"Ngũ thập doanh" (五十营) nghĩa là năm mươi vòng vận hành: khí đi trọn vòng cơ thể năm mươi lần trong một ngày một đêm. Thiên này ngắn nhất trong những thiên đầu Linh Khu — chưa đầy ba trăm chữ — nhưng nó là một bài tính toán hoàn chỉnh, và là chỗ Nội Kinh thể hiện rõ nhất tham vọng lượng hóa sự vận hành của khí.

Toàn thiên xoay quanh một phép tính duy nhất, bắc cầu giữa ba hệ thống đo lường:

• Trời: hai mươi tám chòm sao, mỗi chòm ba mươi sáu phần, tổng một nghìn lẻ tám phần.
• Người: hai mươi tám mạch, tổng chiều dài mười sáu trượng hai thước.
• Thời gian: đồng hồ nước nhỏ một trăm khắc trong một ngày đêm.

Từ ba con số ấy, cùng với giả thiết một hơi thở thì khí đi được sáu tấc, kinh văn tính ra: hai trăm bảy mươi hơi thở thì khí đi trọn một vòng mười sáu trượng hai thước; mười ba nghìn năm trăm hơi thở thì đủ năm mươi vòng, đúng lúc đồng hồ nước cạn hết một trăm khắc và mặt trời đi hết hai mươi tám chòm sao. Tổng quãng đường là tám trăm mười trượng.

Giá trị của thiên không nằm ở chỗ các con số ấy có đúng với sinh lý hay không, mà ở chỗ nó cho thấy một cách tư duy: người xưa muốn dựng một mô hình định lượng, trong đó nhịp thở, nhịp mạch, chuyển động của trời và thời gian được nối vào nhau bằng những tỷ số nhất quán. Đây cũng là cơ sở lý thuyết cho phép đếm mạch "năm mươi động mà không một lần ngắt" ở thiên 5, và cho việc dùng "hơi thở" làm đơn vị lưu kim ở thiên 12.

释1. Ba hệ quy chiếu: trời, người, đồng hồ nước

天周二十八宿，宿三十六分，人气行一周，千八分，日行二十八宿，人经脉上下左右前后二十八脉，周身十六丈二尺，以应二十八宿。漏水下百刻，以分昼夜。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta muốn nghe về năm mươi vòng vận hành — là thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Vòng trời có hai mươi tám chòm sao, mỗi chòm ba mươi sáu phần; khí của người đi trọn một vòng là một nghìn lẻ tám phần. Mặt trời đi hết hai mươi tám chòm sao.

Kinh mạch của người trên dưới trái phải trước sau có hai mươi tám mạch, vòng quanh thân là mười sáu trượng hai thước, để ứng với hai mươi tám chòm sao.

Đồng hồ nước nhỏ xuống một trăm khắc, để chia ngày và đêm."

Giảng: Đoạn mở đầu dựng ba hệ quy chiếu và ghép chúng vào nhau.

Hai mươi tám mạch ở đây gồm: mười hai kinh ở bên trái, mười hai kinh ở bên phải (tổng hai mươi bốn), cộng mạch Nhâm, mạch Đốc, và hai mạch Kiểu (Âm Kiểu, Dương Kiểu) — thành hai mươi tám. Con số ấy được chọn để ứng với hai mươi tám chòm sao, đó là điểm cần nói thẳng: người xưa không đếm được hai mươi tám mạch rồi mới thấy trùng với sao trời; họ dựng hệ thống sao cho hai bên khớp nhau. Đây là đặc trưng của lối tư duy "thiên nhân tương ứng".

Mười sáu trượng hai thước là tổng chiều dài của hai mươi tám mạch ấy, được chép chi tiết ở thiên 17 (Mạch độ). Con số này là kết quả cộng dồn các đoạn đã được lập từ bảng cốt độ ở thiên 14 — tức toàn bộ hệ thống có một chuỗi suy dẫn liên tục, không phải các con số rời rạc.

Một trăm khắc là cách chia ngày đêm bằng đồng hồ nước (lậu hồ) thời Hán, tương đương mỗi khắc chừng mười bốn phút rưỡi theo giờ hiện nay.

释2. Phép tính: từ một hơi thở đến năm mươi vòng

故人一呼，脉再动，气行三寸，一吸，脉亦再动，气行三寸，呼吸定息，气行六寸。

Dịch: "Cho nên: người ta một hơi thở ra thì mạch đập hai lần, khí đi được ba tấc; một hơi hít vào thì mạch cũng đập hai lần, khí đi được ba tấc. Một lần thở ra hít vào trọn vẹn thì khí đi được sáu tấc.

Nước trong đồng hồ cạn hết thì mạch cũng trọn vòng.

Gọi là giao thông, tức là hai bên cùng đi mà tính làm một. Cho nên đủ năm mươi vòng thì hưởng hết tuổi thọ của trời đất. Tổng cộng đi được tám trăm mười trượng."

Giảng: Đây là một bài tính khép kín, và đáng khâm phục ở chỗ mọi con số đều nhất quán với nhau:

• 270 hơi × 6 tấc = 1.620 tấc = 16 trượng 2 thước ✓ (đúng bằng một vòng thân)
• 13.500 hơi ÷ 270 = 50 vòng ✓
• 50 vòng × 16,2 trượng = 810 trượng ✓ (đúng con số kinh văn nêu ở cuối)
• 13.500 hơi ÷ 100 khắc = 135 hơi mỗi khắc; 270 hơi = 2 khắc ✓

Giả thiết nền là một hơi thở trọn vẹn thì mạch đập bốn lần. Đối chiếu với thực tế: nếu một ngày đêm có 13.500 hơi thở thì mỗi phút chừng chín nhịp thở, và mạch chừng ba mươi sáu nhịp — chậm hơn thực tế (người bình thường thở 12–20 lần và mạch 60–100 lần mỗi phút). Nghĩa là con số không khớp với sinh lý thật.

Nhưng điều đáng học không phải là độ chính xác, mà là phương pháp. Cổ nhân đã:

1. Chọn một đơn vị đo có sẵn trên thân người (hơi thở) làm gốc;
2. Gắn nó với một đại lượng không quan sát được (đường đi của khí) bằng một tỷ số giả định;
3. Kiểm tra tính nhất quán bằng cách đối chiếu với hai hệ thống độc lập (đồng hồ nước và chuyển động của trời);
4. Rút ra một chuẩn dùng được trong thực hành.

Tỷ lệ "nhất hô mạch tái động" — một hơi thở ra thì mạch đập hai lần — chính là chuẩn mà toàn bộ mạch học cổ dùng để định mạch nhanh hay chậm: mạch đập ít hơn bốn lần trong một hơi thở là trì (chậm, chủ hàn); nhiều hơn là sác (nhanh, chủ nhiệt). Chuẩn này vẫn dùng đến nay, và nó đúng — vì nó là một tỷ lệ giữa mạch và hô hấp, không phụ thuộc vào việc con số tuyệt đối có chính xác hay không.

Hai chữ "giao thông" được kinh văn tự chú: "tính hai bên cùng đi làm một số" — tức khí đi bên trái và bên phải được tính gộp thành một vòng, không cộng đôi.

Câu "ngũ thập doanh bị, đắc tận thiên địa chi thọ hĩ" — đủ năm mươi vòng thì hưởng hết tuổi thọ trời cho — là chỗ bài tính chuyển thành một mệnh đề về sức khỏe: sự vận hành đều đặn, đủ số, là điều kiện của trường thọ. Ngược lại, ai không ứng với con số ấy thì thiên 5 gọi là "cuồng sinh" — sống mà loạn nhịp.

释3. Ý nghĩa của mô hình

Giảng: Thiên này ngắn nhưng nối với ba thiên khác thành một hệ thống hoàn chỉnh, và nên đọc cùng nhau:

• Thiên 14 (Cốt độ) cung cấp số đo xương.
• Thiên 17 (Mạch độ) từ đó tính ra độ dài từng kinh, cộng lại thành 16 trượng 2 thước.
• Thiên 15 (thiên này) lấy con số ấy chia cho tốc độ khí, ra số hơi thở và số vòng.
• Thiên 5 (Căn kết) ứng dụng kết quả vào chẩn đoán: đếm năm mươi nhịp mạch, xem có nhịp ngắt quãng nào không, để biết tạng nào mất khí.

Chuỗi suy dẫn ấy đi từ đo đạc (xương) qua tính toán (độ dài mạch, tốc độ khí) tới ứng dụng lâm sàng (đếm mạch). Đây là một trong những chỗ Nội Kinh gần với lối làm việc định lượng nhất.

Ứng dụng thực tế còn lại đến nay có hai:

Thứ nhất, dùng hơi thở làm đơn vị đo thời gian. Thiên 12 định "lưu kim mười hơi, bảy hơi, năm hơi" cho từng kinh; thiên này cho biết vì sao hơi thở lại là đơn vị hợp lý — vì nó gắn trực tiếp với nhịp vận hành của khí.

Thứ hai, dùng tỷ lệ mạch trên hơi thở để định trì sác. Đây là chuẩn mạch học cơ bản nhất, và là chỗ duy nhất trong bài tính này còn nguyên giá trị thực hành.

Riêng con số năm mươi còn có một dư âm khác: nó trở thành chuẩn tối thiểu của việc bắt mạch. Trương Trọng Cảnh trong lời tựa Thương Hàn Tạp Bệnh Luận phê phán các thầy thuốc đương thời "ấn tay lên mạch chưa đầy năm mươi động đã vội nói bệnh" — nghĩa là phải giữ tay trên mạch đủ năm mươi nhịp mới đủ thời gian nhận ra nhịp ngắt quãng. Lời phê ấy vẫn đúng: bắt mạch quá vội thì bỏ sót những bất thường chỉ xuất hiện thưa thớt.

• 人一呼，脉再动，气行三寸；一吸，脉亦再动，气行三寸；呼吸定息，气行六寸 · Nhân nhất hô, mạch tái động, khí hành tam thốn; nhất hấp, mạch diệc tái động, khí hành tam thốn; hô hấp định tức, khí hành lục thốn · Một hơi thở ra mạch đập hai lần khí đi ba tấc, hít vào cũng vậy; trọn một hơi thì khí đi sáu tấc. — Tỷ lệ nền của toàn bộ mạch học cổ, cơ sở để định mạch trì hay sác.
• 人经脉上下左右前后二十八脉，周身十六丈二尺，以应二十八宿 · Nhân kinh mạch thượng hạ tả hữu tiền hậu nhị thập bát mạch, chu thân thập lục trượng nhị xích, dĩ ứng nhị thập bát tú · Hai mươi tám mạch của người, vòng thân mười sáu trượng hai thước, để ứng với hai mươi tám chòm sao. — Lối tư duy thiên nhân tương ứng.
• 二百七十息，气行十六丈二尺，气行交通于中，一周于身 · Nhị bách thất thập tức, khí hành thập lục trượng nhị xích, khí hành giao thông ư trung, nhất chu ư thân · Hai trăm bảy mươi hơi thở thì khí đi trọn một vòng thân.
• 一万三千五百息，气行五十营于身，水下百刻，日行二十八宿 · Nhất vạn tam thiên ngũ bách tức, khí hành ngũ thập doanh ư thân, thủy hạ bách khắc, nhật hành nhị thập bát tú · Mười ba nghìn năm trăm hơi thở thì khí đi năm mươi vòng, đồng hồ nước cạn trăm khắc, mặt trời đi hết hai mươi tám chòm. — Ba hệ quy chiếu khép lại cùng một lúc.
• 五十营备，得尽天地之寿矣 · Ngũ thập doanh bị, đắc tận thiên địa chi thọ hĩ · Đủ năm mươi vòng thì hưởng hết tuổi thọ trời cho. — Sự vận hành đều đặn, đủ số, là điều kiện của trường thọ.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh trình bày lại toàn bộ phép tính của thiên này thành bảng, và nhận xét rằng cái khéo không ở con số mà ở sự nhất quán: ba hệ thống trời, người và đồng hồ nước cùng khép lại đúng một lúc. Ông cho rằng người xưa cốt dựng một mô hình để có chuẩn mà xét, chứ không phải đo được thật tốc độ của khí.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi nối thiên này với thiên 17 và thiên 14, chỉ ra chuỗi suy dẫn từ số đo xương tới độ dài mạch rồi tới số vòng vận hành. Ông khuyên đọc ba thiên liền nhau, vì đọc riêng thiên 15 thì con số mười sáu trượng hai thước trở thành vô căn cứ.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về hai chữ "giao thông", giải rằng khí đi hai bên trái phải cùng lúc nên phải tính làm một, nếu cộng đôi thì sai gấp bội. Ông cũng lưu ý rằng con số hai mươi tám mạch ở đây khác với mười hai kinh quen thuộc, vì đã tính cả hai bên và thêm bốn mạch kỳ kinh.

Trương Trọng Cảnh trong lời tựa Thương Hàn Tạp Bệnh Luận tuy không chú Linh Khu nhưng đã dùng ngay con số của thiên này để phê phán thói cẩu thả trong nghề: thầy thuốc đương thời "ấn tay lên mạch chưa đầy năm mươi động đã vội nói bệnh", nghĩa là chưa giữ tay đủ lâu để nhận ra nhịp bất thường. Lời phê ấy cho thấy chuẩn năm mươi động đã trở thành quy ước nghề nghiệp từ rất sớm.

• Tỷ lệ mạch trên hơi thở vẫn là một cách tự kiểm tra rất tiện: ở trạng thái nghỉ, một hơi thở ra hít vào trọn vẹn thường ứng với bốn đến năm nhịp mạch. Nếu thấy mạch đập quá nhanh so với nhịp thở khi đang nghỉ, đó là điều đáng để ý.
• Chuẩn "giữ tay trên mạch đủ năm mươi nhịp" nhắc rằng những bất thường thưa thớt chỉ lộ ra khi theo dõi đủ lâu. Điều này đúng với mọi việc tự theo dõi sức khỏe: đo một lần rồi kết luận thường sai hơn là theo dõi đều trong một khoảng thời gian.
• Dùng hơi thở làm đơn vị đếm thời gian là một mẹo thực dụng khi tập thở, thiền, hoặc giữ một tư thế kéo giãn: đếm nhịp thở thay vì nhìn đồng hồ giúp giữ được sự tập trung vào cơ thể.
• Ý "đủ năm mươi vòng thì hưởng hết tuổi thọ trời cho" có thể đọc như một cách nói về nhịp điệu: cái quyết định sức khỏe lâu dài không phải cường độ mà là sự đều đặn — ăn, ngủ, vận động đúng nhịp mỗi ngày.
• Thiên này cũng là một ví dụ tốt để hiểu cách đọc Nội Kinh: có những con số nay biết là không khớp với sinh lý, nhưng tỷ lệ rút ra từ chúng thì vẫn dùng được. Nên đọc cổ thư mà phân biệt được phần mô hình với phần quan sát.

• Thiên 14 · Cốt độ — số đo xương, gốc của mọi con số trong chuỗi tính toán.
• Thiên 17 · Mạch độ — chép độ dài từng kinh, cộng lại thành mười sáu trượng hai thước mà thiên này dùng.
• Thiên 5 · Căn kết — ứng dụng con số năm mươi vào chẩn đoán: đếm năm mươi nhịp mạch xem có nhịp ngắt quãng nào không.
• Thiên 12 · Kinh thủy — dùng "hơi thở" làm đơn vị lưu kim cho từng kinh; thiên 15 cho biết vì sao hơi thở là đơn vị hợp lý.
• Thiên 16 · Doanh khí và Thiên 18 · Doanh vệ sinh hội — chép lộ trình cụ thể mà khí đi trong mỗi vòng ấy.
• Thiên 76 · Vệ khí hành — bàn riêng về vòng vận hành của vệ khí, khác với doanh khí ở đây.