"Mạch độ" (脉度) nghĩa là độ dài của mạch. Thiên này hoàn tất chuỗi tính toán bắt đầu từ thiên 14: bảng cốt độ cho số đo xương, từ đó suy ra độ dài từng kinh, cộng lại thành tổng mười sáu trượng hai thước — con số mà thiên 15 dùng để tính năm mươi vòng vận hành.

Nhưng thiên không dừng ở bảng số. Sau phần tính toán, nó chuyển sang ba nội dung độc lập mà đều quan trọng.

Thứ nhất là cấp bậc của mạch: "kinh mạch ở phần trong, cái tách ra mà đi ngang là lạc, cái tách ra từ lạc là tôn". Ba cấp kinh – lạc – tôn lạc này là khung phân loại được dùng suốt về sau.

Thứ hai, và nổi tiếng nhất, là đoạn về năm tạng thông ra bảy khiếu: phế thông ở mũi nên hòa thì ngửi được mùi; tâm thông ở lưỡi nên hòa thì nếm được vị; can thông ở mắt nên hòa thì phân biệt được màu; tỳ thông ở miệng nên hòa thì biết được vị của ngũ cốc; thận thông ở tai nên hòa thì nghe được năm âm. Năm câu ấy là văn bản gốc của học thuyết ngũ tạng khai khiếu, và đến nay vẫn là căn cứ để Đông y từ một giác quan suy ra tạng phủ.

Thứ ba là đoạn về mạch Kiểu — một trong tám mạch kỳ kinh — với đường đi, chức năng "làm nhuận mắt", và lời giải thích vì sao khí không nhuận được thì mắt không nhắm lại được. Đoạn này là một trong những cơ sở sớm nhất của việc Đông y chữa mất ngủ và chứng ngủ nhiều bằng cách điều hai mạch Âm Kiểu, Dương Kiểu.

Xen giữa là một đoạn về quan cách — trạng thái âm dương thịnh quá mà không nuôi được nhau — nối tiếp bảng nhân nghênh mạch khẩu ở thiên 9.

释1. Bảng độ dài mạch

手之六阳，从手至头，长五尺，五六三丈……凡都合一十六丈二尺。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Xin nghe về độ dài của mạch." Kỳ Bá đáp:

"Đó là đường ngầm lớn của khí. Kinh mạch ở phần trong; cái tách ra mà đi ngang là lạc; cái tách ra từ lạc là tôn lạc. Chỗ nào thịnh mà có huyết thì trừ ngay đi; thịnh thì tả, hư thì uống thuốc mà bổ."

Giảng: Bảng này khép lại chuỗi suy dẫn: cốt độ (thiên 14) → mạch độ (thiên 17) → ngũ thập doanh (thiên 15). Con số tổng mười sáu trượng hai thước không rơi từ trên trời xuống mà là kết quả cộng dồn.

Cách đếm "sáu kinh dương ở tay" nghĩa là ba kinh dương tay nhân hai bên trái phải. Cộng cả sáu nhóm được hai mươi tám mạch, đúng con số mà thiên 15 nêu để ứng với hai mươi tám chòm sao.

Đáng chú ý: kinh ở chân dài hơn kinh ở tay (8 thước so với 5 thước), điều này hô ứng với lời ở thiên 12 rằng kinh ở tay "đường nhận khí gần, khí đến nhanh" nên châm nông và lưu kim ngắn hơn. Các con số nhất quán với nhau qua nhiều thiên — dấu hiệu của một hệ thống được xây dựng có chủ ý.

Ba cấp kinh – lạc – tôn lạc là khung phân loại quan trọng:

• Kinh (经): đường chính, đi dọc, ở sâu trong thịt.
• Lạc (络): tách từ kinh, đi ngang, nông hơn, nhìn thấy được.
• Tôn lạc (孙络): tách từ lạc, nhỏ nhất, như mạng lưới phủ khắp.

Chữ "tôn" (孙) nghĩa là cháu — lạc là con của kinh, tôn lạc là cháu. Cách gọi ấy diễn đạt rất gọn quan hệ phân nhánh nhiều cấp.

Câu chữa bệnh cuối đoạn phân ba tình huống: có huyết ứ thì chích ngay; thịnh thì tả bằng kim; hư thì uống thuốc mà bổ — lại một lần nữa Nội Kinh nhắc rằng chứng hư không thuộc phạm vi của cây kim, nhất quán với thiên 4, thiên 5 và thiên 9.

释2. Năm tạng thông ra bảy khiếu

肺气通于鼻，肺和则鼻能知臭香矣。心气通于舌，心和则舌能知五味矣。肝气通于目，肝和则目能辨五色矣。脾气通于口，脾和则口能知五谷矣。肾气通于耳，肾和则耳能闻五音矣。

Dịch: "Năm tạng thường xem xét bên trong mà thông ra bảy khiếu ở phía trên. Cho nên:

Năm tạng không hòa thì bảy khiếu không thông; sáu phủ không hòa thì đọng lại thành ung nhọt.

Cho nên tà ở phủ thì mạch dương không hòa; mạch dương không hòa thì khí đọng lại; khí đọng lại thì dương khí thịnh. Dương khí quá thịnh thì mạch âm không thông; mạch âm không thông thì huyết đọng lại; huyết đọng lại thì âm khí thịnh.

Âm khí quá thịnh thì dương khí không nuôi được, nên gọi là quan. Dương khí quá thịnh thì âm khí không nuôi được, nên gọi là cách. Âm dương đều thịnh mà không nuôi được nhau, nên gọi là quan cách. Ai mắc quan cách thì không hưởng hết kỳ hạn mà chết."

Giảng: Đoạn năm câu về ngũ tạng khai khiếu là một trong những đoạn được trích dẫn nhiều nhất trong toàn bộ Nội Kinh, và cấu trúc của nó rất đáng học: mỗi câu gồm ba vế — tạng nào, thông ở khiếu nào, và khi hòa thì khiếu ấy làm được việc gì.

Vế thứ ba mới là chỗ tinh túy. Kinh văn không nói "phế bệnh thì mũi hỏng", mà nói "phế hòa thì mũi ngửi được". Cách diễn đạt ấy đặt trọng tâm vào trạng thái hài hòa, và cho phép suy ngược: mũi ngửi kém là dấu hiệu phế chưa hòa.

Từ đó rút ra một công cụ chẩn đoán rất tiện: hỏi về năm giác quan để dò năm tạng. Mắt mờ, quáng gà, khô mắt → xét can. Tai ù, nghe kém → xét thận. Ăn không biết ngon, miệng nhạt → xét tỳ. Ngửi kém, ngạt mũi → xét phế. Lưỡi tê, nếm kém, nói khó → xét tâm.

Cần đối chiếu với thiên 4, nơi bốn giác quan được quy về bốn thứ khí (tinh dương khí lên mắt, biệt khí vào tai, tông khí ra mũi, trọc khí lên lưỡi). Hai cách nhìn bổ sung cho nhau: thiên 4 nói về cơ chế vật chất, thiên 17 nói về quan hệ tạng phủ.

Một lưu ý về văn bản: "bảy khiếu" gồm hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi và miệng — nhưng bảng trên có cả lưỡi. Các nhà chú giải giải thích rằng lưỡi ở trong miệng nên tính chung, và Tố Vấn thiên 4 (Kim quỹ chân ngôn luận) chép "tâm khai khiếu ư nhĩ" thay vì lưỡi — một dị đồng đã có từ sớm. Thuyết thông hành đời sau lấy tâm khai khiếu ở lưỡi, theo Linh Khu.

Đoạn về quan cách ở cuối mô tả một chuỗi nhân quả rất chặt: tà ở phủ → mạch dương không hòa → khí đọng → dương thịnh → mạch âm không thông → huyết đọng → âm thịnh → hai bên không nuôi được nhau. Kết cục là quan cách, cùng một khái niệm với bảng nhân nghênh mạch khẩu ở thiên 9. Điểm mới ở đây là định nghĩa tách bạch: âm quá thịnh khiến dương không nuôi được gọi là quan; dương quá thịnh khiến âm không nuôi được gọi là cách.

释3. Mạch Kiểu: đường đi và chức năng

跷脉者，少阴之别，起于然骨之后，上内踝之上，直上循阴股，入阴，上循胸里，入缺盆，上出人迎之前，入頄，属目内眦，合于太阳。阳跷而上行，气并相还，则为濡目，气不荣，则目不合。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Mạch Kiểu khởi ở đâu, dừng ở đâu, khí nào nuôi nó?"

Kỳ Bá đáp: "Mạch Kiểu là biệt lạc của kinh Thiếu âm, khởi ở sau xương nhiên cốt, lên trên mắt cá trong, lên thẳng men mặt trong đùi, vào bộ sinh dục, lên men trong ngực, vào khuyết bồn, lên ra phía trước huyệt Nhân Nghênh, vào gò má, thuộc về khóe mắt trong, hợp với kinh Thái dương. Mạch Dương Kiểu thì đi lên, khí hai bên cùng đi mà quay về nhau, thì làm nhuận mắt. Khí không nuôi được thì mắt không nhắm lại được."

Hoàng Đế hỏi: "Khí chỉ đi riêng ở năm tạng mà không nuôi sáu phủ — là sao?"

Kỳ Bá đáp: "Khí thì không thể không đi, như nước chảy, như mặt trời mặt trăng đi không nghỉ. Cho nên mạch âm nuôi tạng của nó, mạch dương nuôi phủ của nó, như vòng tròn không đầu mối, không ai biết được giềng mối của nó, hết rồi lại bắt đầu. Cái khí tràn chảy ấy, bên trong tưới cho tạng phủ, bên ngoài thấm nhuần tấu lý."

Hoàng Đế hỏi: "Mạch Kiểu có âm có dương, mạch nào được tính vào con số?"

Kỳ Bá đáp: "Đàn ông thì tính mạch dương, đàn bà thì tính mạch âm; cái được tính thì là kinh, cái không được tính thì là lạc."

Giảng: Đoạn này là một trong những văn bản sớm nhất và quan trọng nhất về mạch Kiểu — một trong tám mạch kỳ kinh.

Về đường đi: Âm Kiểu khởi từ sau xương nhiên cốt (vùng huyệt Chiếu Hải, thuộc kinh Thận), đi lên mặt trong chân, qua bụng ngực, lên khóe mắt trong và hợp với kinh Thái dương ở đó. Dương Kiểu thì đi mặt ngoài. Hai mạch gặp nhau ở khóe mắt trong.

Về chức năng: hai chữ "nhu mục" — làm nhuận mắt — và câu "khí bất vinh tắc mục bất hợp" — khí không nuôi được thì mắt không nhắm lại được — là mấu chốt. Chúng gắn mạch Kiểu với việc đóng mở mắt, tức với giấc ngủ.

Từ đây, Đông y có một lý luận về mất ngủ: khi khí không vận hành đúng giữa Âm Kiểu và Dương Kiểu — dương thịnh ở ngoài, âm không đủ ở trong — thì mắt không nhắm được. Ngược lại, âm thịnh dương hư thì ngủ li bì. Thiên 80 (Đại hoặc luận) và thiên 71 (Tà khách) bàn kỹ hơn, và các huyệt Chiếu Hải (thông Âm Kiểu) với Thân Mạch (thông Dương Kiểu) từ đó thành cặp huyệt kinh điển chữa rối loạn giấc ngủ: bổ Chiếu Hải tả Thân Mạch cho người mất ngủ, làm ngược lại cho người ngủ nhiều.

Chữ "kiểu" (跷) nghĩa gốc là nhấc chân lên, bước nhanh — nên mạch này còn chủ về sự nhanh nhẹn của chi dưới. Đây là lý do các chứng chân co rút hoặc yếu liệt cũng được quy về mạch Kiểu.

Đoạn hỏi đáp giữa — "khí chỉ đi ở tạng mà không nuôi phủ sao?" — có một câu đáng ghi: "nội khái tạng phủ, ngoại nhu tấu lý" — bên trong tưới cho tạng phủ, bên ngoài thấm nhuần tấu lý. Đây là định nghĩa gọn nhất về tác dụng của khí lưu hành.

Câu cuối về việc đàn ông tính mạch Dương Kiểu, đàn bà tính mạch Âm Kiểu giải quyết một vấn đề kỹ thuật: trong hai mươi tám mạch chỉ tính hai mạch Kiểu, nhưng thực tế có bốn (âm dương, trái phải). Kinh văn quy ước: với nam thì Dương Kiểu được kể là kinh, Âm Kiểu là lạc; với nữ thì ngược lại. Quy ước ấy giữ cho tổng số mạch luôn là hai mươi tám, và đồng thời phản ánh quan niệm nam thuộc dương, nữ thuộc âm.

• 经脉为里，支而横者为络，络之别者为孙 · Kinh mạch vi lý, chi nhi hoành giả vi lạc, lạc chi biệt giả vi tôn · Kinh mạch ở phần trong, cái tách ra đi ngang là lạc, cái tách từ lạc là tôn lạc. — Khung phân loại ba cấp của hệ mạch.
• 肺气通于鼻，肺和则鼻能知臭香矣 · Phế khí thông ư tỵ, phế hòa tắc tỵ năng tri xú hương hĩ · Khí phế thông ở mũi, phế hòa thì mũi biết được mùi. — Câu đầu của học thuyết ngũ tạng khai khiếu.
• 肝气通于目，肝和则目能辨五色矣 · Can khí thông ư mục, can hòa tắc mục năng biện ngũ sắc hĩ · Khí can thông ở mắt, can hòa thì mắt phân biệt được năm màu. — Cơ sở của việc chữa bệnh mắt bằng dưỡng can.
• 五脏不和则七窍不通，六府不和则留为痈 · Ngũ tạng bất hòa tắc thất khiếu bất thông, lục phủ bất hòa tắc lưu vi ung · Năm tạng không hòa thì bảy khiếu không thông; sáu phủ không hòa thì đọng lại thành ung nhọt.
• 阴气太盛则阳气不能荣也，故曰关；阳气太盛则阴气弗能荣也，故曰格 · Âm khí thái thịnh tắc dương khí bất năng vinh dã, cố viết quan; dương khí thái thịnh tắc âm khí phất năng vinh dã, cố viết cách · Định nghĩa tách bạch của quan và cách.
• 气不荣则目不合 · Khí bất vinh tắc mục bất hợp · Khí không nuôi được thì mắt không nhắm lại được. — Gốc lý luận của việc chữa mất ngủ qua hai mạch Kiểu.
• 内溉脏腑，外濡腠理 · Nội khái tạng phủ, ngoại nhu tấu lý · Bên trong tưới cho tạng phủ, bên ngoài thấm nhuần tấu lý. — Định nghĩa gọn nhất về tác dụng của khí lưu hành.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh đề cao đoạn ngũ tạng khai khiếu, và nhấn mạnh cách đặt câu của kinh văn: không nói tạng bệnh thì khiếu hỏng, mà nói tạng hòa thì khiếu làm được việc. Ông cho rằng đây là chỗ Nội Kinh dạy người thầy nhìn vào cái còn làm được chứ không chỉ nhìn cái đã hỏng, vì mức độ suy giảm của giác quan phản ánh mức độ mất hòa của tạng.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đối chiếu bảng mạch độ với bảng cốt độ ở thiên 14, xác nhận các con số khớp nhau, và cho rằng ba thiên 14, 15, 17 vốn là một khối bị tách ra khi biên tập. Ông cũng lưu ý điểm dị đồng giữa Linh Khu (tâm khai khiếu ở lưỡi) và Tố Vấn Kim quỹ chân ngôn luận (tâm khai khiếu ở tai), khuyên theo Linh Khu vì hợp với chức năng nếm vị.

Lý Thời Trân trong Kỳ Kinh Bát Mạch Khảo lấy đoạn về mạch Kiểu trong thiên này làm văn bản gốc, và bổ sung đường đi của Dương Kiểu mà Linh Khu chỉ nhắc vắn tắt. Ông cũng là người hệ thống hóa cặp huyệt Chiếu Hải – Thân Mạch thành phép chữa các chứng ngủ, dựa trên câu "khí bất vinh tắc mục bất hợp".

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về quy ước "nam tính mạch dương, nữ tính mạch âm", cho rằng đây không phải phân biệt cao thấp mà là cách giữ cho tổng số mạch luôn khớp với hai mươi tám chòm sao; đồng thời phản ánh quan niệm nam thuộc dương nữ thuộc âm đã có trong toàn bộ hệ thống.

• Năm câu về ngũ tạng khai khiếu cho một cách tự theo dõi rất tiện: ngửi kém đi, nếm nhạt đi, mắt mờ hơn, tai ù, ăn không biết ngon — mỗi thay đổi ấy đều đáng để ý, và nếu kéo dài thì nên đi khám thay vì cho là chuyện tuổi tác.
• Liên hệ can – mắt giải thích vì sao người làm việc căng thẳng, thức khuya nhiều, hay bực bội lại hay khô mắt mỏi mắt. Chăm mắt không chỉ là nhỏ thuốc mà còn là ngủ đủ và bớt căng thẳng.
• Liên hệ thận – tai đáng lưu ý với người trung niên trở lên: ù tai, nghe kém dần kèm đau lưng mỏi gối là một bộ chứng Đông y quy về thận, nên xét cả hai mặt.
• Câu "khí không nuôi được thì mắt không nhắm lại được" cho một cách hiểu về mất ngủ: không phải lúc nào cũng do lo nghĩ, mà có thể do âm dương không giao được. Người mất ngủ kéo dài kèm bốc hỏa về chiều, lòng bàn tay chân nóng, nên được khám theo hướng này.
• Nguyên tắc "thịnh thì tả bằng kim, hư thì uống thuốc mà bổ" lặp lại lần nữa rằng các biện pháp kích thích không hợp với trạng thái suy nhược. Khi đang yếu mệt, nên ưu tiên ăn uống và nghỉ ngơi hơn là xông, giác, day bấm mạnh.

• Thiên 14 · Cốt độ — số đo xương, gốc để lập bảng mạch độ ở đây.
• Thiên 15 · Ngũ thập doanh — dùng con số mười sáu trượng hai thước của thiên này để tính năm mươi vòng.
• Thiên 16 · Doanh khí — chép lộ trình mà doanh khí đi trong quãng đường ấy.
• Thiên 4 · Tà khí tạng phủ bệnh hình — quy bốn giác quan về bốn thứ khí; đọc đối chiếu với đoạn ngũ tạng khai khiếu.
• Thiên 9 · Chung thủy — bảng nhân nghênh mạch khẩu và khái niệm quan cách, được định nghĩa tách bạch ở thiên này.
• Thiên 80 · Đại hoặc luận và Thiên 71 · Tà khách — bàn kỹ về giấc ngủ và vai trò của mạch Kiểu.
• Tố Vấn thiên 4 · Kim quỹ chân ngôn luận — chép "tâm khai khiếu ư nhĩ", một dị đồng so với Linh Khu.