"Kinh thủy" (经水) nghĩa là những dòng sông lớn. Thiên này đem mười hai kinh mạch trong thân người so với mười hai con sông lớn của Trung Hoa cổ, rồi từ phép so sánh ấy rút ra một điều rất thực dụng: độ sâu của kim và số mồi cứu phải khác nhau tùy theo kinh.

Cấu trúc của thiên rất gọn. Hoàng Đế nêu vấn đề: mười hai dòng sông thì lớn nhỏ nông sâu rộng hẹp xa gần khác nhau; năm tạng sáu phủ thì cao thấp lớn nhỏ, chứa thóc nhiều ít cũng không bằng nhau — vậy chúng ứng nhau thế nào, và châm nông sâu bao nhiêu, cứu mấy mồi? Kỳ Bá trước hết nói một câu đáng ghi nhớ về phương pháp: trời cao không đo được, đất rộng không lường được, nhưng con người cao tám thước thì da thịt ở đấy, sống thì đo được sờ được, chết thì mổ ra mà xem được. Rồi ông kê bảng tương ứng mười hai kinh với mười hai sông, cuối cùng đưa ra bảng độ sâu và thời gian lưu kim cho từng kinh ở chân.

Giá trị lâu bền của thiên nằm ở hai chỗ. Thứ nhất là câu "kỳ tử khả giải phẫu nhi thị chi" — chết thì có thể mổ ra mà xem — bằng chứng văn bản sớm nhất cho thấy y học phương Đông từng dựa vào quan sát trực tiếp cơ thể, chứ không chỉ suy lý. Thứ hai là bảng độ sâu và số hơi lưu kim theo từng kinh, một trong những bảng định lượng hiếm hoi của Nội Kinh, kèm lời cảnh báo rõ ràng về hậu quả khi làm quá mức.

Đoạn kết của thiên lại rất tỉnh táo: những con số ấy chỉ đúng với người có tầm vóc trung bình, thịt chưa teo, khí huyết chưa suy; còn với người gầy mòn hình thịt đã thoát thì không thể lấy con số mà đo — phải sờ nắn, xem nóng lạnh thịnh suy mà tùy nghi.

释1. Câu hỏi: kinh mạch ứng với sông ngòi thế nào

经脉十二者，外合于十二经水，而内属于五藏六府。夫十二经水者，其有大小、深浅、广狭、远近各不同。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: "Mười hai kinh mạch, ngoài thì hợp với mười hai dòng sông, trong thì thuộc về năm tạng sáu phủ. Mười hai dòng sông ấy có lớn nhỏ, nông sâu, rộng hẹp, xa gần khác nhau; năm tạng sáu phủ thì cao thấp, lớn nhỏ, chứa thóc nhiều ít cũng không bằng nhau — chúng ứng nhau thế nào?

Sông thì nhận nước mà cho chảy; năm tạng thì hợp thần, khí, hồn, phách mà cất giữ; sáu phủ thì nhận thóc mà cho đi, nhận khí mà phát tán ra; kinh mạch thì nhận huyết mà nuôi dưỡng. Hợp cả lại mà chữa bệnh thì phải làm sao? Châm nông sâu bao nhiêu, cứu mấy mồi — có thể nghe được chăng?"

Giảng: Bốn vế định nghĩa ở giữa đoạn rất đáng ghi, vì chúng phân biệt rành mạch bốn chức năng khác nhau:

• Sông: nhận nước mà cho chảy — chỉ dẫn, không giữ.
• Năm tạng: cất giữ thần khí hồn phách — chỉ giữ, không tống.
• Sáu phủ: nhận thóc mà cho đi, nhận khí mà phát ra — vừa nhận vừa chuyển.
• Kinh mạch: nhận huyết mà nuôi dưỡng — dẫn và nuôi.

Đây là cách Nội Kinh dùng phép đối chiếu để làm rõ khái niệm: đem bốn thứ đặt cạnh nhau thì mỗi thứ hiện rõ đặc tính riêng. Định nghĩa "tạng thì tàng, phủ thì thông" từ đây mà ra, và về sau được cô lại thành "tạng giả tàng nhi bất tả, phủ giả tả nhi bất tàng" trong Tố Vấn thiên 11 (Ngũ tạng biệt luận).

释2. Cái gì đo được, cái gì không

若夫八尺之士，皮肉在此，外可度量切循而得之，其死可解剖而视之。

Dịch: Kỳ Bá đáp: "Câu hỏi hay thay! Trời rất cao, không thể đo; đất rất rộng, không thể lường — nói là nói thế. Vả lại con người sinh ra giữa trời đất, trong khoảng sáu cõi; cái cao của trời, cái rộng của đất ấy, không phải sức người đo lường mà tới được.

Nhưng một người cao tám thước thì da thịt ở ngay đây: bên ngoài có thể đo lường, sờ nắn mà biết được; khi chết thì có thể mổ ra mà xem. Tạng của người ấy chắc hay bở, phủ lớn hay nhỏ, chứa thóc nhiều hay ít, mạch dài hay ngắn, huyết trong hay đục, khí nhiều hay ít; mười hai kinh kinh nào nhiều huyết ít khí, kinh nào ít huyết nhiều khí, kinh nào đều nhiều cả huyết lẫn khí, kinh nào đều ít cả — thảy đều có số lượng lớn của nó. Chữa bằng kim và ngải cứu, mỗi thứ điều hòa kinh khí của nó — chắc hẳn phải có chỗ hợp với lẽ thường."

Giảng: Đây là một trong những đoạn quan trọng nhất về phương pháp luận trong toàn bộ Nội Kinh, và cũng là chỗ hay bị bỏ qua.

Lập luận của Kỳ Bá rất chặt: trời đất thì không đo được, nhưng thân người thì đo được. Và ông nêu ba cách biết: đo lường (độ lượng), sờ nắn (thiết tuần), và — câu gây ấn tượng nhất — mổ ra mà xem (giải phẫu nhi thị chi).

Bốn chữ "khả giải phẫu nhi thị chi" là bằng chứng văn bản sớm nhất cho thấy y học Trung Hoa cổ từng thực hành mổ xác để quan sát. Điều này đi ngược với ấn tượng phổ biến rằng Đông y hoàn toàn dựa trên suy lý và không có cơ sở quan sát trực tiếp. Thiên 31 (Trường vị) và thiên 32 (Bình nhân tuyệt cốc) chép số đo cụ thể của thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già — những con số chỉ có được nhờ đo đạc thật; và tỷ lệ độ dài giữa các đoạn ruột trong đó khá gần với thực tế.

Cụm "giai hữu đại số" — thảy đều có số lượng lớn của nó — nói rằng mọi thứ trong thân đều có quy luật định lượng, và nhiệm vụ của người thầy là nắm lấy quy luật ấy. Bảng "kinh nào nhiều huyết ít khí" được nêu ở đây chính là bảng khí huyết đa thiểu mà Tố Vấn thiên 24 (Huyết khí hình chí) và thiên 78 (Cửu châm luận) của Linh Khu chép đầy đủ.

释3. Mười hai kinh ứng mười hai sông

足太阳外合于清水，内属于膀胱，而通水道焉……手心主外合于漳水，内属于心包。

Dịch: Hoàng Đế nói: "Ta nghe mà sướng tai, nhưng chưa hiểu trong lòng; xin nghe cho trọn."

Kỳ Bá đáp: "Đây là chỗ con người sánh cùng trời đất mà ứng với âm dương, không thể không xét.

Phàm năm tạng sáu phủ và mười hai dòng sông ấy, ngoài thì có nguồn suối, trong thì có chỗ nhận lấy; thảy đều trong ngoài xuyên suốt nhau, như vòng tròn không đầu mối — kinh mạch của người ta cũng vậy.

Cho nên trời là dương, đất là âm; từ lưng trở lên là trời, từ lưng trở xuống là đất. Vì thế từ Hải thủy về phía bắc là âm; từ Hồ thủy về phía bắc là âm trong âm; từ Chương thủy về phía nam là dương; từ Hà thủy về phía bắc đến Chương thủy là dương trong âm; từ Tháp thủy về phía nam đến Giang thủy là dương trong thái dương. Ấy là âm dương của một góc, cho thấy con người sánh cùng trời đất vậy."

Giảng: Bảng này cần được đọc đúng tinh thần. Nó không phải một lý thuyết về địa lý y học, mà là một phép so sánh có hệ thống nhằm làm rõ một ý: mỗi kinh mạch có lưu lượng và độ sâu riêng, như mỗi con sông có dòng chảy riêng.

Vài chỗ có ý nghĩa thực chất chứ không chỉ là tượng trưng:

• Túc Dương minh hợp với Hải thủy — sông lớn nhất ứng với kinh nhiều khí nhiều huyết nhất. Đoạn sau sẽ nói rõ: "Túc Dương minh là biển của năm tạng sáu phủ, mạch nó lớn, huyết nhiều khí thịnh" — nên châm sâu nhất trong các kinh.
• Túc Thái dương và Thủ Thái dương đều được ghi thêm "đường nước thông qua đó" và "đường nước ra từ đó" — vì bàng quang chứa tân dịch và tiểu tràng phân biệt thanh trọc, cả hai đều liên quan tới việc dẫn nước trong thân.

Phần chia âm dương theo vị trí các sông ở cuối đoạn là cách người xưa đem bản đồ sông ngòi đối chiếu với bản đồ âm dương của thân người ("từ lưng trở lên là trời, từ lưng trở xuống là đất"). Chính kinh văn cũng tự hạn chế: "ấy là âm dương của một góc" — tức chỉ là một minh họa cục bộ, không phải quy luật phổ quát.

释4. Độ sâu của kim và số hơi lưu kim

足阳明，五藏六府之海也，其脉大，血多气盛，热壮刺此者，不深弗散，不留不泻。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Sông ứng với kinh mạch, mà xa gần nông sâu, nước và huyết nhiều ít mỗi thứ mỗi khác — hợp lại mà châm thì thế nào?"

Kỳ Bá đáp: "Túc Dương minh là biển của năm tạng sáu phủ, mạch nó lớn, huyết nhiều khí thịnh, nhiệt mạnh. Châm kinh này mà không sâu thì tà không tan, không lưu kim thì không tả được.

Các kinh âm dương ở tay thì đường nhận khí gần, khí đến nhanh, nên châm sâu đều không được quá hai phân, lưu kim đều không được quá một hơi thở.

Người nhỏ hay lớn, cao hay thấp, béo hay gầy thì lấy lòng mà liệu — ấy gọi là noi theo lẽ thường của trời. Cứu cũng vậy.

Cứu mà quá mức ấy thì gặp lửa dữ, xương khô mạch sáp. Châm mà quá mức ấy thì thoát khí."

Giảng: Đây là bảng định lượng quan trọng nhất của thiên, và nó có một logic rất rõ ràng.

Thứ nhất, thứ tự độ sâu đi theo lượng khí huyết của kinh. Dương minh nhiều khí nhiều huyết nhất nên sâu nhất (6 phân); Quyết âm ít nhất nên nông nhất (1 phân). Thứ tự này — Dương minh > Thái dương > Thiếu dương > Thái âm > Thiếu âm > Quyết âm — cũng chính là thứ tự "ba dương trước, ba âm sau", và khớp với bảng khí huyết đa thiểu trong Tố Vấn thiên 24.

Thứ hai, kinh ở tay nông hơn hẳn kinh ở chân. Lý do kinh văn nêu rất gọn: "kỳ thụ khí chi đạo cận, kỳ khí chi lai tật" — đường nhận khí gần, khí đến nhanh. Tay gần tim hơn chân, đường kinh ngắn hơn, nên không cần châm sâu và không cần lưu kim lâu. Đây là một suy luận dựa trên quãng đường, rất hợp lý trong khung tư duy của nó.

Thứ ba, đơn vị đo là "hơi thở" chứ không phải thời gian tuyệt đối. "Lưu mười hơi" tức giữ kim trong khoảng mười nhịp thở của chính người thầy. Đây là cách đo rất thông minh: nó tự điều chỉnh theo trạng thái của người đang làm, và không cần dụng cụ.

Thứ tư, và quan trọng nhất, là câu chốt về hậu quả khi làm quá: cứu quá thì "đắc ác hỏa, cốt khô mạch sáp" — lửa thành lửa dữ, đốt khô tân dịch khiến xương khô mạch rít; châm quá thì "thoát khí" — khí bị rút đi mất. Hai câu ấy cho thấy cổ nhân xem liều lượng là vấn đề an toàn, không phải chuyện tùy tiện.

Bốn chữ "dĩ tâm liệu chi" — lấy lòng mà liệu — thừa nhận rằng bảng số chỉ là chuẩn, còn người thật thì phải tự ước lượng theo tầm vóc. Và "mệnh viết pháp thiên chi thường" nghĩa là: chính việc biết co giãn theo từng người mới là noi theo lẽ thường của trời, chứ không phải việc áp cứng con số.

释5. Ai đo được, ai không đo được

其可为量度者，取其中度也，不甚脱肉而血气不衰也。若夫度之人，痟瘦而形肉脱者，恶可以量度刺乎。

Dịch: Hoàng Đế hỏi: "Kinh mạch lớn nhỏ, huyết nhiều ít, da dày mỏng, thịt chắc bở, cùng với khoeo lớn nhỏ — có thể lấy mức mà đo được chăng?"

Kỳ Bá đáp: "Cái có thể lấy mức mà đo được, ấy là lấy người ở mức trung bình: thịt chưa teo mất nhiều mà khí huyết chưa suy. Còn như người gầy mòn tiều tụy, hình thịt đã thoát đi — sao có thể lấy mức mà đo để châm được?

Phải xét kỹ bằng cách sờ, nắn, ấn, vuốt; xem chỗ ấy lạnh hay ấm, thịnh hay suy mà điều hòa — ấy gọi là tùy theo chỗ thích hợp mà làm cho đúng thật."

Giảng: Đoạn kết này là chỗ Nội Kinh tự đặt giới hạn cho chính bảng số của mình, và làm việc ấy rất sòng phẳng.

Bảng độ sâu ở trên chỉ áp dụng cho "trung độ chi nhân" — người ở mức trung bình. Với người gầy mòn, thịt đã teo, thì mọi con số đều vô nghĩa. Lúc ấy phải quay về bốn động tác của bàn tay: thiết, tuần, môn, án — sờ, vuốt, nắn, ấn — và ba điều phải xem: lạnh hay ấm, thịnh hay suy, rồi tùy đó mà làm.

Sáu chữ "nhân thích nhi vi chi chân" — tùy theo chỗ thích hợp mà làm cho đúng thật — có thể xem là câu tổng kết về phương pháp của cả thiên: cái "thật" không nằm ở con số trong sách, mà ở chỗ phù hợp với người trước mặt.

Điều này cũng nhất quán với thiên 5 và thiên 6: người ăn cao lương khác người ăn rau đậu, người béo khác người gầy, và "hình nhục thoát" là ngưỡng mà mọi phép định lượng đều phải dừng lại.

• 若夫八尺之士，皮肉在此，外可度量切循而得之，其死可解剖而视之 · Nhược phù bát xích chi sĩ, bì nhục tại thử, ngoại khả độ lượng thiết tuần nhi đắc chi, kỳ tử khả giải phẫu nhi thị chi · Người cao tám thước thì da thịt ở ngay đây, sống thì đo được sờ được, chết thì mổ ra mà xem. — Bằng chứng văn bản sớm nhất về việc y học phương Đông dựa vào quan sát trực tiếp.
• 五藏者，合神气魂魄而藏之；六府者，受谷而行之，受气而扬之；经脉者，受血而荣之 · Ngũ tạng giả, hợp thần khí hồn phách nhi tàng chi; lục phủ giả, thụ cốc nhi hành chi, thụ khí nhi dương chi; kinh mạch giả, thụ huyết nhi vinh chi · Ba định nghĩa phân biệt rành mạch chức năng của tạng, phủ và kinh mạch.
• 足阳明，五藏六府之海也，其脉大，血多气盛 · Túc Dương minh, ngũ tạng lục phủ chi hải dã, kỳ mạch đại, huyết đa khí thịnh · Túc Dương minh là biển của năm tạng sáu phủ. — Lý do kinh này được châm sâu nhất.
• 其受气之道近，其气之来疾 · Kỳ thụ khí chi đạo cận, kỳ khí chi lai tật · Đường nhận khí gần thì khí đến nhanh. — Lý do các kinh ở tay châm nông và lưu kim ngắn hơn kinh ở chân.
• 灸而过此者，得恶火则骨枯脉涩；刺而过此者，则脱气 · Cứu nhi quá thử giả, đắc ác hỏa tắc cốt khô mạch sáp; thích nhi quá thử giả, tắc thoát khí · Cứu quá mức thì lửa thành lửa dữ làm xương khô mạch rít; châm quá mức thì thoát khí. — Liều lượng là vấn đề an toàn.
• 其可为量度者，取其中度也……若夫痟瘦而形肉脱者，恶可以量度刺乎 · Kỳ khả vi lượng độ giả, thủ kỳ trung độ dã… nhược phù tiêu sấu nhi hình nhục thoát giả, ố khả dĩ lượng độ thích hồ · Bảng số chỉ dùng cho người trung bình; với người đã teo hết thịt thì không thể lấy mức mà đo. — Nội Kinh tự đặt giới hạn cho bảng số của chính mình.
• 因适而为之真也 · Nhân thích nhi vi chi chân dã · Tùy theo chỗ thích hợp mà làm cho đúng thật. — Câu tổng kết về phương pháp: cái thật nằm ở sự phù hợp, không ở con số.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh rằng bảng mười hai sông không nên hiểu là một học thuyết về nguồn gốc, mà là một phép tỷ dụ có hệ thống: sông lớn thì nước nhiều chảy sâu, kinh nhiều khí huyết thì châm phải sâu; sông nhỏ thì nông, kinh ít khí huyết thì châm nông. Ai đi tìm ý nghĩa địa lý thực sự trong bảng ấy thì lạc đường.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi đặc biệt chú ý câu "kỳ tử khả giải phẫu nhi thị chi", xem đó là bằng chứng rằng cổ nhân không phải chỉ ngồi suy mà có quan sát thực. Ông dẫn thêm các số đo trường vị trong thiên 31 và thiên 32 để chứng minh, và cho rằng chính vì có đo đạc nên Nội Kinh mới dám nói "giai hữu đại số".

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bình về đoạn kết, cho rằng đây mới là chỗ tinh túy: Nội Kinh vừa lập bảng số vừa tự nói bảng ấy chỉ dùng cho người trung bình. Ông viết rằng người học nông cạn thì thuộc bảng số mà quên đoạn kết, thành ra châm ai cũng sáu phân bốn phân, chẳng khác lấy một cái áo mà mặc cho cả làng.

Hoàng Phủ Mật trong Giáp Ất Kinh thu nhận bảng độ sâu và lưu kim, và kết hợp nó với bảng độ sâu theo mùa của thiên 2 cùng bảng theo thể trạng của thiên 9, tạo thành hệ thống định liều của khoa châm: độ sâu chịu ảnh hưởng của kinh nào, mùa nào, người nào — ba biến số cùng lúc.

• Nguyên tắc "bảng số chỉ đúng với người trung bình" đáng mang theo khi đọc mọi khuyến nghị sức khỏe: liều lượng vận động, lượng nước uống, số giờ ngủ trong sách đều được tính cho người trung bình. Người đang ốm, đang gầy mòn, đang hồi phục cần một mức khác.
• Câu "cứu quá mức thì xương khô mạch rít, châm quá mức thì thoát khí" nhắc rằng làm nhiều hơn không phải là làm tốt hơn. Với các liệu pháp nhiệt — chườm nóng, xông hơi, ngải cứu — làm quá lâu quá nhiều sẽ làm mất tân dịch, khiến người khô khát mệt mỏi thay vì khỏe lên.
• Cách đo bằng "hơi thở" của người xưa có một ưu điểm mà đồng hồ không có: nó gắn với trạng thái của chính người đang làm. Trong đời sống, đếm nhịp thở là một cách rất tiện để đo những khoảng thời gian ngắn khi thư giãn, thiền, hay tập hít thở.
• Đoạn "phải sờ, nắn, ấn, vuốt, xem lạnh ấm thịnh suy mà điều hòa" là lời nhắc rằng thăm khám bằng tay vẫn không thay thế được. Khi đi khám, nên để ý xem thầy thuốc có thật sự sờ nắn vùng bệnh hay không.
• Việc kinh văn kê rõ "kinh ở tay châm nông hơn kinh ở chân" có một hệ quả thực tế: các huyệt ở cổ tay, bàn tay vốn nông và nhạy hơn, nên khi day bấm tại nhà cũng cần nhẹ tay hơn so với vùng đùi, bắp chân.

• Thiên 11 · Kinh biệt — đoạn mở đầu nhắc mười hai kinh ứng mười hai sông; thiên 12 triển khai riêng phần ấy.
• Thiên 2 · Bản du — phép chọn độ sâu theo bốn mùa, một biến số khác cùng tác động lên liều lượng.
• Thiên 9 · Chung thủy — độ sâu theo thể trạng béo gầy và theo mùa, đọc kèm bảng độ sâu theo kinh ở đây.
• Thiên 31 · Trường vị và Thiên 32 · Bình nhân tuyệt cốc — chép số đo cụ thể của đường tiêu hóa, minh chứng cho câu "khả giải phẫu nhi thị chi".
• Thiên 78 · Cửu châm luận — chép bảng khí huyết đa thiểu của mười hai kinh mà thiên này chỉ nhắc tới.
• Tố Vấn thiên 24 · Huyết khí hình chí — bảng kinh nào nhiều huyết ít khí, cơ sở của thứ tự độ sâu trong thiên này.
• Tố Vấn thiên 11 · Ngũ tạng biệt luận — mệnh đề "tạng thì tàng mà không tả, phủ thì tả mà không tàng", cô đọng lại ba định nghĩa ở đầu thiên này.