"Cốt độ" (骨度) nghĩa là số đo xương. Thiên này ngắn, gần như chỉ là một bảng số, nhưng tầm quan trọng của nó thì rất lớn: đây là hệ quy chiếu để định vị mọi huyệt trên thân người, và là bằng chứng rõ ràng nhất cho câu nói ở thiên 12 rằng thân người "bên ngoài có thể đo lường sờ nắn mà biết được".

Hoàng Đế mở đầu bằng một câu hỏi rất thực tế: sách Mạch độ nói độ dài ngắn của kinh mạch, vậy căn cứ vào đâu mà lập ra? Bá Cao đáp gọn: trước hãy đo xương khớp lớn nhỏ rộng hẹp dài ngắn, thì độ dài của mạch mới định được. Nghĩa là kinh mạch không được đo trực tiếp, mà được suy ra từ số đo xương — một phương pháp gián tiếp nhưng nhất quán.

Toàn bộ bảng số lấy chuẩn một người cao bảy thước năm tấc, rồi kê lần lượt vòng đầu, vòng ngực, vòng lưng, và khoảng cách giữa các mốc xương theo ba hướng: đường giữa trước thân, đường bên, và tứ chi. Xen vào đó là mấy nhận xét rất đáng chú ý: khoảng từ khuyết bồn xuống mũi ức mà dài hơn chuẩn thì phổi lớn, ngắn hơn thì phổi nhỏ; từ mũi ức xuống rốn dài hơn thì dạ dày lớn; từ rốn xuống xương mu dài hơn thì ruột rộng và dài. Đây là những suy luận về kích thước tạng phủ dựa trên tỷ lệ bên ngoài.

Điều cốt yếu phải nắm: các con số này không phải đơn vị tuyệt đối mà là tỷ lệ. Một người cao hay thấp, to hay nhỏ, thì "một tấc" của họ khác nhau; cái không đổi là tỷ lệ giữa các đoạn. Đây chính là nguyên lý của phép cốt độ phân thốn (骨度分寸) mà châm cứu dùng đến ngày nay để tìm huyệt.

释1. Vì sao phải đo xương trước

脉度言经脉之长短，何以立之。伯高曰：先度其骨节之大小广狭长短，而脉度定矣。

Dịch: Hoàng Đế hỏi Bá Cao rằng: "Sách Mạch độ nói về độ dài ngắn của kinh mạch — căn cứ vào đâu mà lập ra được?"

Bá Cao đáp: "Trước hãy đo xương khớp của người ấy lớn nhỏ, rộng hẹp, dài ngắn thế nào, thì độ dài của mạch sẽ định được."

Hoàng Đế hỏi: "Xin nghe về mức đo của người thường. Người cao bảy thước năm tấc thì xương khớp lớn nhỏ dài ngắn mỗi thứ là bao nhiêu?"

Giảng: Hai câu hỏi đáp này chứa cả phương pháp luận của thiên. Kinh mạch đi ngầm trong thịt, không đo trực tiếp được; nhưng xương thì sờ thấy, đo được. Vậy lấy xương làm chuẩn rồi suy ra mạch — đó là cách người xưa biến một đại lượng không quan sát được thành một đại lượng quan sát được.

Chuẩn "người cao bảy thước năm tấc" cần hiểu theo thước đời Hán (khoảng 23 cm một thước), tức chừng 1,7 mét — một tầm vóc trung bình hợp lý. Nhưng như sẽ thấy ở dưới, ý nghĩa của bảng này không nằm ở việc quy ra xăng-ti-mét.

释2. Vòng đo và đường giữa phía trước

头之大骨，围二尺六寸，胸围四尺五寸，腰围四尺二寸……缺盆以下至𩩲，长九寸。过则肺大，不满则肺小。

Dịch: Bá Cao đáp:

"Dài quá thì phổi lớn, không đủ thì phổi nhỏ. (đoạn khuyết bồn – mũi ức)

Dài quá thì dạ dày lớn, không đủ thì dạ dày nhỏ. (đoạn mũi ức – rốn)

Dài quá thì ruột rộng và dài, không đủ thì hẹp và ngắn. (đoạn rốn – xương mu)"

Giảng: Ba nhận xét kèm theo ba đoạn đo ở thân trước là phần thú vị nhất của thiên, vì chúng cho thấy người xưa suy ra kích thước tạng phủ từ tỷ lệ bên ngoài.

Logic rất đơn giản mà hợp lý: khoang ngực dài thì phổi có chỗ mà lớn; đoạn thượng vị dài thì dạ dày có chỗ mà rộng; đoạn hạ vị dài thì ruột có chỗ mà nhiều khúc. Đây không phải suy luận tùy tiện, mà là một ứng dụng của nguyên tắc "xem ngoài biết trong" — cái mà thiên 47 (Bản tạng) sẽ triển khai thành cả một hệ thống.

Ba đoạn đo ấy cũng chính là ba đoạn mà châm cứu dùng đến nay: khuyết bồn – mũi ức 9 tấc, mũi ức – rốn 8 tấc, rốn – xương mu 5 tấc (số 5 tấc là theo quy định thông hành đời sau, hơi khác con số 6 tấc rưỡi của Linh Khu). Toàn bộ các huyệt trên mạch Nhâm đều được định vị bằng ba đoạn này.

释3. Chi dưới và đường bên

横骨上廉以下以至内辅之上廉，长一尺八寸……膝膕以下至跗属，长一尺六寸。

Dịch:

"Cho nên vòng xương lớn thì là thái quá, nhỏ thì là bất cập.

Giảng: Hai bảng này cho thấy một điều quan trọng về phương pháp: mỗi vùng được đo bằng nhiều mốc khác nhau — đo theo đường giữa, đo theo đường bên, đo theo mặt trong và mặt ngoài chi. Nhờ vậy người tìm huyệt luôn có sẵn ít nhất một cặp mốc gần chỗ mình cần.

Câu chen giữa — "cốt vi đại tắc thái quá, tiểu tắc bất cập" — nhắc rằng bảng số này là chuẩn của người trung bình, và bản thân sự lệch khỏi chuẩn (vòng xương to quá hay nhỏ quá) cũng là một thông tin chẩn đoán, đúng theo tinh thần "hình dữ khí tương nhậm" ở thiên 6.

释4. Chiều ngang, chi trên và cột sống

两颧之间相去七寸。两乳之间，广九寸半……膂骨以下至尾骶二十一节，长三尺。

Dịch:

"Đốt trên dài một tấc bốn phân một phần tư; phần lẻ dồn xuống dưới. Cho nên bảy đốt trên tính tới xương sống lưng là chín tấc tám phân bảy phần.

Đó là mức đo xương của người thường, nhờ đó mà lập ra độ dài ngắn của kinh mạch.

Vì thế xem kinh mạch ở trên thân người: chỗ nào hiện lên nổi mà chắc, rõ mà lớn thì nhiều huyết; chỗ nào nhỏ mà chìm thì nhiều khí."

Giảng: Đoạn về cột sống là chỗ tinh vi nhất. Kinh văn chia hai mươi mốt đốt sống dài ba thước, rồi nói rõ đốt trên dài "một tấc bốn phân một phần tư" và phần lẻ dồn xuống dưới — nghĩa là các đốt không dài bằng nhau: đốt trên ngắn hơn, đốt dưới dài dần. Đây là một quan sát đúng với thực tế giải phẫu, và cho thấy người xưa không chia đều một cách máy móc.

Phép tính được nêu rõ: bảy đốt trên cộng lại là chín tấc tám phân bảy phần (7 × 1,410... ≈ 9,87 tấc). Nhờ có công thức này mà người tìm huyệt trên lưng có thể định vị từng đốt sống mà không cần đếm tay.

Câu kết của thiên chuyển sang một việc khác hẳn: cách nhìn mạch trên thân để biết khí huyết. "Nổi mà chắc, rõ mà lớn thì nhiều huyết; nhỏ mà chìm thì nhiều khí." Đây là một mẹo vọng chẩn nối với đoạn xem lạc mạch ở thiên 10, và giải thích vì sao bảng số đo lại kết thúc bằng một câu về khí huyết: vì mục đích cuối cùng của việc đo không phải là con số, mà là biết được trạng thái khí huyết để mà châm.

释5. Vì sao bảng này vẫn dùng được: phép cốt độ phân thốn

Giảng: Điều then chốt mà người đọc hôm nay cần nắm là: các con số trong bảng không phải đơn vị tuyệt đối mà là tỷ lệ.

Nếu hiểu "một tấc" là một đơn vị cố định quy ra được xăng-ti-mét, thì bảng này chỉ đúng với người cao đúng bảy thước năm tấc, và vô dụng với mọi người khác. Nhưng nếu hiểu là tỷ lệ, thì nó đúng với mọi người: đoạn từ khuyết bồn xuống mũi ức luôn được chia làm chín phần, bất kể người ấy cao hay thấp; đoạn từ khuỷu xuống cổ tay luôn được chia làm mười hai phần rưỡi.

Đây chính là nguyên lý của cốt độ phân thốn — phép định vị huyệt theo tỷ lệ cơ thể, được dùng trong châm cứu đến ngày nay. Ưu điểm của nó là tự điều chỉnh theo từng người: một "tấc" của người cao lớn dài hơn một "tấc" của trẻ nhỏ, nhưng huyệt vẫn rơi đúng chỗ tương ứng.

Đời sau còn bổ sung một cách đo tiện hơn nữa — đồng thân thốn lấy ngay ngón tay người bệnh làm thước: chiều rộng đốt giữa ngón tay giữa khi gấp lại là một tấc; chiều rộng bốn ngón khép lại là ba tấc. Cách ấy nhanh hơn nhưng kém chính xác hơn cốt độ, nên với các huyệt ở thân mình người ta vẫn dùng cốt độ.

Một số con số trong Linh Khu đã được đời sau điều chỉnh cho tiện tính: ví dụ đoạn rốn – xương mu, Linh Khu chép 6 tấc rưỡi, quy định thông hành nay là 5 tấc; đoạn khuỷu – cổ tay, Linh Khu chép 1 thước 2 tấc rưỡi, nay dùng 12 tấc. Những điều chỉnh ấy nhằm làm tròn số cho dễ chia, chứ không phủ nhận nguyên tắc.

• 先度其骨节之大小广狭长短，而脉度定矣 · Tiên độ kỳ cốt tiết chi đại tiểu quảng hiệp trường đoản, nhi mạch độ định hĩ · Trước hãy đo xương khớp lớn nhỏ rộng hẹp dài ngắn, thì độ dài của mạch mới định được. — Phương pháp biến một đại lượng không quan sát được thành đại lượng đo được.
• 缺盆以下至𩩲，长九寸。过则肺大，不满则肺小 · Khuyết bồn dĩ hạ chí cưu vĩ, trường cửu thốn; quá tắc phế đại, bất mãn tắc phế tiểu · Từ khuyết bồn xuống mũi ức dài chín tấc; dài quá thì phổi lớn, ngắn thì phổi nhỏ. — Suy ra kích thước tạng phủ từ tỷ lệ bên ngoài.
• 故骨围大则太过，小则不及 · Cố cốt vi đại tắc thái quá, tiểu tắc bất cập · Vòng xương lớn quá thì là thái quá, nhỏ quá thì là bất cập. — Chính sự lệch khỏi chuẩn cũng là thông tin chẩn đoán.
• 上节长一寸四分分之一，奇分在下 · Thượng tiết trường nhất thốn tứ phân phân chi nhất, kỳ phân tại hạ · Đốt trên dài một tấc bốn phân một phần tư, phần lẻ dồn xuống dưới. — Các đốt sống không dài bằng nhau, đốt dưới dài dần.
• 其见浮而坚，其见明而大者，多血；细而沉者，多气也 · Kỳ kiến phù nhi kiên, kỳ kiến minh nhi đại giả, đa huyết; tế nhi trầm giả, đa khí dã · Mạch nổi mà chắc, rõ mà lớn thì nhiều huyết; nhỏ mà chìm thì nhiều khí. — Mẹo vọng chẩn nối với phép xem lạc mạch ở thiên 10.

Hoàng Phủ Mật trong Châm Cứu Giáp Ất Kinh lấy bảng cốt độ của thiên này làm cơ sở để định vị toàn bộ hệ thống huyệt, và chính nhờ đó mà phép đo theo tỷ lệ trở thành chuẩn mực của khoa châm. Ông cũng là người đầu tiên đối chiếu số đo Linh Khu với vị trí từng huyệt, phát hiện và điều chỉnh vài chỗ không khớp.

Trương Giới Tân trong Loại Kinh nhấn mạnh rằng người học phải hiểu các con số này là tỷ lệ chứ không phải thước đo tuyệt đối. Ông viết: nếu đem thước gỗ ra đo ai cũng bảy thước năm tấc thì hỏng cả; phải lấy chính thân người ấy mà chia phần. Đây là lời cảnh báo cần thiết, vì đây đúng là chỗ người mới học hay nhầm.

Mã Thời trong Linh Khu Chú Chứng Phát Vi chú ý đoạn về hai mươi mốt đốt sống với "phần lẻ dồn xuống dưới", khen rằng cổ nhân đã không chia đều một cách máy móc mà nhận ra đốt dưới dài hơn đốt trên. Ông xem đó là bằng chứng của sự đo đạc thật, hô ứng với câu "khả giải phẫu nhi thị chi" ở thiên 12.

Trương Chí Thông trong Linh Khu Tập Chú bàn về ba nhận xét "phổi lớn, dạ dày lớn, ruột rộng", cho rằng đây là chỗ mở đường cho thiên 47 (Bản tạng) — nơi Nội Kinh xây dựng cả một hệ thống suy đoán trạng thái tạng phủ từ hình thể bên ngoài. Ông lưu ý rằng những suy đoán ấy chỉ nên dùng để tham khảo, không thể thay cho việc xét mạch và hỏi bệnh.

• Nguyên lý đo theo tỷ lệ chứ không theo đơn vị cố định là điều đáng mang theo ngoài phạm vi y học: mọi chuẩn mực về cơ thể — cân nặng, vòng eo, lượng vận động — đều phải quy về tỷ lệ với chính người ấy, chứ không so bằng con số tuyệt đối với người khác.
• Nếu muốn tự tìm một huyệt theo hướng dẫn, hãy nhớ "tấc" trong châm cứu là tấc của chính mình: chiều rộng đốt giữa ngón tay giữa khi gấp lại là một tấc, bốn ngón khép lại là ba tấc. Dùng thước kẻ đo xăng-ti-mét theo sách là sai ngay từ đầu.
• Ba đoạn đo ở bụng ngực — khuyết bồn tới mũi ức, mũi ức tới rốn, rốn tới xương mu — là ba mốc rất dễ tự xác định, và là khung để hiểu mọi hướng dẫn về huyệt vùng bụng ngực.
• Nhận xét "vòng xương lớn quá là thái quá, nhỏ quá là bất cập" nhắc rằng cả hai chiều lệch khỏi mức trung bình đều đáng lưu ý, chứ không phải cứ to là tốt.
• Việc thiên này tồn tại cho thấy Đông y từ đầu đã có phần đo đạc khách quan bên cạnh phần suy lý. Khi tìm hiểu Đông y, nên phân biệt phần nào là quan sát đo được và phần nào là mô hình lý luận.

• Thiên 17 · Mạch độ — chép độ dài cụ thể của từng kinh mạch, chính là cái mà bảng cốt độ này dùng để lập ra.
• Thiên 12 · Kinh thủy — câu "khả giải phẫu nhi thị chi" và "giai hữu đại số"; thiên 14 là một hiện thực hóa của tinh thần ấy.
• Thiên 31 · Trường vị và Thiên 32 · Bình nhân tuyệt cốc — chép số đo đường tiêu hóa, cùng một phương pháp đo đạc.
• Thiên 47 · Bản tạng — triển khai việc suy đoán trạng thái tạng phủ từ hình thể bên ngoài, nối tiếp ba nhận xét về phổi, dạ dày và ruột ở đây.
• Thiên 10 · Kinh mạch — câu kết về cách nhìn mạch nổi chìm để biết khí huyết nối với đoạn xem lạc mạch ở thiên ấy.