vài chi tiết đáng ghi.

Chi tiết "đạn chi ứng tiểu chỉ chi thượng" — gõ vào chỗ sau xương nhọn trong khuỷu thì thấy ứng lên ngón út — là mô tả cổ nhất về hiện tượng gõ vào rãnh khuỷu thì tê lan xuống ngón út. Đây là một quan sát chính xác và vẫn kiểm chứng được ngay lập tức trên chính mình.

Chứng "mục minh lương cửu nãi đắc thị" — mắt nhắm nghiền hồi lâu mới nhìn được — mô tả tình trạng nhìn mờ tạm thời khi gân cổ co cứng, một liên hệ giữa cổ vai gáy và thị lực mà ngày nay cũng được ghi nhận.

Tức bôn (息贲) xuất hiện ở cả ba kinh cân vùng ngực (Thái âm, Tâm chủ) — chỉ khối tích ở dưới sườn kèm khó thở. Phục lương (伏梁) là khối tích ở vùng thượng vị, thuộc kinh cân Thiếu âm. Hai bệnh danh này thuộc nhóm "ngũ tích" của Nan Kinh; ở đây chúng được gắn với kinh cân, cho thấy người xưa quan sát thấy những khối cứng sờ được dọc theo đường gân cơ.

释7. Tổng kết: hàn nhiệt và nguyên tắc chữa

经筋之病，寒则反折筋急，热则筋弛纵不收，阴痿不用，阳急则反折，阴急则俯不伸。焠刺者，刺寒急也，热则筋纵不收，无用燔针。

Dịch: "Bệnh của kinh cân: hàn thì ưỡn ngược gân co rút; nhiệt thì gân chùng nhão không thu lại được, liệt dương không dùng được. Gân dương co rút thì ưỡn ngược ra sau; gân âm co rút thì cúi gập không duỗi ra được.

Tốt thích (đốt kim mà châm) là để châm chứng hàn co rút. Còn nhiệt làm gân chùng không thu lại được thì chớ dùng kim nung. Gọi là chứng quý đông tý.

Cân của Túc Dương minh và Thủ Thái dương, khi gân co rút thì miệng và mắt bị méo lệch; khóe mắt co rút thì không nhìn ngay được — thảy đều chữa như phép trên."

Giảng: Đoạn tổng kết này gói toàn bộ bệnh lý kinh cân vào hai trục.

Trục thứ nhất — hàn và nhiệt:

	Biểu hiện	Phép chữa
Hàn	Gân co rút, ưỡn ngược, cứng	Kim nung đỏ (phần châm, tốt thích), chườm nóng
Nhiệt	Gân chùng nhão, không thu lại được, liệt	Không dùng kim nung

Lời cấm "nhiệt tắc cân túng bất thu, vô dụng phần châm" là một chống chỉ định rất rõ ràng và quan trọng: chứng gân chùng do nhiệt mà lại dùng nhiệt trị thì càng chùng thêm. Đây là chỗ nhiều người làm sai, vì hễ thấy đau mỏi là chườm nóng.

Trục thứ hai — âm và dương:

• Gân dương (mặt sau thân) co rút → ưỡn ngược ra sau, không cúi được.
• Gân âm (mặt trước thân) co rút → gập người, không duỗi ra được.

Hai dấu hiệu này cho phép định ngay vị trí của bệnh chỉ bằng cách xem tư thế và động tác bị hạn chế.

Công thức chữa lặp lại sau mỗi kinh — "phần châm kiếp thích, dĩ tri vi sổ, dĩ thống vi du" — đáng phân tích từng vế:

• Phần châm kiếp thích: dùng kim nung nóng, châm nhanh và dứt khoát (chữ "kiếp" nghĩa là làm gấp, không chần chừ). Đây là phép cho chứng hàn.
• Dĩ tri vi sổ: lấy việc bệnh chuyển biến làm số lần châm — tức không định trước bao nhiêu mũi, bao nhiêu buổi, mà châm đến khi thấy chuyển. Nguyên tắc này nhất quán với "khí hòa nãi chỉ" của thiên 9.
• Dĩ thống vi du: lấy chỗ đau làm huyệt. Đây là đóng góp lớn nhất của thiên cho lâm sàng, và là văn bản gốc của khái niệm a thị huyệt (阿是穴) mà Tôn Tư Mạc đời Đường đặt tên. Với bệnh gân cơ, không cần tra sách tìm huyệt — chỗ nào ấn vào đau nhất thì đó là huyệt.

• 以痛为输 · Dĩ thống vi du · Lấy chỗ đau làm huyệt. — Ba chữ gốc của khái niệm a thị huyệt, nguyên tắc chọn huyệt cho mọi bệnh gân cơ.
• 以知为数 · Dĩ tri vi sổ · Lấy việc bệnh chuyển biến làm số lần châm. — Không định trước số buổi, mà theo đáp ứng thật.
• 维筋相交……伤左角，右足不用 · Duy cân tương giao… thương tả giác, hữu túc bất dụng · Các gân duy bắt chéo nhau; tổn thương góc trán bên trái thì chân phải không dùng được. — Mô tả sớm nhất về hiện tượng liệt bắt chéo.
• 太阳为目上纲，阳明为目下纲 · Thái dương vi mục thượng cương, Dương minh vi mục hạ cương · Thái dương làm lưới trên của mắt, Dương minh làm lưới dưới của mắt. — Mảnh giải phẫu chức năng về cơ vận động mi mắt.
• 颊筋有寒则急引颊移口，有热则筋弛纵缓不胜收，故僻 · Giáp cân hữu hàn tắc cấp dẫn giáp di khẩu, hữu nhiệt tắc cân thỉ túng hoãn bất thắng thu, cố tích · Gân má bị hàn thì co rút kéo lệch miệng; bị nhiệt thì chùng nhão không giữ được, nên cũng méo. — Hai cơ chế trái ngược cùng gây miệng méo.
• 在外者不能俯，在内者不能仰 · Tại ngoại giả bất năng phủ, tại nội giả bất năng ngưỡng · Bệnh ở ngoài thì không cúi được, bệnh ở trong thì không ngửa được. — Dấu hiệu phân biệt vị trí gân co rút khi khám đau lưng.
• 热则筋纵不收，无用燔针 · Nhiệt tắc cân túng bất thu, vô dụng phần châm · Chứng gân chùng do nhiệt thì chớ dùng kim nung. — Chống chỉ định của nhiệt trị.
• 络诸筋 · Lạc chư cân · (Cân Quyết âm) nối lạc với tất cả các gân. — Can là tổng quản của hệ gân.

Thuật ngữ	Chữ Hán	Giải nghĩa
Kinh cân	经筋	Hệ thống gân cơ đi theo đường kinh cùng tên, chỉ ở phần ngoài, không vào tạng phủ.
Kết · Tụ	结 · 聚	Kinh cân "kết" lại ở các khớp lớn và "tụ" ở những bộ vị như bộ sinh dục, ngực, rốn.
Dĩ thống vi du	以痛为输	Lấy chỗ đau làm huyệt — gốc của a thị huyệt.
Phần châm · Tốt thích	燔针 · 焠刺	Đốt kim nóng rồi châm; chỉ dùng cho chứng hàn gân co rút, cấm dùng cho chứng nhiệt gân chùng.
Duy cân tương giao	维筋相交	Các gân duy bắt chéo nhau ở vùng đầu, nên tổn thương một bên đầu gây liệt chi bên đối diện.
Mục thượng cương · Mục hạ cương	目上纲 · 目下纲	Lưới trên và lưới dưới của mắt — mi trên thuộc Thái dương, mi dưới thuộc Dương minh.
Ủy dẫn ẩm dược	熨引饮药	Chườm nóng, kéo giãn (đạo dẫn) và uống thuốc — ba phương thức ngoài châm.
Tức bôn · Phục lương	息贲 · 伏梁	Hai chứng khối tích: tức bôn ở dưới sườn kèm khó thở, phục lương ở vùng thượng vị.
Cân lũ	筋瘘	Gân cổ căng cứng lâu ngày thành khối, cổ sưng.
Mười hai chứng tý theo tháng	孟春痹、仲春痹…	Mỗi kinh cân được gán một tên chứng tý theo tháng, ứng hệ mười hai tháng với mười hai kinh.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh phân biệt rất rõ kinh cân với kinh mạch: kinh mạch dẫn khí huyết, có thuộc có lạc với tạng phủ, chạy thành vòng khép kín; kinh cân chỉ là gân thịt, không vào tạng phủ, chỉ đi từ ngoài vào trong mà không quay lại. Vì thế bệnh của kinh cân toàn là bệnh vận động, và phép chữa cũng chỉ ở tại chỗ. Ông cho rằng nếu lẫn hai hệ thống thì sẽ chữa bệnh gân bằng phép chữa tạng, uổng công.

Tôn Tư Mạc trong Thiên Kim Yếu Phương tuy không chú Linh Khu nhưng chính là người đặt tên a thị huyệt cho nguyên tắc "dĩ thống vi du" của thiên này: ấn vào chỗ nào người bệnh kêu "a, đúng rồi" thì đó là huyệt. Cách gọi ấy được dùng đến nay, và có thể xem là sự tiếp nối trực tiếp của kinh văn.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đặc biệt đề cao đoạn "duy cân tương giao", cho rằng đây là chỗ cổ nhân ghi lại một hiện tượng quan sát được mà không dễ giải thích, và đã cố dựng một cách lý giải nhất quán bằng đường đi của gân và mạch Kiểu. Ông khuyên người học chớ vội chê là hoang đường, mà nên thấy đó là thái độ ghi nhận trung thực.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về bài chữa liệt mặt, khen chỗ khéo là hai bên mặt được xử trí ngược nhau: bên co thì làm mềm, bên chùng thì làm săn. Ông cho rằng đây là bằng chứng cổ nhân đã biết phân biệt bên bệnh và bên lành, và không xem liệt mặt là một chứng đơn thuần.

• Nguyên tắc "lấy chỗ đau làm huyệt" là điều ai cũng dùng được: với đau mỏi cơ, chỗ ấn vào thấy đau nhói nhất chính là chỗ cần day ấn nhẹ nhàng và làm ấm, không cần thuộc tên huyệt.
• Phân biệt hàn và nhiệt trước khi chườm là điều quan trọng mà nhiều người bỏ qua: gân co rút, cứng, đỡ khi làm ấm thì chườm nóng; còn chỗ sưng nóng đỏ, hoặc cơ mềm nhão yếu liệt, thì chườm nóng sẽ làm nặng thêm.
• Dấu hiệu "khó cúi hay khó ngửa" là cách tự nhận biết rất tiện khi đau lưng: khó cúi thường do nhóm cơ sau lưng co rút, khó ngửa thường do nhóm cơ trước bụng và hông co rút — hai tình trạng cần bài tập khác nhau.
• Liên hệ giữa gân cổ căng và nhìn mờ tạm thời đáng lưu ý với người làm việc máy tính lâu: khi mắt mỏi nhòe mà kèm cổ vai gáy cứng, nên nới lỏng cổ vai trước khi nghĩ tới bệnh của mắt.
• Ba chữ "ủy dẫn ẩm dược" — chườm, kéo giãn, uống thuốc — là một phác đồ rất gọn cho các chứng đau gân cơ mạn tính, và vế "dẫn" (kéo giãn, vận động) thường là vế bị bỏ quên nhất.
• Nguyên tắc "lấy việc bệnh chuyển làm số lần" nhắc rằng liệu trình nên theo đáp ứng thật, không theo gói đã mua. Nếu sau vài buổi không thấy chuyển biến gì, đó là lúc cần xem lại chẩn đoán chứ không phải làm tiếp cho đủ số.

• Thiên 10 · Kinh mạch và Thiên 11 · Kinh biệt — hai hệ thống kia của kinh lạc; ba thiên nên đọc liền mạch.
• Thiên 7 · Quan châm — nêu phép "quan thích" lấy chứng cân tý và "tốt thích" đốt kim, hai kỹ thuật mà thiên 13 dùng liên tục.
• Thiên 6 · Thọ yểu cương nhu — chép bài thuốc chườm chữa hàn tý, cùng một kỹ thuật giữ nhiệt với bài chữa liệt mặt ở đây.
• Thiên 13 và Tố Vấn thiên 44 · Nuy luận — "tiền âm giả, tông cân chi sở tụ", triển khai việc nhiều kinh cân cùng tụ ở bộ sinh dục.
• Tố Vấn thiên 43 · Tý luận — bàn về các chứng tý theo ngũ thể, đọc kèm hệ mười hai chứng tý theo tháng ở thiên này.