"Kinh biệt" (经别) nghĩa là nhánh riêng tách từ kinh chính. Nếu thiên 10 vẽ mười hai đường kinh chạy ngoài thân, thì thiên này vẽ mười hai nhánh tách từ chúng, chui vào sâu trong lồng ngực và ổ bụng, đi qua tạng phủ, rồi lại ngoi lên ở cổ và đầu để hợp trở lại với kinh dương cùng cặp. Cả hệ thống được gọi là lục hợp — sáu cặp hợp lại.

Điểm cần nắm ngay: kinh biệt đi theo bốn động tác, được kinh văn gọi bằng bốn chữ ly – hợp – xuất – nhập (离合出入): ly là tách khỏi kinh chính, nhập là chui vào trong thân, xuất là ngoi ra ở cổ đầu, hợp là nhập lại vào kinh dương. Mọi kinh biệt, dù âm hay dương, cuối cùng đều hợp về kinh dương — đây là quy luật xuyên suốt của thiên.

Ý nghĩa của hệ thống này rất lớn, dù thiên chỉ dài chưa đầy tám trăm chữ. Thứ nhất, nó bù chỗ thiếu của mười hai kinh chính: nhiều kinh chính không đi tới tim, tới họng, tới mặt, nhưng kinh biệt của chúng thì có — nhờ đó mới giải thích được vì sao huyệt của những kinh ấy chữa được bệnh ở tim, ở họng, ở mặt. Thứ hai, nó tăng cường quan hệ biểu lý giữa từng cặp tạng phủ, vì mỗi cặp kinh biệt đều hợp về một chỗ. Thứ ba, nó khiến sáu kinh âm cũng có mặt ở vùng đầu mặt, điều mà mười hai kinh chính không cho thấy.

Đoạn mở đầu còn có một câu định giá về nghề nghiệp đáng nhớ: mười hai kinh mạch là "chỗ người ta nhờ đó mà sống, bệnh nhờ đó mà thành, người nhờ đó mà chữa được, bệnh nhờ đó mà dấy lên; là chỗ việc học bắt đầu và là chỗ tay nghề dừng lại — thầy thô thì thấy dễ, thầy giỏi thì thấy khó."

释1. Người ứng với đạo trời; mười hai kinh là chỗ khó

夫十二经脉者，人之所以生，病之所以成，人之所以治，病之所以起，学之所始，工之所止也，粗之所易，上之所难也。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Ta nghe con người hợp với đạo trời: bên trong có năm tạng để ứng với năm âm, năm sắc, năm mùa, năm vị, năm phương; bên ngoài có sáu phủ để ứng với sáu luật. Sáu luật dựng nên các kinh âm dương mà hợp với mười hai tháng, mười hai thần, mười hai tiết, mười hai dòng sông, mười hai giờ, mười hai kinh mạch — ấy là chỗ năm tạng sáu phủ ứng với đạo trời.

Mười hai kinh mạch là chỗ người ta nhờ đó mà sống, bệnh nhờ đó mà thành, người nhờ đó mà chữa được, bệnh nhờ đó mà dấy lên; là chỗ việc học bắt đầu, là chỗ tay nghề dừng lại; thầy thô thì thấy dễ, thầy giỏi thì thấy khó. Xin hỏi về việc chúng tách ra, hợp lại, ra và vào thế nào?"

Kỳ Bá cúi đầu lạy hai lạy mà thưa: "Câu hỏi sáng suốt thay! Đây là chỗ thầy thô bỏ qua, mà thầy giỏi thì dừng lại. Xin nói cho trọn."

Giảng: Câu "thô chi sở dị, thượng chi sở nan" — thầy thô thấy dễ, thầy giỏi thấy khó — là một nhận xét sắc sảo về bản chất của sự học. Người mới học nhìn mười hai kinh chỉ thấy mười hai đường vẽ trên hình; người học sâu mới thấy chỗ khó, vì phải hiểu chúng tách ra hợp lại ra vào thế nào. Và Kỳ Bá lặp lại ý ấy: chỗ thầy thô "đi qua" (bỏ sót) chính là chỗ thầy giỏi "dừng lại" (dụng công).

Bốn chữ ly hợp xuất nhập là từ khóa của cả thiên, và là điều người đọc phải giữ trong đầu suốt phần sau.

Đoạn mở về việc người ứng với trời — năm tạng ứng năm âm năm sắc, sáu phủ ứng sáu luật, mười hai kinh ứng mười hai tháng mười hai sông — là cách Nội Kinh đặt cơ thể vào một hệ thống tương ứng với vũ trụ. Thiên 12 (Kinh thủy) ngay sau đây sẽ triển khai riêng phần "mười hai dòng sông".

释2. Hợp thứ nhất: Thái dương và Thiếu âm ở chân

足太阳之正，别入于腘中……足少阴之正，至腘中，别走太阳而合，上至肾，当十四椎，出属带脉。

Dịch: "Chính biệt của Túc Thái dương tách vào giữa khoeo chân. Một đường xuống dưới xương cùng năm tấc, tách vào hậu môn, thuộc về bàng quang, tản vào thận, men khối cơ cạnh sống, tới ngang tim thì vào mà tản ra. Đường thẳng thì từ khối cơ cạnh sống lên ra ở gáy, rồi lại thuộc về kinh Thái dương — đó là một kinh.

Chính biệt của Túc Thiếu âm tới giữa khoeo chân, tách sang Thái dương mà hợp với nó, lên tới thận, ngang đốt sống thứ mười bốn thì ra thuộc về mạch Đới. Đường thẳng thì buộc vào cuống lưỡi, rồi lại ra ở gáy, hợp với Thái dương.

Đó là hợp thứ nhất; các nhánh tách ra của những kinh âm đều được gọi là chính."

Giảng: Hợp thứ nhất cho thấy rõ nhất công dụng của kinh biệt.

Kinh Bàng quang ở thiên 10 không đi tới hậu môn và không "ngang tim mà tản ra"; kinh biệt của nó thì có. Nhờ vậy mới giải thích được vì sao huyệt Thừa Sơn, Trường Cường trên kinh Bàng quang lại chữa trĩ — một liên hệ mà chỉ nhìn đường kinh chính thì không thấy.

Kinh Thận ở thiên 10 có "kẹp hai bên cuống lưỡi", và kinh biệt của nó nhấn mạnh lại điều đó, đồng thời nối với mạch Đới — vòng đai ngang thắt lưng. Đây là một trong rất ít chỗ Linh Khu nhắc tới mạch Đới, và là cơ sở để đời sau chữa các chứng đới hạ, đau lưng vòng quanh bằng cách phối huyệt thận.

Chữ "chính" (正) mà kinh văn dùng cho các nhánh này rất đáng chú ý: nó ngụ ý kinh biệt không phải nhánh phụ tầm thường, mà là đường chính đi vào trong. Đó là lý do thuật ngữ đầy đủ của chúng là "kinh biệt" hoặc "biệt hành chi chính kinh".

释3. Hợp thứ hai: Thiếu dương và Quyết âm ở chân

足少阳之正，绕髀，入毛际，合于厥阴。别者，入季胁之间，循胸里，属胆，散之，上肝，贯心以上挟咽，出颐颔中，散于面，系目系，合少阳于外眦也。

Dịch: "Chính biệt của Túc Thiếu dương vòng quanh đùi, vào mép lông mu, hợp với kinh Quyết âm. Nhánh tách ra thì vào khoảng sườn cụt, men trong ngực, thuộc về đởm, tản ra, lên can, xuyên qua tim rồi lên kẹp hai bên họng, ra giữa cằm và hàm, tản ra ở mặt, buộc vào hệ mắt, hợp với kinh Thiếu dương ở khóe mắt ngoài.

Chính biệt của Túc Quyết âm tách ở mu bàn chân, lên tới mép lông mu, hợp với Thiếu dương, cùng đi với nhánh ấy. Đó là hợp thứ hai."

Giảng: Điểm mấu chốt ở đây là "quán tâm" — kinh biệt của Đởm xuyên qua tim. Kinh Đởm chính ở thiên 10 không đi tới tim; nhưng nhờ kinh biệt này mà giải thích được vì sao chứng đởm bệnh lại kèm "tâm hạ đạm đạm, khủng nhân tương bổ chi" (trong lòng chấp chới, sợ như sắp bị bắt) đã nêu ở thiên 4, và vì sao bài Ôn Đởm Thang lại chữa hồi hộp mất ngủ.

Việc kinh biệt Đởm "tản ra ở mặt, buộc vào hệ mắt" cũng bổ sung cho việc Thiếu dương chữa bệnh mắt và bệnh vùng mặt.

Đáng chú ý là kinh biệt của Quyết âm can không có đường riêng mà "cùng đi với nhánh ấy" — tức đi kèm kinh biệt của Đởm. Đây là hình mẫu chung: kinh biệt âm thường bám theo kinh biệt dương cùng cặp rồi cùng hợp về kinh dương.

释4. Hợp thứ ba: Dương minh và Thái âm ở chân

足阳明之正，上至髀，入于腹里，属胃，散之脾，上通于心，上循咽，出于口，上頞䪼，还系目系，合于阳明也。

Dịch: "Chính biệt của Túc Dương minh lên tới đùi, vào trong bụng, thuộc về vị, tản vào tỳ, lên thông với tim, lên men họng, ra ở miệng, lên sống mũi và gò dưới ổ mắt, rồi quay lại buộc vào hệ mắt, hợp với kinh Dương minh.

Chính biệt của Túc Thái âm lên tới đùi, hợp với Dương minh, cùng đi với nhánh ấy, lên kết ở họng, xuyên qua giữa lưỡi. Đó là hợp thứ ba."

Giảng: Lại một lần nữa "thượng thông ư tâm" — kinh biệt Vị lên thông với tim. Cộng với kinh biệt Đởm "xuyên qua tim" ở hợp thứ hai, ta thấy một quy luật: rất nhiều kinh biệt đều đi qua tim. Đây là biểu hiện cụ thể của mệnh đề "tâm giả, ngũ tạng lục phủ chi đại chủ" — tim là chủ của cả tạng phủ, nên mọi đường đều dẫn về đó. Và nó giải thích vì sao bệnh của bất cứ tạng phủ nào, khi nặng, đều ảnh hưởng tới tim.

Kinh biệt Tỳ "xuyên qua giữa lưỡi" củng cố mối liên hệ tỳ – lưỡi đã nêu ở thiên 10, là cơ sở của thiệt chẩn.

释5. Hợp thứ tư: Thái dương và Thiếu âm ở tay

手太阳之正，指地，别于肩解，入腋走心，系小肠也。手少阴之正，别入于渊液两筋之间，属于心，上走喉咙，出于面，合目内眦。

Dịch: "Chính biệt của Thủ Thái dương thì chỉ xuống đất, tách ở khớp vai, vào nách chạy tới tim, buộc vào tiểu tràng.

Chính biệt của Thủ Thiếu âm tách vào giữa hai gân ở huyệt Uyên Dịch, thuộc về tim, lên chạy tới cuống họng, ra ở mặt, hợp ở khóe mắt trong. Đó là hợp thứ tư."

Giảng: Hai chữ "chỉ địa" (指地) — chỉ xuống đất — đối với "chỉ thiên" ở hợp thứ năm, là cách nói về hướng đi của nhánh: Thái dương tay thì hướng xuống, Thiếu dương tay thì hướng lên. Đây là chi tiết văn phong mà các nhà chú giải bàn nhiều mà chưa thống nhất hẳn.

Điều đáng ghi là kinh biệt của Tâm ra ở mặt và hợp ở khóe mắt trong. Kinh Tâm chính ở thiên 10 chỉ "buộc vào hệ mắt" chứ không ra tới mặt; kinh biệt thì có. Nhờ đó mới đầy đủ cơ sở cho câu "tâm giả, kỳ hoa tại diện" — tim nở hoa ở mặt — tức sắc mặt phản ánh tình trạng của tim.

释6. Hợp thứ năm: Thiếu dương và Quyết âm ở tay

手少阳之正，指天，别于巅，入缺盆，下走三焦，散于胸中也。手心主之正，别下渊液三寸，入胸中，别属三焦，出循喉咙，出耳后，合少阳完骨之下。

Dịch: "Chính biệt của Thủ Thiếu dương thì chỉ lên trời, tách ở đỉnh đầu, vào khuyết bồn, xuống chạy tới tam tiêu, tản ra trong ngực.

Chính biệt của Thủ Tâm chủ tách xuống dưới huyệt Uyên Dịch ba tấc, vào trong ngực, tách ra thuộc về tam tiêu, ra men cuống họng, ra sau tai, hợp với Thiếu dương ở dưới xương hoàn cốt. Đó là hợp thứ năm."

Giảng: Cặp Tâm bào – Tam tiêu là cặp duy nhất mà cả hai bên đều không phải tạng phủ có hình thể rõ, nên kinh biệt của chúng cũng đặc biệt: cả hai đều "tản ra trong ngực" và "thuộc về tam tiêu" ở cả ba tầng. Điều này củng cố quan niệm tam tiêu là một hệ thống chức năng trải khắp thân, không phải một cơ quan khu trú.

释7. Hợp thứ sáu: Dương minh và Thái âm ở tay

手阳明之正，从手循膺乳，别于肩髃，入柱骨，下走大肠，属于肺，上循喉咙，出缺盆，合于阳明也。手太阴之正，别入渊液少阴之前，入走肺，散之太阳，上出缺盆，循喉咙，复合阳明。

Dịch: "Chính biệt của Thủ Dương minh từ tay men theo ngực và vú, tách ở huyệt Kiên Ngung, vào trụ cốt, xuống chạy tới đại tràng, thuộc về phế, lên men cuống họng, ra khuyết bồn, hợp với kinh Dương minh.

Chính biệt của Thủ Thái âm tách vào huyệt Uyên Dịch, phía trước kinh Thiếu âm, vào chạy tới phế, tản sang Thái dương, lên ra khuyết bồn, men cuống họng, rồi lại hợp với Dương minh. Đó là hợp thứ sáu."

Giảng: Cặp cuối khép lại hệ thống. Điểm đáng chú ý: kinh biệt của Phế "tản sang Thái dương" — một liên hệ bất ngờ giữa Phế và Bàng quang, mà các nhà chú giải giải thích bằng việc phế chủ thông điều thủy đạo, hạ thâu bàng quang. Đây là cơ sở lý luận cho phép "đề hồ yết cái" — nâng nắp ấm cho nước chảy — tức tuyên phế để lợi tiểu, dùng trong chữa phù thũng và bí tiểu.

Cả sáu hợp đều có một điểm chung: kinh biệt âm không tự hợp với kinh âm, mà hợp về kinh dương. Suy ra một nguyên tắc quan trọng: kinh dương ở vùng đầu mặt mang theo cả khí của kinh âm cặp với nó. Đây chính là lý do các huyệt vùng đầu mặt (vốn toàn thuộc kinh dương) lại chữa được cả bệnh của tạng.

• 夫十二经脉者，人之所以生，病之所以成，人之所以治，病之所以起 · Phù thập nhị kinh mạch giả, nhân chi sở dĩ sinh, bệnh chi sở dĩ thành, nhân chi sở dĩ trị, bệnh chi sở dĩ khởi · Mười hai kinh mạch là chỗ người nhờ đó mà sống, bệnh nhờ đó mà thành, người nhờ đó mà chữa, bệnh nhờ đó mà dấy. — Bốn vế gói trọn vai trò của kinh lạc trong sinh lý, bệnh lý và trị liệu.
• 学之所始，工之所止也，粗之所易，上之所难也 · Học chi sở thủy, công chi sở chỉ dã, thô chi sở dị, thượng chi sở nan dã · Là chỗ việc học bắt đầu và tay nghề dừng lại; thầy thô thấy dễ, thầy giỏi thấy khó. — Nhận xét sắc sảo về bản chất của sự học.
• 此粗之所过，上之所息也 · Thử thô chi sở quá, thượng chi sở tức dã · Đây là chỗ thầy thô bỏ qua mà thầy giỏi dừng lại. — Lời Kỳ Bá về giá trị của hệ thống kinh biệt.
• 成以诸阴之别，皆为正也 · Thành dĩ chư âm chi biệt, giai vi chính dã · Các nhánh tách ra của những kinh âm đều được gọi là "chính". — Kinh biệt không phải nhánh phụ, mà là đường chính đi vào trong.
• 贯心以上挟咽 · Quán tâm dĩ thượng hiệp yết · (Kinh biệt Đởm) xuyên qua tim rồi lên kẹp hai bên họng. — Một trong nhiều kinh biệt đi qua tim, biểu hiện cụ thể của "tâm là chủ của tạng phủ".

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nêu rõ ý nghĩa của lục hợp: kinh biệt khiến mỗi cặp tạng phủ biểu lý không chỉ nối với nhau ở đầu chi qua lạc mạch, mà còn nối với nhau ở trong thân qua đường vào tạng phủ. Nhờ đó quan hệ biểu lý mới đủ chặt. Ông cũng chỉ ra rằng sáu kinh âm nhờ kinh biệt mà có mặt ở vùng đầu mặt, điều mà mười hai kinh chính không cho thấy — và đó là mấu chốt để hiểu vì sao huyệt vùng đầu mặt chữa được bệnh tạng.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi nhấn mạnh bốn chữ ly hợp xuất nhập, cho rằng đây là bộ khung phải nắm trước khi đọc từng nhánh, nếu không thì chỉ thấy một mớ đường đi rối rắm. Ông cũng lưu ý người đọc rằng thứ tự sáu hợp đi từ chân lên tay, từ Thái dương xuống Dương minh — ngược với thứ tự lưu chuyển khí ở thiên 10 — nên đừng lẫn hai hệ thống.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về việc nhiều kinh biệt cùng đi qua tim, cho rằng đây là chỗ Nội Kinh cho thấy tâm là nơi hội tụ. Ông viết: bệnh ở bất cứ tạng phủ nào, hễ nặng thì đều kinh động tới tâm; xem đường đi của kinh biệt thì rõ lý do.

Hoàng Phủ Mật thu nhận thiên này vào Giáp Ất Kinh nhưng không lập huyệt riêng cho kinh biệt, vì kinh biệt không có huyệt của mình — chúng dùng chung huyệt với kinh chính. Điều này khiến hệ thống kinh biệt ít được chú ý hơn kinh chính và lạc mạch, dù về lý luận thì rất quan trọng.

• Hệ thống kinh biệt giải thích nhiều liên hệ tưởng như vô lý trong Đông y: vì sao huyệt ở chân chữa được bệnh ở mặt, vì sao bệnh đởm lại kèm hồi hộp lo sợ, vì sao chữa phổi lại giúp đi tiểu dễ hơn. Khi thầy thuốc chọn huyệt xa chỗ đau, đó thường là dựa trên những đường này.
• Nhận xét "nhiều kinh biệt đều đi qua tim" có một hệ quả thực tế: bệnh của bất kỳ tạng phủ nào, khi kéo dài hoặc nặng lên, đều có thể biểu hiện thành hồi hộp, mất ngủ, bồn chồn. Những dấu hiệu ấy không nên bị xem nhẹ như "chỉ là tâm lý".
• Liên hệ phế – bàng quang trong kinh biệt là cơ sở của cách chữa phù và bí tiểu bằng thuốc tuyên phế. Với đời sống, điều đáng nhớ là hô hấp và bài tiết liên quan với nhau: người thở nông, ít vận động thường cũng tiểu tiện kém thông.
• Câu "thầy thô thấy dễ, thầy giỏi thấy khó" đáng mượn cho bất cứ việc học nào: khi mới biết thì mọi thứ trông gọn gàng, học sâu mới thấy chỗ phải dụng công. Thấy một việc quá dễ thường là dấu hiệu chưa hiểu hết.

• Thiên 10 · Kinh mạch — vẽ mười hai kinh chính; kinh biệt bù vào những chỗ kinh chính không đi tới.
• Thiên 13 · Kinh cân — hệ thống thứ ba của kinh lạc, đọc liền mạch với hai thiên trước.
• Thiên 12 · Kinh thủy — triển khai riêng phần "mười hai dòng sông" mà thiên này chỉ nhắc trong đoạn mở đầu.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — mô tả bệnh đởm kèm hồi hộp lo sợ, được giải thích bằng đường đi của kinh biệt Đởm qua tim.
• Thiên 71 · Tà khách — nêu "tâm là chủ của năm tạng sáu phủ", nguyên lý ẩn sau việc nhiều kinh biệt cùng quy về tim.